زن در عصر جاهلیت: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-<big>'''زن در عصر جاهلیت؛'''</big> موقعیت و نقش‌های جنسیتی زنان در جامعه جاهلی.
+{{جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=زن در عصر جاهلیت.jpg|زیرنویس تصویر=سرِ زن متعلق به قرن اول پیش از میلاد تا نیمه نخست قرن اول میلادی؛ کشف‌شده در یک گورستان در تِمْنا در یمن.|image_alt=سرِ زن متعلق به قرن اول پیش از میلاد|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}}
-در عصر جاهلیت، زنان نسبت به مردان دارای موقعیت بسیار پایینی بودند. زن به‌مثابه کالا بود و ملک مرد به‌شمار می‌رفت. مرد، مالک خانواده و زن خدمت‌کار مرد بود. در انتخاب همسر نقش اصلی را مرد داشت. الگوهای نکاح حاکی از تاریکی این عصر برای زنان است. زن در موقعیت مادری اما دارای حرمت تلقی می‌شد. زنان همزمان با خانه‌داری به شوهران خود در کارهای بیرونی نیز کمک می‌کردند. عرصه سیاست کاملا مردانه بود، اما در جنگ‌ها، زنان از عوامل انگیزه‌ساز برای مردان محسوب می‌شدند. زنان در اقتصاد و فرهنگ نیز حضور محدود داشتند و عمدتا از زنان بهره‌کشی جنسی صورت می‌گرفت.
-==مفهوم‌شناسی==
+{{درشت|'''زن در عصر جاهلیت؛'''}} موقعیت و نقش‌های زنان در جامعه جاهلی.
-جاهليت مفهوم قرآنی است. <ref>جعفريان، تاريخ سياسي اسلام، 1380ش، ص153.</ref> بر اساس ويژگي‌‌هاي معنايي و موارد استعمال جاهلیت در قرآن، جهل صرفاً ناداني نیست <ref>مصطفوي، التحقيق في الکلمات القرآن الکريم، 1416ق، ج2، ذيل واژه جهل.</ref> بلکه به‌معناي سفاهت و بي‌اعتنايي به حقيقت نيز به کار می‌رود. هرچند ناداني مذموم است، امّا آن‌چه تقبیح می‌شود، جهالت به‌معناي دوم است. ندانستن اگر توام با عناد نباشد عذر شمرده می‌شود، اما بی‌اعتنایی به حقیقت عذاب‌آور است. <ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص68-67.</ref> جاهلیّت به‌ این معنا عبارت از غلبه نیروی شهوت و غضب انسانی بر محیط زندگی است. <ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1907 خامنه‌ای، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> زمخشری معتقد است؛ منظور از عصر جاهلیت اولی که در قرآن آمده است؛ جاهلیت کفر قبل از اسلام است، در مقابل آن جاهلیت دیگری وجود دارد که بعد از اسلام به وجود آمد که جاهلیت فسق و فجور است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/197719/%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D «به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز.] </ref>
-==دیدگاه‌ها==
+در عصر جاهلیت، زنان در مقایسه با مردان از جایگاه اجتماعی و حقوقی پایین‌تری برخوردار بودند و در بسیاری از موارد، کالا و ملک مرد به‌شمار می‌رفتند. برخی شیوه‌های ازدواج نیز بیانگر محدودیت‌های زنان در آن دوره بود. با این حال، [[مادری]] از جایگاه و حرمت بیشتری برخوردار بود. زنان افزون بر [[خانه‌داری]]، در برخی فعالیت‌های اقتصادی و امور روزمره نیز به همسران خود کمک می‌کردند. حضور آنان در عرصه سیاسی ممنوع بود، اما در جنگ‌ها با تشویق و پشتیبانی از مردان نقش داشتند. زنان همچنین در فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی مشارکت داشتند، هرچند این حضور گسترده نبود و در موارد زیادی در معرض بهره‌کشی جنسی قرار می‌گرفتند.
