پرش به محتوا

خانواده در اسلام: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
imported>Shiri
ابرابزار
 
(۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''خانواده در اسلام'''؛ مهم‌ترین نهاد برای تربیت، رشد و تعالی بشر.
'''خانواده در اسلام'''؛ مهم‌ترین نهاد برای تربیت، رشد و تعالی بشر.


'''[[خانواده]]''' از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذارده‌اند.  
'''[[خانواده]]''' از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذارده‌اند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری می‌داند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگی‌های خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان می‌یابد و انسان به تنهایی نمی‌تواند از ظرفیت‌های وجودی خود بهره‌برداری کند.


اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری می‌داند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگی‌های خانواده در اسلام است.  
== مفهوم‌شناسی ==
خانواده در لغت به معنای اهل خانه، خاندان و دودمان است<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خانواده.</ref> و در اصطلاح، به مجموعه افرادی گفته می‌شود که با هم ارتباط سببی، نسبی یا فرزندخواندگی دارند و زیر یک سقف زندگی می‌کنند.<ref>سید مصطفی محقق داماد و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، درج: 18 دی 1398ش.</ref> خانواده، کوچک‌ترین<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه خانواده.</ref> و یگانه سازمان اجتماعی بادوام و همگانی بشر است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.</ref>


از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان می‌یابد و انسان به تنهایی نمی‌تواند از ظرفیت‌های وجودی خود بهره‌برداری کند.
بر اساس باورهای اسلامی قدمت تشکیل خانواده به اندازه خلقت انسان و پیدایش حضرت آدم و حوا است.<ref>«تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: 23 آذر 11401ش.</ref> خانواده در طول تاریخ بشر، به شکل‌های گوناگون «گروه‌های مختلط»، «خانواده‌های پدرسالاری با چند زن»، «مادرسالاری» و «مرکب از پدر و مادر و بچه‌ها» وجود داشته<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.</ref> و در ایران دارای اشکال زیر بوده است:<ref>«شکلها و نقشهای خانوادگی»، پیام زن، 1385ش، شماره 177.</ref>
[[پرونده:خانواده در اسلام.jpg|بندانگشتی]]
# خانواده هسته‌ای: شامل زن و شوهر بدون فرزند یا با فرزندان ازدواج نکرده؛
==جایگاه خانواده در اسلام==
# خانواده گسترده: [[پدر]] و مادر همراه فرزندان [[ازدواج]] کرده؛
خانواده در نگاه اسلام از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. خانواده هر چند از نظر جمعیت، یک جامعه بسیار کوچک دانسته می‌شود، اما اسلام به منظور سالم‌سازی جوامع بزرگ‌تر انسانی اهتمام ویژه‌ای به سلامت نهاد خانواده دارد.
# خانواده زن و شوهری با ملحقات: اعضای اصلی خانواده همراه با خویشاوندان دیگر؛
# خانواده از هم پاشیده: خانواده‌ای فاقد یکی از دو عضو اصلی.


بنای خانواده محبوب‌ترین بناها در پیشگاه خداوند است که روابط آن بر مودت و رحمت پایه‌گذاری شده است.<ref>سوره روم، آیه 21</ref> نهاد خانواده از منظر اسلام، دارای حیات و قداست ویژه‌ای است که قابل قیاس با هیچ نهاد اجتماعی دیگری نیست.<ref>[http://amiralmvmnyyn.blogfa.com/post/14 کمساری، « نظام خانواده در اسلام »، شماره 158، 1433ق]</ref> 
== جایگاه خانواده در اسلام ==
خانواده در نگاه اسلام از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. خانواده هر چند از نظر جمعیت، یک جامعه بسیار کوچک دانسته می‌شود، اما اسلام به منظور سالم‌سازی جوامع بزرگ‌تر انسانی اهتمام ویژه‌ای به سلامت نهاد خانواده دارد. بنای خانواده محبوب‌ترین بناها در پیشگاه خداوند است که روابط آن بر مودت و رحمت پایه‌گذاری شده است. نهاد خانواده از منظر اسلام، دارای حیات و قداست ویژه‌ای است که قابل قیاس با هیچ نهاد اجتماعی دیگری نیست.


دین اسلام به عنوان مذهبی انسان‌ساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد؛ از این رو این نهاد مقدس را کانون تربیت می‌شمرد. سعادت و نگون‌بختی جامعه انسانی را نیز به صلاح و تباهی این بنا وابسته می‌داند و هدف از [[تشکیل خانواده|'''تشکیل خانواده''']] را تأمین نیازهای عاطفی و معنوی انسان، از جمله دست‌یابی به آرامش برمی‌شمارد.  
خانواده، در نظر [[پیامبر اسلام]]، محبوب‌ترین بنای اجتماعی نزد خداوند متعال است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص222.</ref> تشکیل خانواده از نظر اسلام، گرایشی فطری با هدف رسیدن به آرامش است که با ازدواج محقق می‌شود؛ ازدواج، سنت پیامبر اسلام است و ارضای غریزه جنسی، تأمین نیاز زوج‌خواهی، آرامش، خوش‌خلقی، پرورش جوان‌مردی، دوری از لغزش‌ها، جلب یاری خداوند و در نهایت رسیدن به کمال از آثار فردی تشکیل خانواده است. همچنین افزایش جمعیت، سازندگی جامعه، جلوگیری از فساد و انتقال فرهنگ و تمدن از طریق تربیت فرزند، بخشی از فواید اجتماعی آن است.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص222.</ref>


نهاد خانواده ظرف رویش روح و جان، رستگاری و تعالی زن و مرد، تا رسیدن به اوج بالندگی و رشد انسانی است؛ یعنی نه مرد به تنهایی کامل است و می تواند به کمال برسد، نه '''[[زن]]'''. مگر با هم‌سویی و بودن و زیستن در محدوده خاص مقررات و دستورالعمل‌هایی که نهاد خانواده نام دارد. نهادی که سرآغاز راه رفتن به سوی کمال است.  
دین اسلام به عنوان مذهبی انسان‌ساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد؛ از این رو این نهاد مقدس را کانون تربیت می‌شمرد. سعادت و نگون‌بختی جامعه انسانی را نیز به صلاح و تباهی این بنا وابسته می‌داند و هدف از تشکیل خانواده را تأمین نیازهای عاطفی و معنوی انسان، از جمله دست‌یابی به آرامش برمی‌شمارد. نهاد خانواده ظرف رویش روح و جان، رستگاری و تعالی زن و مرد، تا رسیدن به اوج بالندگی و رشد انسانی است؛ یعنی نه مرد به تنهایی کامل است و می‌تواند به کمال برسد، نه [[زن]]. مگر با هم‌سویی و بودن و زیستن در محدوده خاص مقررات و دستورالعمل‌هایی که نهاد خانواده نام دارد. نهادی که سرآغاز راه رفتن به سوی کمال است.
==هدف از تشکیل خانواده از نگاه اسلام==
اسلام می‌خواهد نظام خاصی در اجتماع به‌وجود آورد که تمام قوای انسان‌ها با تفاوتی که دارند، در راه ترقی و تعالی اجتماع به‌كار افتد و هر یك وظائف محول خود را به نحو احسن انجام دهند و هماهنگی خاصی در قوای فعال آن پدید آورد، به‌طوری‌که نه تنها بر ضد همدیگر به‌کار نروند، بلکه تشریک مساعی کرده، زمینه نیل به هدف نهائی را تسهیل کنند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/267134/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-66-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 حقانی زنجانی، «حقوق خانواده در اسلام»، 1346ش، ص563]</ref>
===امنیت و آرامش===
نخستین و اساسی‌ترین حکمتی که قرآن برای تشکیل خانواده قائل است، امنیت و آرامش است.<ref>سوره روم، آیه 21</ref> اولین کارکرد خانه، تأمین آرامش جسم و تسکین جان اعضای آن است که البته مرهون امنیت همه جانبه این محیط برای اعضاست. 