-برخی معتقدند؛ زن در عصر جاهلیت از منزلت بالا، استقلال و آزادی برخوردار بوده است و گاهی زنان در جنگ، سیاست، تجارت، صنعت و شعر به موقعیت‌های بالایی می‌رسیدند؛ اما به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران؛ با قطع نظر از موارد محدود، منزلت زن عمدتا در این عصر چنان پایین و ناچیز بود که از آن دوره تاریخی به عصر تاریکی برای زنان تعبیر می‌شود.<ref> [https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref>  جاهليت در فرهنگ قرآني صرفاً يک حالت ذهني و فردي نيست بلکه به‌عنوان نظام ساخت‌يافتة فرهنگي است که در قالب بت‌پرستي، <ref>سوره زمر، آیه 3.</ref> انکار معاد، <ref>سوره جاثيه، آیه 24.</ref> تعصبات نژادي، <ref>سوره تكاثر، آیه 2-1.</ref> غارت‌گري و جنگ‌‌هاي مستمر قبيله‌اي <ref>سوره آل‏عمران، آیه 103.</ref> قساوت و شقاوت، <ref>سوره تكوير، آیه 9-8.</ref> جهل و خرافه‌گرايي <ref>سوره اعراف، آیه 157.</ref> ظاهرشده و نشان‌دهنده مجموعة باورها و کردارهای رايج در جامعه جاهلي است. انسان‌ جاهلي در قالب منطق متناسب با فرهنگ جاهلي، نه‌تنها واقعيت‌ها و پديده‌‌هاي پيراموني خويش را می‌فهمید که خود را با همین منطق معنا کرده و جايگاه خویش را در نظام عالم تعريف و تعيين مي‌کرد.<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص69.</ref>
-==منزلت زن==
+== مفهوم‌شناسی ==
-در عصر جاهلیت، زن ﺑﺮزخی ﺑﯿﻦ ﺣﯿﻮان و اﻧﺴﺎن دانسته شده و هدف از خلقتش فقط تکثیر نسل و خدمت به مرد تلقی می‌شد. <ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ وﺿﻌﯿﺖ زن در دورهﺟﺎﻫﻠﯿﺖو ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم»، 1394ش، ص58.]</ref> زن از نظر اعراب، كالايي بود كه پس از مرگ شوهر، به پسر او از زن‌هاي ديگرش، منتقل مي‌شد.<ref>[https://hadana.ir/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص138.]</ref>  پسران به‌دلیل این‌که در آینده مدافعان قبیله خواهند بود، نسبت به دختران که در جنگ‌ها جز مزاحمت و بی‌آبرویی هنگام اسارت نفعی نداشتند، برتر بودند. <ref>محبی، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، 1395ش، ص174.</ref> نفرت از دختران گاهی منجر به زنده به‌گور کردن آنان می‌شد. <ref>سوره تکویر، آیه 9-8.</ref> زنان، معمولا از ارث محروم بودند و علت آن را هم در این می‌دانستند که زنان نقش جدی در جنگ و جلب منافع اقتصادی برای قبیله نداشتند. دختران را فروخته و مهریه‌شان را پدر یا ولی آن‌ها تصاحب می‌کرد. <ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص91-90.</ref> بهترین زن، زنی بود که دارای پسران زیادی باشد.<ref>«نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.</ref>  زن ملک مرد بود <ref>عنبرسوز، زن در ایران باستان، 1389ش، ص32.</ref> و زنا، هتک حق تملک شوهر بر همسرش دانسته می‌شد؛ <ref>فربد، در آمدی بر خانواده و خویشاوندی، 1388ش، ص61.</ref> لذا تنها زنایی عیب بود که مرد غریبه بدون اجازه شوهر با زنش همبستر می‌شد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص32.</ref>
+جاهلیت در قرآن<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1380ش، ص153.</ref> مفهومی فراتر از نادانی دارد<ref>مصطفوی، التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم، 1416ق، ج2، ذیل واژه جهل.</ref> و به‌معنای بی‌اعتنایی به حقیقت<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص68-67.</ref> و غلبهٔ [[شهوت]] و [[غضب]] بر رفتارهای انسان به‌کار رفته است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1907 خامنه‌ای، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> زمخشری جاهلیت اولی را ناظر به کفر پیش از اسلام و در برابر آن، جاهلیت پس‌از اسلام را مرتبط با فسق‌وفجور می‌داند.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/197719/%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D «به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز.]</ref> در این معنا، جاهلیت صرفاً وضعیتی فردی یا ذهنی نیست، بلکه به مجموعه‌ای از باورها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی، از جمله [[بت‌پرستی]]، انکار معاد، تعصبات قبیله‌ای و نژادی، [[جنگ]] و غارت، قساوت و [[خرافه‌‌گرایی|خرافه‌گرایی]] اشاره دارد که چارچوب ادراک و کنش انسان در جامعهٔ جاهلی را شکل می‌داد.<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص69.</ref>
-==ازدواج در عصر جاهلیت==
-در جامعه جاهلي، معمولا مرد از حق انتخاب همسر برخوردار بود و زن كمتر در اين‌باره نقشي ايفا مي‌كرد. چنان‌كه حق اول نسبت به هر دختر، براي پسر عموي او بود و اگر پسرعمو به ازدواج با دختر تصميم داشت، ديگران حق پيش‌قدمي نداشتند. <ref>[https://hadana.ir/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص139.]</ref> معیارهای ازدواج عمدتا ناظر به اصالت خون بود، ازدواج عرب با غیر عرب ننگ تلقی شده و هیچ‌گاه ثروت نمی‌توانست جای شرافت نَسبی را بگیرد. <ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص42.</ref> تعدد زوجات برای مرد محدویتی نداشت. ازدواج الگوهای متعددی داشت، از جمله؛ نکاح بعوله مبتنی بر خواستگاری، مهریه و عقد بود. از ازدواج موقت و ازدواج با زن پدر به ترتیب به متعه و ضیزن تعبیر می‌شد. نکاح شغار ناظر به نکاح مردان با دختران همدیگر بود. در نکاح بدل، مردان همسران خود را مبادله می‌کردند. استبضاع، نکاحی بود که مردی به‌منظور داشتن فرزندان نیرومند و شجاع، همسرش را در اختیار مرد مناسب قرار می‌داد. طلاق حق مرد بود و زن حق ازدواج مجدد را نداشت، چون مرد نمی‌خواست زن سابقش را با مرد دیگری ببیند.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref>  طلاق در بيشتر موارد از روي غضب و به قصد انتقام‌جويي يا تنبيه زن يا قبيله او صورت می‌گرفت. البته برخي از زنان اشراف كه منزلت بالايي داشتند، از همان ابتدا شرط مي‌كردند كه طلاق به دست خودشان باشد و شوهر نيز قبول مي‌كرد.<ref> [https://hadana.ir/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص140.]</ref>
+== منزلت زن ==
-==نقش‌های خانوادگی زن==
+دربارهٔ جایگاه [[زنان]] در عصر جاهلیت دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی پژوهش‌ها از حضور و دستیابی شماری از زنان به موقعیت‌هایی در [[تجارت]]، [[سیاست]]، [[جنگ]] و شعر خبر می‌دهند، اما برخی دیگر، با تأکید بر محدودیت‌های حقوقی و اجتماعی، وضعیت عمومی زنان را نامطلوب توصیف کرده‌اند. در این دیدگاه، از آن دوره تاریخی به عصر تاریکی برای زنان تعبیر می‌شود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> زن در این رویکرد، برزخی بین حیوان و انسان دانسته شده و هدف از خلقتش فقط تکثیر نسل و خدمت به مرد تلقی می‌شد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص58.]</ref> ازاین‌رو، بهترین زن، زنی بود که دارای پسران زیادی باشد.<ref>«نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.</ref>
-مرد در عصر جاهليت، مالك خانواده بود. زن در خانواده ﺧﺎدم ﻣﺮد ﺑﻮد و کمتر می‌توانست به‌ مقام شریک زندگی او ارتقا یابد. انتظار مرد از همسرش این بود که پسران زیادی به دنیا بیاورد و وظیفه زن عمدتا زادن و پروراندن مردان جنگ‌جو بود. ﻧﻘﺶ ﻣﺎدری ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ ﻧﻘﺶﻫﺎي زن پر رنگ‌تر بود و ﻋﺮبﻫﺎ ﺗﺎ زن، ﻣﺎدر ﻧﺸﺪه ﺑﻮد او را ﺧﻮار می‌داﻧﺴﺘﻨﺪ وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست. <ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ وﺿﻌﯿﺖ زن در دورهﺟﺎﻫﻠﯿﺖو ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم»، 1394ش، ص72-75.].