فضای محدود و امن خانه، حریمی برای ابراز احساسات، بیان اسرار، ارضای غرایز و تأمین نیازهای جسمی و روحی انسان است. این سکونت و امنیت را خداوند به خود نسبت می‌دهد.  
== هدف از تشکیل خانواده از دیدگاه اسلام ==
اسلام می‌خواهد نظام خاصی در اجتماع به‌وجود آورد که تمام قوای انسان‌ها با تفاوتی که دارند، در راه ترقی و تعالی اجتماع به‌کار افتد و هر یک وظائف محول خود را به نحو احسن انجام دهند و هماهنگی خاصی در قوای فعال آن پدیدآورد، به‌طوری‌که نه تنها بر ضد همدیگر به‌کار نروند، بلکه تشریک مساعی کرده، زمینه نیل به هدف نهائی را تسهیل کنند.


آیه با صراحت بیان می‌کند که خداوند برای شما یا برای بهره‌وری و نفع شما از جنس خودتان همسرانی را آفرید که از مواهب و نشانه‌های الهی هستند. آرامش‌بخشی '''[[ازدواج]]''' به این دلیل است که زن و مرد مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و نشاط یکدیگرند.
=== امنیت و آرامش ===
نخستین و اساسی‌ترین حکمتی که قرآن برای تشکیل خانواده قائل است، امنیت و آرامش است. اولین کارکرد خانه، تأمین آرامش جسم و تسکین جان اعضای آن است که البته مرهون امنیت همه‌جانبه این محیط برای اعضاست. فضای محدود و امن خانه، حریمی برای ابراز احساسات، بیان اسرار، ارضای غرایز و تأمین نیازهای جسمی و روحی انسان است. این سکونت و امنیت را خداوند به خود نسبت می‌دهد. آیه با صراحت بیان می‌کند که خداوند برای شما یا برای بهره‌وری و نفع شما از جنس خودتان همسرانی را آفرید که از مواهب و نشانه‌های الهی هستند. آرامش‌بخشی '''[[ازدواج]]''' به این دلیل است که زن و مرد مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و نشاط یکدیگرند. قرآن به دنبال بحث آرامش‌بخشی ازدواج، اصل مودت و رحمت را مطرح می‌کند که در حقیقت به منزله پیوند دهنده و چسباننده مصالح ساختمانی جامعه انسانی است و افراد پراکنده را پیوند می‌دهد. مودت از «ود» به معنای تمنا و آرزو داشتن و دوستی از روی عشق است. و رحمت از رحم به معنی نرمی و نرم‌خویی و نیکی کردن به طرف مقابل است. در واقع آرامش و مودت جان‌مایه تحکیم پیوند خانوادگی است و هر قدر این جان‌مایه تقویت شود، نهاد خانواده مستحکم‌تر می‌گردد و آرامش بیشتری بر زندگی حاکم می‌شود.


قرآن به دنبال بحث آرامش‌بخشی ازدواج، اصل مودت و رحمت را مطرح می‌کند که در حقیقت به منزله پیوند دهنده و چسباننده مصالح ساختمانی جامعه انسانی است و افراد پراکنده را پیوند می‌دهد.  
=== کمال جامعه ===
پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملت‌ها نقش اساسی دارد. اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی می‌شناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمع‌گرایی. اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده می‌شناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه به‌شمار می‌آورد. برای جامعه‌ای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانواده‌ها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید. [[پرونده:خانواده در اسلام copy 2.jpg|بندانگشتی]]


مودت از «ود» به معنای تمنا و آرزو داشتن و دوستی از روی عشق است. و رحمت از رحم به معنی نرمی و نرم‌خویی و نیکی کردن به طرف مقابل است.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/12543/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%20%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 حسینی کوهسارى، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام» 1384ش، ص150]</ref>
=== بقای نسل بشر ===
در واقع آرامش و مودت جان‌مایه تحکیم پیوند خانوادگی است و هر قدر این جان‌مایه تقویت شود، نهاد خانواده مستحکم‌تر می‌گردد و آرامش بیشتری بر زندگی حاکم می‌شود.<ref>کمساری، «نظام خانواده در اسلام»، 1433ق، ص79</ref>
اهمیت خانواده به دلیل اهمیت هدفی است که برای آن در نظر گرفته شده است، یعنی بتواند نقش بقای نسل و تربیتی خود را ایفا نماید. یکی از عمده تأکیدات اسلام بر تشکیل خانواده، بقای نسل انسان است. پسر و دختری که تشکیل خانواده می‌دهند، طالب این هستند که با مشاهده ثمره وجود خویش، خود را بر مسند پرافتخار مادری و پدری بنگرند و در حقیقت فرزند، جلوه وحدت ثمره پدر و مادر است. نسبت زنان به جامعه انسانی، نسبت کشت‌زار به انسان کشت‌کار است. همان‌گونه که بذرها به تنهایی ارزشی ندارند و وجود کشت‌زار برای بقای بذر، لازم است. این آیه در مقام بیان مسئله زناشویی و تولید نسل برای بقای نوع انسان است و '''[[مرد]]''' را مانند کشاورز بذرافشان و زن را چون کشت‌زاری می‌داند که نطفه مرد در رحم او رشد می‌کند و زن با تولید فرزند، مایهٔ بقای نسل آدمی است. برای تأکید بر حفظ نسل که هدف اصیل عمل زناشویی می‌باشد واژه «[[آیه حرث|حرث]]» در آیه تکرار شده است. هدف از آمیزش جنسی که می‌تواند هروقت و به هرگونه و در هرجا باشد، تنها لذاید جنسی نیست؛ بلکه لذت جنسی، مُزدی نقد برای تحمل زحمات طاقت‌فرسای تولید فرزند و پرورش او است. خداوند برای ترغیب به هدف‌دار کردن آمیزش '''[[جنسی]]''' می‌فرماید که از رهگذر مباشرت با زنان‌تان فرزندان شایسته‌ای برای آخرت خود بفرستید. پس تولید مثل و بقای نسل امری بسیار مهم است.
===کمال جامعه===
پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملت‌ها نقش اساسی دارد.


اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی می‌شناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمع‌گرایی.  
== ویژگی‌های خانواده از نظر اسلام ==
اسلام برای ساختن خانواده شایسته و برتر کامل‌ترین برنامه را ارائه داده و از هیچ چیزی در این زمینه فرونگذارده و برای تشکیل خانواده استانداردهایی را معرفی کرده است. هر قدر ارکان تشکیل‌دهنده خانواده با آن استانداردها منطبق باشند، به همان مقدار از شایستگی و برتری برخوردار خواهند بود. در روایات ویژگی‌های فراوان برای شایسته‌ترین زنان و مردان بیان شده است و در سیره معصومین (ع) نیز ارشاداتی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها خانواده برتر و شایسته را شناخت. از این رو به‌طور اجمال می‌توان گفت خانواده برتر از نظر اسلام، خانواده‌ای است که ارکان آن شایسته و منطبق با استانداردهای اسلامی باشد، مناسبات و روابطی منطبق با آموزه‌های دینی بر آن‌ها حاکم باشد و خروجی آن انسان‌هایی شایسته و مؤثر در ساخته شدن جامعه ایده‌آل اسلامی باشد.


اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده می‌شناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه به شمار می‌آورد.  
=== اصالت خانوادگی ===
اولین ویژگی خانواده برتر در اسلام اصالت خانوادگی و اصل و نسب پاکیزه است. اصلاب ارزشمند پدران و دامن‌های پاک و مطهر مادران، که به هیچ‌گونه پلیدی آلوده نشده‌اند.
تأثیر دودمان و خانواده بر نسل‌های بعدی با گسترش علوم تربیتی به‌ویژه بحث گسترده وراثت یا عوامل ژنتیکی. امروزه غیرقابل انکار است که انسان وارث خصوصیات اخلاقی و روحی و جسمی نیاکان خویش است. وراثت به یک معنا همانندی فرع با اصل خویش در ویژگی‌ها و خصوصیات ظاهری و هوشمندی است و این عظمت و نقش خانواده را در سرنوشت انسان نشان می‌دهد.


برای جامعه‌ای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانواده‌ها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1059863/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 حاجی بابایی، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، 1389ش، ص59]</ref>
=== دین و ایمان ===
[[پرونده:خانواده در اسلام copy.jpg|بندانگشتی]]
در آموزه‌های اسلامی برای گزینش همسر شایسته، بر ویژگی دین و ایمان بسیار تأکید شده است. در اسلام بعد از ایمان به خدا، فایده‌ای بالاتر از زن مؤمن، متدین و زیبا نمی‌توان سراغ گرفت. در خانواده برتر، زن و شوهر هر دو از عقیده و ایمانی خالص برخوردارند.
===بقای نسل بشر===
اهمیت خانواده به دلیل اهمیت هدفی است که برای آن در نظر گرفته شده است، یعنی بتواند نقش بقای نسل و تربیتی خود را ایفا نماید. یکی از عمده تأکیدات اسلام بر تشکیل خانواده، بقای نسل انسان است.


پسر و دختری که تشکیل خانواده می‌دهند، طالب این هستند که با مشاهده ثمره وجود خویش، خود را بر مسند پرافتخار مادری و پدری بنگرند و در حقیقت فرزند، جلوه وحدت ثمره پدر و مادر است.  
=== علم و آگاهی ===
ارکان تشکیل دهنده خانواده برتر از لحاظ علم و آگاهی ثروتمند هستند. در این خانواده، زن افزون بر آگاهی‌های مذهبی، به عنوان '''[[همسر]]'''، مادر، مدیر و کدبانوی خانه، از آگاهی‌های لازم زندگی برخوردار است و راه و رسم شوهرداری و خانه‌داری را به خوبی می‌داند. مرد چنین خانواده‌ای نیز افزون بر اطلاعات دینی به عنوان مدیر و سرپرست خانواده، شوهر و پدر از آگاهی‌های لازم برخوردار است و با وظایفی که اسلام بر عهده‌اش نهاده، به خوبی آشناست. خانواده برتر از نظر اسلام خانوده‌ای است که به نماز، روزه و سایر واجبات به عنوان نمادهای معنویت اهتمام ورزد، اندیشه و افکار خود را متوجه ملکوت کند و غل و زنجیرهای دنیایی او را زمین‌گیر نسازد.


نسبت زنان به جامعه انسانى، نسبت کشت‌زار به انسان کشت‌کار است. همان‌گونه که بذرها به تنهایی ارزشی ندارند و وجود کشت‌زار براى بقاى بذر، لازم است.<ref>سوره بقره، آیه 223</ref> 
=== مدیریت و کارگردانی ===
در اسلام مسئولیت زندگی مربوط به بیرون از خانواده بر عهده مردان است، از آن بابت که حضور مرد در جامعه اسلامی چشمگیرتر از حضور زن است. مسئولیت مربوط به داخل خانه و قوام‌بخشی آن مربوط به زنان است و این امر با ظرافت‌ها و خوی زنانه سازگارتر است. در مسئولیت مشترک هم تصمیم‌گیری مشترک است. البته در اموری که از جانب خدا واجب خوانده می‌شود، مرد یا زن استقلال کامل دارند و کسی نمی‌تواند بر حکم خدا پیشی گیرد.


این آیه در مقام بیان مسئله زناشویی و تولید نسل برای بقای نوع انسان است و '''[[مرد]]''' را مانند کشاورز بذرافشان و زن را چون کشت‌زاری می‌داند که نطفه مرد در رحم او رشد می‌کند و زن با تولید فرزند، مایه‌ی بقای نسل آدمی است. برای تأکید بر حفظ نسل که هدف اصیل عمل زناشویی می‌باشد واژه «حرث» در آیه تکرار شده است.  
=== شیوه زندگی ===
خانواده برتر در شیوه زندگی خود حد و اندازه را نگه می‌دارند، نعمت‌های الهی را بی‌حساب و کتاب مصرف نمی‌کنند و آنها را ضایع نمی‌سازند و در زندگی‌شان اثری از تجملات و تشریفات وجود ندارد. آنها کرامت انسانی خود را ارزشمندتر از آن می‌دانند که اسیر زرق و برق و تجملات دنیا شوند. نه اینکه نتوانند از امکانات دنیوی برخوردار باشند بکله دارایی و ناداری هیچ تغییری در شیوه زندگی آن‌ها ندارد.


هدف از آمیزش جنسی که می‌تواند هروقت و به هرگونه و در هرجا باشد، تنها لذاید جنسی نیست؛ بلکه لذت جنسی، مُزدی نقد برای تحمل زحمات طاقت‌فرسای تولید فرزند و پرورش او است.
=== تربیت نسل صالح ===
دین مبین اسلام برنامه‌ها و دستوراتی خاص برای رشد و تربیت کودک از بدو تولد تا بزرگسالی تنظیم نموده و اجرای آن را بر عهده خانواده قرار داده است. بدین ترتیب تبعیت از برنامه‌ها و دستورات مذکور، موفقیت خانواده‌ها را در تربیت فرزندان میسر خواهد ساخت. از جمله برنامه‌ها و دستورات بسیاری که در این زمینه سفارش شده است می‌توان به اموری نظیر: انتخاب نام، محبت و مهرورزی، زبان‌آموزی، تعالیم دینی و اعتقادی، آداب و معاشرت، عدالت‌خواهی و کمک به هم‌نوع را که زمینه‌ساز تکامل معنوی انسان است، اشاره نمود.