</ref> زن در موقعیت قینه و جاریه جزو اموال مرد به‌حساب می‌آمد؛ اما زنان آزاد، در امر تربیت اولاد با مرد مشارکت داشته، دوشیدن شیر حیوانات، <ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref> بافندگی، صاف‌کردن نیزه، دباغی پوست، <ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ وﺿﻌﯿﺖ زن در دورهﺟﺎﻫﻠﯿﺖو ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم»، 1394ش، ص75.]</ref> پخت نان، نظافت، خياطي و اصلاح خيمه نیز از دیگر مسئولیت‌های زن بود. همچنين زن در دامداري، تهيه آب و جمع‌آوري هيزم مشاركت می‌کرد. <ref>[https://hadana.ir/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص150.]</ref> البته زنان اشراف‌زاده آنهم به تبع منزلت پدر یا شوهر، کنیزانی داشتند و در مجالس با حشمت و وقار شرکت می‌کردند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref>
-==نقش‌های اجتماعی زن==
+در گزارش‌های مربوط به این دوره، زنان در بسیاری از جوامع عرب از [[ارث]] محروم بودند<ref>ابن‌اثیر، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، 1964ق، ج، ص 418.</ref> و در برخی موارد، همچون مال به خویشاوندان مرد منتقل می‌شدند؛<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص138.]</ref> همچنین دختران را فروخته و مهریه‌شان را پدر یا ولی آن‌ها تصاحب می‌کرد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص91-90.</ref> پسران به‌دلیل این‌که در آینده مدافعان قبیله خواهند بود، نسبت به دختران که در جنگ‌ها جز مزاحمت و بی‌آبرویی هنگام اسارت نفعی نداشتند، برتر بودند.<ref>محبی، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، 1395ش، ص174.</ref> همین امر در مواردی به زنده‌به‌گور کردن دختران آنان انجامیده بود.<ref>محبی، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، 1400ش، ص73.</ref><ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص91-90.</ref> در برخی منابع گفته شده است که در عصر جاهلیت زن ملک مرد بود<ref>عنبرسوز، زن در ایران باستان، 1389ش، ص32.</ref> و [[زنا]]، هتک حق تملک شوهر بر همسرش دانسته می‌شد؛<ref>فربد، درآمدی بر خانواده و خویشاوندی، 1388ش، ص61.</ref> لذا تنها زنایی عیب بود که مرد غریبه بدون اجازه شوهر با زنش همبستر می‌شد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص32.</ref>
-مشاركت اجتماعي زنان در عصر جاهليت رويه‌ واحدی نداشت؛ تعاملات اجتماعي نه‌تنها میان قبایل، متفاوت که حتی در يك قبيله، متنوع بود. به‌طور کلی زنان از پوشش مناسب برخوردار نبودند. تنوع لباس و زينت زنان ارتباط مستقيم با محيط اجتماعي و طبيعي آنان داشت. زنان و مردان به سهولت با هم معاشرت کرده و نگاه به همديگر هيچ‌گونه عیبی دانسته نمی‌شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، زنان در فعالیت‌های سیاسی مشارکت نداشتند با این حال حضور آنها در جنگ‌ها و در پشت صحنه‌های جنگی بسیار ملموس بود. <ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> زن در جنگ‌هاي مردم جاهلي كه از اركان زندگي آنان به‌حساب مي‌آمد، عاملي انگيزه‌ساز و مهيج براي نبرد بود. جنگجويان براي فرار از ننگ اسارتِ زنان و دختران خود نبرد مي‌كردند و دشمن نيز به طمع اسير كردن آنان شمشير مي‌زد. اسارت زنان، عامل هجو و عدم آن عاملي براي تفاخر آنان بود. فرماندهان جنگي، زنان و دختران جنگ‌جويان را در جنگ‌ها به همراه مي‌آوردند تا آنان براي حفظ آبروي خود جدی‌تر جنگ کنند. زنان با سرودن اشعار و نواختن دف، مردان را به مقاومت و مبارزه فرا مي‌خواندند.<ref>[https://hadana.ir/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص155.]</ref>  زنان به مداوای مجروحان و آب‌دادن به جنگ‌جویان نیز پرداخته و گاهی به‌طور مستقیم در جنگ شرکت می‌کردند. در موقع صلح برخی زنان به همسران خود کمک می‌کردند یا به‌طور مستقل به برخی کارهای دیگر می‌پرداختند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص45.]</ref>
-==نقش‌های اقتصادی زن==
+== ازدواج و طلاق در عصر جاهلیت ==
-در عصر جاهلیت مردان به‌دلیل برخورداري از ويژگي‌هاي جسمي و روحي، در عرصه اقتصادي حرف اول را مي‌زدند اما زنان نیز به‌طور نسبی دارای حق مالكيت بوده و در این عرصه‌ فعالیت‌هایی داشتند. تجارت يكي از شغل‌هايي بود كه برخي زنان انجام مي‌دادند. معروف‌ترين آنان خديجه همسر پيامبر اسلام بود. او مردان را براي تجارت استخدام می‌کرد. برخي از زنان به فروشندگي مشغول بودند؛ عطرفروشي زناني به نام حَولاء و مِنشم در منابع تاريخي گزارش شده است. ام مَعبَد خُزاعيه مواد غذايي مي‌فروخت. قابلگي و پرستاري از ديگر مشاغل زنان در عصر جاهلي بود. زنان در برخي از صنايع نيز سررشته داشتند. زني به نام ردينه به اسلحه‌سازي اشتغال داشت و نيزه‌هاي او از جهت كيفيت مشهور بود. آرايش‌گري از مشاغلي بود كه زنان بسياري به آن مشغول بودند. مديحه‌سرايي برای کسب درآمد از مشاغلی بود كه زنان در آن حضوري پررنگ داشتند. از ديگر مشاغل رايج، دايگي و حضانت كودكان بود. مردم جاهلي براي بالا رفتن خصلت‌هاي والا، به ويژه فصاحت، بلاغت و جنگ‌آوري، فرزندان خود را به دايه‌هاي باديه‌نشين مي‌سپردند. مشهورترين آنان حليمه سعديه بود كه دايگي پيامبر اسلام را به‌عهده داشت. از جمله اشتغال زنان، كسب جنسي بود؛ برخي افراد از كنيزان خود به‌منظور جلب منافع اقتصادي استفاده می‌کردند. برخی هنگام قحطي، همسران خود را در اختيار دیگران قرار داده و كاسبي مي‌كردند. تعدادی از زنان که معروف به «اصحاب الرايات» بودند تن‌فروشی مي‌كردند.
+در جامعه جاهلی، معمولاً مرد از حق [[انتخاب همسر]] برخوردار بود و زن کمتر در این‌باره نقشی ایفا می‌کرد. چنان‌که پسرعمو اگر به [[ازدواج]] با دختر تصمیم داشت، دیگران حق پیش‌قدمی نداشتند.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص139.]</ref> پیش از [[اسلام]]، [[تعدد زوجات]] مرد با هدف تأمین معاش زن یا استحکام جایگاه سیاسی و اجتماعی مرد، کاملاً رایج بود. [[دختر]] در انتخاب همسر، آزاد نبود و بسیاری از پدران، [[دختر]] خود را به [[ازدواج]] هر یک از [[جوانی|جوانان]] قبیله که بهای عروس را می‌پرداخت، درمی‌آوردند.<ref>دورانت، 1366ش، ج4، ص202.</ref> گاهی دختر را قبل از تولد، شوهر می‌دادند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص56.</ref> معیارهای ازدواج عمدتاً ناظر به اصالت خون بود، ازدواج عرب با غیر عرب ننگ تلقی شده و هیچ‌گاه ثروت نمی‌توانست جای شرافت نَسبی را بگیرد.<ref>واعظی، وضعیت زن در عصر اسلامی، 1390ش، ص42.</ref>
-==نقش‌های فرهنگی زن==
-جامعه جاهلی به‌طور عموم دچار محرومیت شدید از علم و دانش بود. از میان زنان تنها از زنی به نام شفاء یاد می‌شود که سواد خواندن و نوشتن داشت. شعر و خطابه از جلوه‌هاي اصلي فرهنگ عصر جاهلیت به‌شمار می‌رفت. عرب‌ها ابعاد مختلف زندگي خود را به شعر در مي‌آوردند. قبايل مختلف با عرضه شعراي خود در مجامع عمومي، مثل حج و بازار عكاظ به بهره‌مندي خود از چنين شعرايي افتخار مي‌كردند. زنان جاهلي در اين عرصه، فعال بودند به‌گونه‌اي كه نام برخي از آنان جزء مشاهير شعر جاهلي ذكر شده است. خنساء كه در سرودن شعر شهرت داشت، در بازار عكاظ هشت اشكال به يكي از شعرهاي شاعر مشهور عرب، حسان بن ثابت وارد كرد. زني ديگر به نام ام‌جندب به‌دلیل توانايي‌اش در عرصه شعر، داور انتخابِ بهترين اشعار مي‌شد. بيشتر اشعار زنان جاهلي در رساي پدر، برادر و شوهر يا ديگر بزرگان قبيله بود. دختران عبدالمطلب نيز به درخواست پدر قبل از مرگش در رساي او في‌البداهه شعر سرودند. از مضامين رايج شعر جاهلي، مقوله معشوقه بود و زن در شعر جاهلي به‌گونه‌اي توصيف شده است كه فقط در پي شهوت و مال است. خطابه از دیگر عرصه‌هایی بود که زنان در آن نقش جدی ایفا می‌کردند.