خداوند برای ترغیب به هدف‌دار کردن آمیزش '''[[جنسی]]''' می‌فرماید که از رهگذر مباشرت با زنان‌تان فرزندان شایسته‌ای برای آخرت خود بفرستید. پس تولید مثل و بقای نسل امری بسیار مهم است.<ref>کمساری، «نظام خانواده در اسلام»، 1433ق، صفحه 83</ref>
== توصیه‌های اسلام برای تحکیم خانواده ==
==ویژگی‌های خانواده از نظر اسلام==
خانواده [[مسلمان]]، خدامحور، ولایت‌مدار و معادباور است؛<ref>شریفی و لطفی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (علیهمالسلام)»، 1392ش، ص100 – 81.</ref> اعضای آن اهل علم و تقوا هستند<ref>یوسفیان، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، بازدید: 2 آذر 1401ش.</ref> و تعلیمات اسلام را در جهت تحکیم خانواده به کار می‌بندند؛<ref>غفرانی، «اسلام و خانواده»، 1354ش، ص21.</ref> آرامش، شادمانی، حس رضایت‌مندی همراه با تدبیر، عقلانیت و مدارا بر محیط خانواده مسلمان حاکم است و همهٔ اعضای خانواده از حقوق متقابل برخوردار هستند.
اسلام برای ساختن خانواده شایسته و برتر کامل‌ترین برنامه را ارائه داده و از هیچ چیزی در این زمینه فرو نگذارده و برای تشکیل خانواده استانداردهایی را معرفی کرده است.


هر قدر ارکان تشکیل‌دهنده خانواده با آن استانداردها منطبق باشند، به همان مقدار از شایستگی و برتری برخوردار خواهند بود. در روایات ویژگی‌های فراوان برای شایسته‌ترین زنان و مردان بیان شده است و در سیره معصومین(ع) نیز ارشاداتی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها خانواده‌ برتر و شایسته را شناخت.  
زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی، محبوبیت و ظرافت و برای اعضای خانواده تکیه‌گاه روحی و معنوی است؛ مرد مظهر اعتماد، نقطه اتکا و سرپرست امور خانواده است.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص999.</ref> ارضای نیازهای جنسی همسر و حفظ همسر از انحرافات جنسی،<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> تربیت فرزندان و حسن معاشرت از تکالیف مشترک زوجین؛ تأمین امنیت و نیازهای مالی از وظایف اختصاصی مرد و اطاعت از همسر از وظایف اختصاصی زن است.<ref>جعفری، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، 1390ش، ص102–114.</ref>


از این رو به طور اجمال می‌توان گفت خانواده برتر از نظر اسلام، خانواده‌ای است که ارکان آن شایسته و منطبق با استانداردهای اسلامی باشد، مناسبات و روابطی منطبق با آموزه‌های دینی بر آن‌ها حاکم باشد و خروجی آن انسان‌هایی شایسته و مؤثر در ساخته شدن جامعه ایده‌آل اسلامی باشد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/223198/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 یوسفیان، «ویژگی های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص 103]</ref>
خانواده مسلمان، فرزند صالح را گلی از گل‌های بهشت می‌داند؛<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص219.</ref> اهل محبت و نیکی کردن به فرزند است؛ دعایش می‌کند؛ برای زیاد کردن روزی‌اش تلاش می‌کند؛ او را به نیکویی تربیت می‌کند؛ حلال و حرام الهی را به او آموزش می‌دهد؛<ref>نهج البلاغه، ترجمه دشنی، نامه 31، ص370.</ref> نامی نیکو برایش برمی‌گزیند و در انجام کارهای پسندیده یاری‌اش می‌کند.<ref>بوالحسنی، عظیمی‌زاده، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهره‌گیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، 1397ش، ص7.</ref> در مقابل، فرزندان نیز والدین را اطاعت می‌کنند؛<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص158.</ref> اهل شکرگزاری،<ref>سوره لقمان، آیه 14.</ref> فروتنی، مهربانی، احسان، دعا و احترام به والدین هستند.<ref>سوره اسراء، آیه 24–23.</ref>
===اصالت خانوادگی===
اولین ویژگی خانواده برتر در اسلام اصالت خانوادگی و اصل و نسب پاکیزه است. اصلاب ارزشمند پدران و دامن‌های پاک و مطهر مادران، که به هیچ‌گونه پلیدی آلوده نشده‌اند.<ref>سوره ابراهیم، آیه 24و25</ref>
تأثیر دودمان و خانواده بر نسل‌های بعدی با گسترش علوم تربیتی به‌ویژه بحث گسترده وراثت یا عوامل ژنتیکی؛


امروزه غیر قابل انکار است که انسان وارث خصوصیات اخلاقی و روحی و جسمی نیاکان خویش است. وراثت به یک معنا همانندی فرع با اصل خویش در ویژگی‌ها و خصوصیات ظاهری و هوشمندی است و این عظمت و نقش خانواده را در سرنوشت انسان نشان می‌دهد.<ref>حسینی کوهسارى، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، 1384ش، ص147</ref>
مهم‌ترین عوامل مؤثر در تحکیم خانواده عبارت‌اند از: رضایت‌مندی زوجین و خانواده‌های‌شان از ازدواجی که صورت می‌گیرد؛ آشنایی اعضای خانواده با حقوق و وظایف خود؛ درک متقابل یکدیگر؛ حفظ حرمت و شخصیت افراد؛ تقویت روحیهٔ [[صبر]]، عفو، [[صداقت]]، رازداری، وفاداری، مهرورزی و [[قناعت]]؛<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> برقراری رابطة مطلوب با والدین همسر.<ref>بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاور»، 1398ش، ص26.</ref>
===دین و ایمان===
در آموزه‌های اسلامی برای گزینش همسر شایسته، بر ویژگی دین و ایمان بسیار تاکید شده است. در اسلام بعد از ایمان به خدا، فایده‌ای بالاتر از زن مؤمن، متدین و زیبا نمی‌توان سراغ گرفت. در خانواده برتر، زن و شوهر هر دو از عقیده و ایمانی خالص برخوردارند.<ref>یوسفیان، «ویژگی های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص 109</ref>
===علم و آگاهی===
ارکان تشکیل دهنده خانواده برتر از لحاظ علم و آگاهی ثروتمند هستند. در این خانواده، زن افزون بر آگاهی‌های مذهبی، به عنوان [[همسر|'''همسر''']]، مادر، مدیر و کدبانوی خانه، از آگاهی‌های لازم زندگی برخوردار است و راه و رسم شوهرداری و خانه‌داری را به خوبی می‌داند.


مرد چنین خانواده‌ای نیز افزون بر اطلاعات دینی به عنوان مدیر و سرپرست خانواده، شوهر و پدر از آگاهی‌های لازم برخوردار است و با وظایفی که اسلام بر عهده‌اش نهاده، به خوبی آشناست.<ref>یوسفیان، «ویژگی های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص109</ref>
گاهی روابط عاطفی زن و مرد به علت رفتارهای نامناسب، مانند پرخاشگری یا بی‌اعتنایی سرد می‌شود. در این صورت صلح بهترین راه حل است<ref>سوره نساء، آیه 128.</ref> و همسران نباید با بروز یک رفتار نامناسب، همه جنبه‌های مثبت روابط را زیر سئوال ببرند؛ بلکه می‌توانند با مدارا، رفع سوءتفاهم‌ها، پذیرش عذرخواهی و گذشت از خطاها مشکلات را حل کنند.<ref>حسین‌پور، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، 1397ش،</ref> گاهی زن وظایف همسری را رعایت نمی‌کند؛ در این صورت مرد می‌تواند برای حل مشکل، مراحلی را برای متنبه کردن زن در پیش بگیرد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج3، ص373.</ref> گاهی مرد وظایف همسری را رعایت نمی‌کند؛ در این صورت زن می‌تواند برای حل مشکل با نصیحت کردن مرد یا کمک گرفتن از متخصصان و مراجع قانونی مشکل را حل کند.<ref>«راهکارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، سایت راسخون، بازدید: 1 آذر، 1401ش.</ref> گاهی اختلاف طوری است که ترس جدایی وجود دارد؛ در این صورت لازم است؛ یک نفر از طرف مرد و یک نفر از طرف زن بین آن دو داوری کنند.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج3، ص70.</ref>


خانواده برتر از نظر اسلام خانوده‌ای است که  به نماز، روزه و سایر واجبات به عنوان نمادهای معنویت اهتمام ورزد، اندیشه و افکار خود را متوجه ملکوت کند و غل و زنجیرهای دنیایی او را زمین‌گیر نسازد.<ref>یوسفیان، «ویژگی های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش ،ص 111</ref>
== پانویس ==
===مدیریت و کارگردانی===
{{پانویس}}
در اسلام مسئولیت زندگی مربوط به بیرون از خانواده بر عهده مردان است، از آن بابت که حضور مرد در جامعه اسلامی چشمگیرتر از حضور زن است. مسئولیت مربوط به داخل خانه و قوام‌بخشی آن مربوط به زنان است و این امر با ظرافت‌ها و خوی زنانه سازگارتر است. در مسئولیت مشترک هم تصمیم‌گیری مشترک است. البته در اموری که از جانب خدا واجب خوانده می‌شود، مرد یا زن استقلال کامل دارند و کسی نمی‌تواند بر حکم خدا پیشی گیرد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/104613/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 قایمی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، 1378 ش، ص 508]</ref>
===شیوه زندگی===
خانواده برتر در شیوه زندگی خود حد و اندازه را نگه می‌دارند، نعمت‌های الهی را بی‌حساب و کتاب مصرف نمی‌کنند و آنها را ضایع نمی‌سازند و در زندگی‌شان اثری از تجملات و تشریفات وجود ندارد.


آنها کرامت انسانی خود را ارزشمندتر از آن می‌دانند که اسیر زرق و برق و تجملات دنیا شوند. نه اینکه نتوانند از امکانات دنیوی برخوردار باشند بکله دارایی و ناداری هیچ تغییری در شیوه زندگی آن‌ها ندارد.<ref>یوسفیان، «ویژگی های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص 117</ref>
== منابع ==
===تربیت نسل صالح===
{{آغاز منابع}}
دین مبین اسلام برنامه‌ها و دستوراتی خاص برای رشد و تربیت کودک از بدو تولد تا بزرگسالی تنظیم نموده و اجرای آن را بر عهده خانواده قرار داده است. بدین ترتیب تبعیت از برنامه‌ها و دستورات مذکور، موفقیت خانواده‌ها را در تربیت فرزندان میسر خواهد ساخت.
* قرآن.
* «تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: ۲۳ آذر ۱۱۴۰۱ش.
* «راه‌کارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، وب‌سایت راسخون، بازدید: ۱ آذر، ۱۴۰۱ش.
* «شکل‌ها و نقش‌های خانوادگی»، پیام زن، شماره ۱۷۷، ۱۳۸۵ش.
* بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاوره»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۲۸، ۱۳۹۸ش.
* بوالحسنی، رحمان و عظیمی‌زاده، احمد، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهره‌گیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، چهارمین کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۷ش.
* بهرامی، سیده زهرا و نمازی، اسماعیل، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش.
* تقوی، محمدرضا و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۳۸، ۱۳۹۶ش.
* جعفری، عابده‌بتول، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۰، ۱۳۹۰ش
* حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره ۳و۴، سال ۱۳۸۹ش
* حسینی کوهساری، سید اسحاق، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، اندیشه نوین دینی، شماره ۲، ۱۳۸۴ ش
* حسین‌پور، روح‌الله، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، راسخون، ۱۳۹۷ش.
* حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره ۸، ۱۳۴۶ش
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۱ش.
* شریفی، عنایت‌الله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، شماره ۱۴، ۱۳۹۲ش.
* طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* غفرانی، محمد، «اسلام و خانواده»، نشریه مکتب اسلام، شماره ۷۴، ۱۳۵۴ش.
* قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره ۲۳۵، ۱۳۷۸ش
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* کمساری، عباس، «نظام خانواده در اسلام»، مبلغان ذی الحجه، شماره ۱۵۸، ۱۴۳۳ق
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* محقق داماد، سید مصطفی و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۶ آذر ۱۴۰۱ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
* نهج البلاغه، قم، امیر المؤمنین، ۱۳۹۳ش.
* یوسفیان، نعمت‌الله، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش
{{پایان منابع}}


از جمله برنامه‌ها و دستورات بسیاری که در این زمینه سفارش شده است می‌توان به اموری نظیر: انتخاب نام، محبت و مهرورزی، زبان‌آموزی، تعالیم دینی و اعتقادی، آداب و معاشرت، عدالت‌خواهی و کمک به هم‌نوع را که زمینه ساز تکامل معنوی انسان است، اشاره نمود.<ref>حاجی بابایی، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، 1389ش، ص57</ref>
{{خانواده}}
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره 3و4، سال 1389ش
*حسینی کوهسارى، سید اسحاق، « پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام »، اندیشه نوین دینی، شماره 2، 1384 ش
*حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درس هایی از مکتب اسلام، شماره 8، 1346ش
*قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره 235، 1378ش
*کمساری، عباس، « نظام خانواده در اسلام »، مبلغان ذی الحجه، شماره 158، 1433ق
*یوسفیان، نعمت الله، « ویژگی های خانواده برتر در اسلام »، فصلنامه پیام، شماره 85، 1386 ش
[[رده: ویکی‌جنسیت]]
[[رده: نظریه‌ها]]

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۶

خانواده در اسلام؛ مهم‌ترین نهاد برای تربیت، رشد و تعالی بشر.

خانواده از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذارده‌اند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری می‌داند. اصالت، ایمان، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگی‌های خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان می‌یابد و انسان به تنهایی نمی‌تواند از ظرفیت‌های وجودی خود بهره‌برداری کند.