+ازدواج الگوهای متعددی داشت، از جمله؛ نکاح بعوله مبتنی بر [[خواستگاری]]، [[مهریه]] و عقد بود. از [[ازدواج موقت]] و [[ازدواج با همسر پدر|ازدواج با زن پدر]] به ترتیب به [[ازدواج موقت|متعه]] و ضیزن تعبیر می‌شد. نکاح شغار ناظر به نکاح مردان با دختران همدیگر بود. در نکاح بدل، مردان همسران خود را مبادله می‌کردند. استبضاع، نکاحی بود که مردی به‌منظور داشتن فرزندان نیرومند و شجاع، همسرش را در اختیار مرد مناسب قرار می‌داد.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> [[مهریه]] را بهای زن می‌دانستند و حقی را به نام [[شیربها]] تعیین می‌کردند که شوهر باید به خانوادهٔ دختر می‌پرداخت. بیشتر اعراب مهریه عروس را با اهدای [[شتر]]، پرداخت می‌کردند.<ref>حتی، تاریخ عرب،1366ش، ص30.</ref>
-==پانویس==
-{{پانویس}}
+[[طلاق]] حق مرد بود<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> و زن با مرگ همسر یا با [[طلاق]]، تا یک‌سال حق ازدواج نداشت تا وضعیت [[بارداری]] او مشخص شود.<ref>حوفی، الحیاة العربیه من الشعر الجاهلی، 1954م، ص221.</ref> طلاق در بیشتر موارد از روی غضب و به قصد انتقام‌جویی یا تنبیه زن یا قبیله او صورت می‌گرفت. البته برخی از زنان اشراف که منزلت بالایی داشتند، از همان ابتدا شرط می‌کردند که طلاق به دست خودشان باشد و شوهر نیز قبول می‌کرد.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص140.]</ref>
-==منابع==
-قرآن کریم
+== نقش‌های خانوادگی زن ==
-«به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز، تاریخ درج: 1 مهر 1398ش.
+مرد در عصر جاهلیت، مالک [[خانواده]] بود. زن در خانواده خادم مرد به‌شمار آمده و کمتر می‌توانست به مقام شریک زندگی او ارتقا یابد. انتظار مرد از همسرش این بود که پسران زیادی به دنیا بیاورد و وظیفه زن عمدتاً زادن و پروراندن مردان جنگ‌جو بود. نقش [[مادری]] نسبت به سایر نقش‌های زن پررنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند. وقتی [[مادر]] می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است، ولی مادر عوض‌شدنی نیست.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75.].</ref>
-پیرمرادیان، ﻣﺼﻄفی، اﺻﻼحی، ﻣﺘﯿﻦ‌اﻟﺴﺎدات و اﺻﻼحی، ﻣﻬﺸﯿﺪاﻟﺴﺎدات، «ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ وﺿﻌﯿﺖ زن در دوره ﺟﺎﻫﻠﯿﺖ و ﺑﻌﺪ از اﺳﻼم»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻮ، ﺷﻤﺎرهﯾﺎزدﻫﻢ، ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 1394ش.
-جعفريان، رسول، تاريخ سياسي اسلام، قم، انتشارات دليل، چاپ اول، 1380.