مفهوم‌شناسی

خانواده در لغت به معنای اهل خانه، خاندان و دودمان است[۱] و در اصطلاح، به مجموعه افرادی گفته می‌شود که با هم ارتباط سببی، نسبی یا فرزندخواندگی دارند و زیر یک سقف زندگی می‌کنند.[۲] خانواده، کوچک‌ترین[۳] و یگانه سازمان اجتماعی بادوام و همگانی بشر است.[۴]

بر اساس باورهای اسلامی قدمت تشکیل خانواده به اندازه خلقت انسان و پیدایش حضرت آدم و حوا است.[۵] خانواده در طول تاریخ بشر، به شکل‌های گوناگون «گروه‌های مختلط»، «خانواده‌های پدرسالاری با چند زن»، «مادرسالاری» و «مرکب از پدر و مادر و بچه‌ها» وجود داشته[۶] و در ایران دارای اشکال زیر بوده است:[۷]

  1. خانواده هسته‌ای: شامل زن و شوهر بدون فرزند یا با فرزندان ازدواج نکرده؛
  2. خانواده گسترده: پدر و مادر همراه فرزندان ازدواج کرده؛
  3. خانواده زن و شوهری با ملحقات: اعضای اصلی خانواده همراه با خویشاوندان دیگر؛
  4. خانواده از هم پاشیده: خانواده‌ای فاقد یکی از دو عضو اصلی.

جایگاه خانواده در اسلام

خانواده در نگاه اسلام از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. خانواده هر چند از نظر جمعیت، یک جامعه بسیار کوچک دانسته می‌شود، اما اسلام به منظور سالم‌سازی جوامع بزرگ‌تر انسانی اهتمام ویژه‌ای به سلامت نهاد خانواده دارد. بنای خانواده محبوب‌ترین بناها در پیشگاه خداوند است که روابط آن بر مودت و رحمت پایه‌گذاری شده است. نهاد خانواده از منظر اسلام، دارای حیات و قداست ویژه‌ای است که قابل قیاس با هیچ نهاد اجتماعی دیگری نیست.

خانواده، در نظر پیامبر اسلام، محبوب‌ترین بنای اجتماعی نزد خداوند متعال است.[۸] تشکیل خانواده از نظر اسلام، گرایشی فطری با هدف رسیدن به آرامش است که با ازدواج محقق می‌شود؛ ازدواج، سنت پیامبر اسلام است و ارضای غریزه جنسی، تأمین نیاز زوج‌خواهی، آرامش، خوش‌خلقی، پرورش جوان‌مردی، دوری از لغزش‌ها، جلب یاری خداوند و در نهایت رسیدن به کمال از آثار فردی تشکیل خانواده است. همچنین افزایش جمعیت، سازندگی جامعه، جلوگیری از فساد و انتقال فرهنگ و تمدن از طریق تربیت فرزند، بخشی از فواید اجتماعی آن است.[۹]

دین اسلام به عنوان مذهبی انسان‌ساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد؛ از این رو این نهاد مقدس را کانون تربیت می‌شمرد. سعادت و نگون‌بختی جامعه انسانی را نیز به صلاح و تباهی این بنا وابسته می‌داند و هدف از تشکیل خانواده را تأمین نیازهای عاطفی و معنوی انسان، از جمله دست‌یابی به آرامش برمی‌شمارد. نهاد خانواده ظرف رویش روح و جان، رستگاری و تعالی زن و مرد، تا رسیدن به اوج بالندگی و رشد انسانی است؛ یعنی نه مرد به تنهایی کامل است و می‌تواند به کمال برسد، نه زن. مگر با هم‌سویی و بودن و زیستن در محدوده خاص مقررات و دستورالعمل‌هایی که نهاد خانواده نام دارد. نهادی که سرآغاز راه رفتن به سوی کمال است.

هدف از تشکیل خانواده از دیدگاه اسلام

اسلام می‌خواهد نظام خاصی در اجتماع به‌وجود آورد که تمام قوای انسان‌ها با تفاوتی که دارند، در راه ترقی و تعالی اجتماع به‌کار افتد و هر یک وظائف محول خود را به نحو احسن انجام دهند و هماهنگی خاصی در قوای فعال آن پدیدآورد، به‌طوری‌که نه تنها بر ضد همدیگر به‌کار نروند، بلکه تشریک مساعی کرده، زمینه نیل به هدف نهائی را تسهیل کنند.

امنیت و آرامش

نخستین و اساسی‌ترین حکمتی که قرآن برای تشکیل خانواده قائل است، امنیت و آرامش است. اولین کارکرد خانه، تأمین آرامش جسم و تسکین جان اعضای آن است که البته مرهون امنیت همه‌جانبه این محیط برای اعضاست. فضای محدود و امن خانه، حریمی برای ابراز احساسات، بیان اسرار، ارضای غرایز و تأمین نیازهای جسمی و روحی انسان است. این سکونت و امنیت را خداوند به خود نسبت می‌دهد. آیه با صراحت بیان می‌کند که خداوند برای شما یا برای بهره‌وری و نفع شما از جنس خودتان همسرانی را آفرید که از مواهب و نشانه‌های الهی هستند. آرامش‌بخشی ازدواج به این دلیل است که زن و مرد مکمل یکدیگر و مایه شکوفایی و نشاط یکدیگرند. قرآن به دنبال بحث آرامش‌بخشی ازدواج، اصل مودت و رحمت را مطرح می‌کند که در حقیقت به منزله پیوند دهنده و چسباننده مصالح ساختمانی جامعه انسانی است و افراد پراکنده را پیوند می‌دهد. مودت از «ود» به معنای تمنا و آرزو داشتن و دوستی از روی عشق است. و رحمت از رحم به معنی نرمی و نرم‌خویی و نیکی کردن به طرف مقابل است. در واقع آرامش و مودت جان‌مایه تحکیم پیوند خانوادگی است و هر قدر این جان‌مایه تقویت شود، نهاد خانواده مستحکم‌تر می‌گردد و آرامش بیشتری بر زندگی حاکم می‌شود.

کمال جامعه

پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملت‌ها نقش اساسی دارد. اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی می‌شناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمع‌گرایی. اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده می‌شناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه به‌شمار می‌آورد. برای جامعه‌ای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانواده‌ها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید.

پرونده:خانواده در اسلام copy 2.jpg

بقای نسل بشر

اهمیت خانواده به دلیل اهمیت هدفی است که برای آن در نظر گرفته شده است، یعنی بتواند نقش بقای نسل و تربیتی خود را ایفا نماید. یکی از عمده تأکیدات اسلام بر تشکیل خانواده، بقای نسل انسان است. پسر و دختری که تشکیل خانواده می‌دهند، طالب این هستند که با مشاهده ثمره وجود خویش، خود را بر مسند پرافتخار مادری و پدری بنگرند و در حقیقت فرزند، جلوه وحدت ثمره پدر و مادر است. نسبت زنان به جامعه انسانی، نسبت کشت‌زار به انسان کشت‌کار است. همان‌گونه که بذرها به تنهایی ارزشی ندارند و وجود کشت‌زار برای بقای بذر، لازم است. این آیه در مقام بیان مسئله زناشویی و تولید نسل برای بقای نوع انسان است و مرد را مانند کشاورز بذرافشان و زن را چون کشت‌زاری می‌داند که نطفه مرد در رحم او رشد می‌کند و زن با تولید فرزند، مایهٔ بقای نسل آدمی است. برای تأکید بر حفظ نسل که هدف اصیل عمل زناشویی می‌باشد واژه «حرث» در آیه تکرار شده است. هدف از آمیزش جنسی که می‌تواند هروقت و به هرگونه و در هرجا باشد، تنها لذاید جنسی نیست؛ بلکه لذت جنسی، مُزدی نقد برای تحمل زحمات طاقت‌فرسای تولید فرزند و پرورش او است. خداوند برای ترغیب به هدف‌دار کردن آمیزش جنسی می‌فرماید که از رهگذر مباشرت با زنان‌تان فرزندان شایسته‌ای برای آخرت خود بفرستید. پس تولید مثل و بقای نسل امری بسیار مهم است.

ویژگی‌های خانواده از نظر اسلام

اسلام برای ساختن خانواده شایسته و برتر کامل‌ترین برنامه را ارائه داده و از هیچ چیزی در این زمینه فرونگذارده و برای تشکیل خانواده استانداردهایی را معرفی کرده است. هر قدر ارکان تشکیل‌دهنده خانواده با آن استانداردها منطبق باشند، به همان مقدار از شایستگی و برتری برخوردار خواهند بود. در روایات ویژگی‌های فراوان برای شایسته‌ترین زنان و مردان بیان شده است و در سیره معصومین (ع) نیز ارشاداتی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها خانواده برتر و شایسته را شناخت. از این رو به‌طور اجمال می‌توان گفت خانواده برتر از نظر اسلام، خانواده‌ای است که ارکان آن شایسته و منطبق با استانداردهای اسلامی باشد، مناسبات و روابطی منطبق با آموزه‌های دینی بر آن‌ها حاکم باشد و خروجی آن انسان‌هایی شایسته و مؤثر در ساخته شدن جامعه ایده‌آل اسلامی باشد.

اصالت خانوادگی

اولین ویژگی خانواده برتر در اسلام اصالت خانوادگی و اصل و نسب پاکیزه است. اصلاب ارزشمند پدران و دامن‌های پاک و مطهر مادران، که به هیچ‌گونه پلیدی آلوده نشده‌اند. تأثیر دودمان و خانواده بر نسل‌های بعدی با گسترش علوم تربیتی به‌ویژه بحث گسترده وراثت یا عوامل ژنتیکی. امروزه غیرقابل انکار است که انسان وارث خصوصیات اخلاقی و روحی و جسمی نیاکان خویش است. وراثت به یک معنا همانندی فرع با اصل خویش در ویژگی‌ها و خصوصیات ظاهری و هوشمندی است و این عظمت و نقش خانواده را در سرنوشت انسان نشان می‌دهد.

دین و ایمان

در آموزه‌های اسلامی برای گزینش همسر شایسته، بر ویژگی دین و ایمان بسیار تأکید شده است. در اسلام بعد از ایمان به خدا، فایده‌ای بالاتر از زن مؤمن، متدین و زیبا نمی‌توان سراغ گرفت. در خانواده برتر، زن و شوهر هر دو از عقیده و ایمانی خالص برخوردارند.

علم و آگاهی

ارکان تشکیل دهنده خانواده برتر از لحاظ علم و آگاهی ثروتمند هستند. در این خانواده، زن افزون بر آگاهی‌های مذهبی، به عنوان همسر، مادر، مدیر و کدبانوی خانه، از آگاهی‌های لازم زندگی برخوردار است و راه و رسم شوهرداری و خانه‌داری را به خوبی می‌داند. مرد چنین خانواده‌ای نیز افزون بر اطلاعات دینی به عنوان مدیر و سرپرست خانواده، شوهر و پدر از آگاهی‌های لازم برخوردار است و با وظایفی که اسلام بر عهده‌اش نهاده، به خوبی آشناست. خانواده برتر از نظر اسلام خانوده‌ای است که به نماز، روزه و سایر واجبات به عنوان نمادهای معنویت اهتمام ورزد، اندیشه و افکار خود را متوجه ملکوت کند و غل و زنجیرهای دنیایی او را زمین‌گیر نسازد.

مدیریت و کارگردانی

در اسلام مسئولیت زندگی مربوط به بیرون از خانواده بر عهده مردان است، از آن بابت که حضور مرد در جامعه اسلامی چشمگیرتر از حضور زن است. مسئولیت مربوط به داخل خانه و قوام‌بخشی آن مربوط به زنان است و این امر با ظرافت‌ها و خوی زنانه سازگارتر است. در مسئولیت مشترک هم تصمیم‌گیری مشترک است. البته در اموری که از جانب خدا واجب خوانده می‌شود، مرد یا زن استقلال کامل دارند و کسی نمی‌تواند بر حکم خدا پیشی گیرد.

شیوه زندگی

خانواده برتر در شیوه زندگی خود حد و اندازه را نگه می‌دارند، نعمت‌های الهی را بی‌حساب و کتاب مصرف نمی‌کنند و آنها را ضایع نمی‌سازند و در زندگی‌شان اثری از تجملات و تشریفات وجود ندارد. آنها کرامت انسانی خود را ارزشمندتر از آن می‌دانند که اسیر زرق و برق و تجملات دنیا شوند. نه اینکه نتوانند از امکانات دنیوی برخوردار باشند بکله دارایی و ناداری هیچ تغییری در شیوه زندگی آن‌ها ندارد.

تربیت نسل صالح

دین مبین اسلام برنامه‌ها و دستوراتی خاص برای رشد و تربیت کودک از بدو تولد تا بزرگسالی تنظیم نموده و اجرای آن را بر عهده خانواده قرار داده است. بدین ترتیب تبعیت از برنامه‌ها و دستورات مذکور، موفقیت خانواده‌ها را در تربیت فرزندان میسر خواهد ساخت. از جمله برنامه‌ها و دستورات بسیاری که در این زمینه سفارش شده است می‌توان به اموری نظیر: انتخاب نام، محبت و مهرورزی، زبان‌آموزی، تعالیم دینی و اعتقادی، آداب و معاشرت، عدالت‌خواهی و کمک به هم‌نوع را که زمینه‌ساز تکامل معنوی انسان است، اشاره نمود.

توصیه‌های اسلام برای تحکیم خانواده

خانواده مسلمان، خدامحور، ولایت‌مدار و معادباور است؛[۱۰] اعضای آن اهل علم و تقوا هستند[۱۱] و تعلیمات اسلام را در جهت تحکیم خانواده به کار می‌بندند؛[۱۲] آرامش، شادمانی، حس رضایت‌مندی همراه با تدبیر، عقلانیت و مدارا بر محیط خانواده مسلمان حاکم است و همهٔ اعضای خانواده از حقوق متقابل برخوردار هستند.

زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی، محبوبیت و ظرافت و برای اعضای خانواده تکیه‌گاه روحی و معنوی است؛ مرد مظهر اعتماد، نقطه اتکا و سرپرست امور خانواده است.[۱۳] ارضای نیازهای جنسی همسر و حفظ همسر از انحرافات جنسی،[۱۴] تربیت فرزندان و حسن معاشرت از تکالیف مشترک زوجین؛ تأمین امنیت و نیازهای مالی از وظایف اختصاصی مرد و اطاعت از همسر از وظایف اختصاصی زن است.[۱۵]

خانواده مسلمان، فرزند صالح را گلی از گل‌های بهشت می‌داند؛[۱۶] اهل محبت و نیکی کردن به فرزند است؛ دعایش می‌کند؛ برای زیاد کردن روزی‌اش تلاش می‌کند؛ او را به نیکویی تربیت می‌کند؛ حلال و حرام الهی را به او آموزش می‌دهد؛[۱۷] نامی نیکو برایش برمی‌گزیند و در انجام کارهای پسندیده یاری‌اش می‌کند.[۱۸] در مقابل، فرزندان نیز والدین را اطاعت می‌کنند؛[۱۹] اهل شکرگزاری،[۲۰] فروتنی، مهربانی، احسان، دعا و احترام به والدین هستند.[۲۱]

مهم‌ترین عوامل مؤثر در تحکیم خانواده عبارت‌اند از: رضایت‌مندی زوجین و خانواده‌های‌شان از ازدواجی که صورت می‌گیرد؛ آشنایی اعضای خانواده با حقوق و وظایف خود؛ درک متقابل یکدیگر؛ حفظ حرمت و شخصیت افراد؛ تقویت روحیهٔ صبر، عفو، صداقت، رازداری، وفاداری، مهرورزی و قناعت؛[۲۲] برقراری رابطة مطلوب با والدین همسر.[۲۳]

گاهی روابط عاطفی زن و مرد به علت رفتارهای نامناسب، مانند پرخاشگری یا بی‌اعتنایی سرد می‌شود. در این صورت صلح بهترین راه حل است[۲۴] و همسران نباید با بروز یک رفتار نامناسب، همه جنبه‌های مثبت روابط را زیر سئوال ببرند؛ بلکه می‌توانند با مدارا، رفع سوءتفاهم‌ها، پذیرش عذرخواهی و گذشت از خطاها مشکلات را حل کنند.[۲۵] گاهی زن وظایف همسری را رعایت نمی‌کند؛ در این صورت مرد می‌تواند برای حل مشکل، مراحلی را برای متنبه کردن زن در پیش بگیرد.[۲۶] گاهی مرد وظایف همسری را رعایت نمی‌کند؛ در این صورت زن می‌تواند برای حل مشکل با نصیحت کردن مرد یا کمک گرفتن از متخصصان و مراجع قانونی مشکل را حل کند.[۲۷] گاهی اختلاف طوری است که ترس جدایی وجود دارد؛ در این صورت لازم است؛ یک نفر از طرف مرد و یک نفر از طرف زن بین آن دو داوری کنند.[۲۸]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خانواده.
  2. ↑ سید مصطفی محقق داماد و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، درج: 18 دی 1398ش.
  3. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه خانواده.
  4. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.
  5. ↑ «تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: 23 آذر 11401ش.
  6. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.
  7. ↑ «شکلها و نقشهای خانوادگی»، پیام زن، 1385ش، شماره 177.
  8. ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص222.
  9. ↑ تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص222.
  10. ↑ شریفی و لطفی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (علیهمالسلام)»، 1392ش، ص100 – 81.
  11. ↑ یوسفیان، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، بازدید: 2 آذر 1401ش.
  12. ↑ غفرانی، «اسلام و خانواده»، 1354ش، ص21.
  13. ↑ تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص999.
  14. ↑ بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.
  15. ↑ جعفری، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، 1390ش، ص102–114.
  16. ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص219.
  17. ↑ نهج البلاغه، ترجمه دشنی، نامه 31، ص370.
  18. ↑ بوالحسنی، عظیمی‌زاده، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهره‌گیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، 1397ش، ص7.
  19. ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص158.
  20. ↑ سوره لقمان، آیه 14.
  21. ↑ سوره اسراء، آیه 24–23.
  22. ↑ بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.
  23. ↑ بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاور»، 1398ش، ص26.
  24. ↑ سوره نساء، آیه 128.
  25. ↑ حسین‌پور، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، 1397ش،
  26. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج3، ص373.
  27. ↑ «راهکارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، سایت راسخون، بازدید: 1 آذر، 1401ش.
  28. ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج3، ص70.

منابع

  • قرآن.
  • «تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: ۲۳ آذر ۱۱۴۰۱ش.
  • «راه‌کارهای حل اختلافات خانوادگی بر اساس تعالیم اسلام»، وب‌سایت راسخون، بازدید: ۱ آذر، ۱۴۰۱ش.
  • «شکل‌ها و نقش‌های خانوادگی»، پیام زن، شماره ۱۷۷، ۱۳۸۵ش.
  • بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاوره»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۲۸، ۱۳۹۸ش.
  • بوالحسنی، رحمان و عظیمی‌زاده، احمد، «الگوی سبک زندگی خانواده مسلمان با بهره‌گیری از سبک زندگی خانواده امیر المؤمنین»، چهارمین کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۷ش.
  • بهرامی، سیده زهرا و نمازی، اسماعیل، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش.
  • تقوی، محمدرضا و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، فصلنامه فرهنگی - تربیتی زنان و خانواده، شماره ۳۸، ۱۳۹۶ش.
  • جعفری، عابده‌بتول، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، نشریه پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۰، ۱۳۹۰ش
  • حاجی بابایی، حمیدرضا، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، فصلنامه خانواده، شماره ۳و۴، سال ۱۳۸۹ش
  • حسینی کوهساری، سید اسحاق، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، اندیشه نوین دینی، شماره ۲، ۱۳۸۴ ش
  • حسین‌پور، روح‌الله، «نظر اسلام در حل اختلافات خانوادگی»، راسخون، ۱۳۹۷ش.
  • حقانی زنجانی، حسین، «حقوق خانواده در اسلام»، درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره ۸، ۱۳۴۶ش
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۱ش.
  • شریفی، عنایت‌الله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، شماره ۱۴، ۱۳۹۲ش.
  • طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
  • غفرانی، محمد، «اسلام و خانواده»، نشریه مکتب اسلام، شماره ۷۴، ۱۳۵۴ش.
  • قایمی، علی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، پیوند، شماره ۲۳۵، ۱۳۷۸ش
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • کمساری، عباس، «نظام خانواده در اسلام»، مبلغان ذی الحجه، شماره ۱۵۸، ۱۴۳۳ق
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • محقق داماد، سید مصطفی و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، بازدید: ۱۶ آذر ۱۴۰۱ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
  • نهج البلاغه، قم، امیر المؤمنین، ۱۳۹۳ش.
  • یوسفیان، نعمت‌الله، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خانواده_در_اسلام&oldid=50413»