+زن در موقعیت قینه و جاریه جزو اموال مرد به‌حساب می‌آمد؛ اما زنان آزاد، در امر [[تربیت فرزند]] با مرد مشارکت داشته، دوشیدن شیر حیوانات،<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref> بافندگی، صاف‌کردن نیزه، دباغی پوست،<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص75.]</ref> پخت نان، نظافت، [[خیاطی]] و اصلاح خیمه نیز از دیگر مسئولیت‌های زن بود. همچنین زن در دامداری، تهیه آب و جمع‌آوری هیزم مشارکت می‌کرد.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص150.]</ref> البته زنان اشراف‌زاده آنهم به تبع منزلت پدر یا شوهر، کنیزانی داشتند و در مجالس با حشمت و وقار شرکت می‌کردند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص43.]</ref>
-خامنه‌ای، سیدعلی، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: 26 اردیبهشت 1394ش.
-روح‌الهی امیری، زهرا، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، در طهورا، سال اول، شماره دوم، 1387ش.
+== نقش‌های اجتماعی زن ==
-عنبرسوز، مریم، زن در ایران باستان، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، 1389ش.
+مشارکت اجتماعی زنان در عصر جاهلیت رویه واحدی نداشت؛ تعاملات اجتماعی نه‌تنها میان قبایل متفاوت که حتی در یک قبیله، متنوع بود. به‌طور کلی زنان از پوشش مناسب برخوردار نبودند. تنوع لباس و زینت زنان ارتباط مستقیم با محیط اجتماعی و طبیعی آنان داشت.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%DB%8C%D8%AA «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> در برخی گزارش‌های تاریخی آمده است که قسمتی از بدن زنان با لباس پوشیده شده و قسمتی از سر و بدن آنان از جمله؛ گردن، گوش، سینه، دست و پای زن معمولاً بدون پوشش بود. برخی زنان بر پای خود، خلخال‌های متصل به زنگوله داشتند که با عبور مردان این زنگوله‌ها را تکان می‌دادند.<ref>سیوطی، الدر المنثور،1414ق، ج6، ص186.</ref>
-فربد، محمدصادق، در آمدی بر خانواده و خویشاوندی، (انسان شناسی خانواده و خویشاوندی)، تهران، دانژه، 1388ش.
-محبی، محمدعارف، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، فصلنامه اندیشه معاصر، شماره 5، پاییز 1395ش.
+زنان و مردان به سهولت با هم معاشرت کرده و نگاه به همدیگر، عیب دانسته نمی‌شد. بر اساس گزارش‌های تاریخی، زنان در فعالیت‌های سیاسی مشارکت نداشتند با این حال حضور آنها در جنگ‌ها و در پشت صحنه‌های جنگی بسیار ملموس بود.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> زن در جنگ‌های مردم جاهلی عاملی انگیزه‌ساز و مهیج برای نبرد بود. جنگجویان برای فرار از ننگ اسارت زنان و دختران خود نبرد می‌کردند و دشمن نیز به طمع اسیر کردن آنان شمشیر می‌زد. اسارت زنان، عامل هجو و عدم آن عاملی برای تفاخر آنان بود. فرماندهان جنگی، زنان و دختران جنگ‌جویان را در جنگ‌ها به همراه می‌آوردند تا آنان برای حفظ [[آبرو|آبروی]] خود جدی‌تر جنگ کنند. زنان با سرودن اشعار و نواختن دف، مردان را به مقاومت و مبارزه فرا می‌خواندند.<ref>[https://hadana.ir/جایگاه-زن-و-خانواده-در-عصر-جاهلیت/ واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص155.]</ref> زنان به مداوای مجروحان و آب‌دادن به جنگ‌جویان نیز پرداخته و گاهی به‌طور مستقیم در جنگ شرکت می‌کردند. در موقع صلح برخی زنان به همسران خود کمک می‌کردند یا به‌طور مستقل به برخی کارهای دیگر می‌پرداختند.<ref>[https://kms.bou.ac.ir/wp-content/uploads/2019/08/تحول-و-تطور-جایگاه-زن-در-جزیره-العرب.pdf روح‌الهی امیری، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، 1387ش، ص45.]</ref>
-محبی، محمدعارف، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، نجف، مؤسسه وارث الانبیاء، 1400ش،
-مصطفوي، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏، تهران‏، وزارت ارشاد، چاپ اول، ‏1416ق.
+== نقش‌های اقتصادی زن ==
-«نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج: 28 اسفند 1395ش.
+در عصر جاهلیت مردان به‌دلیل برخورداری از ویژگی‌های جسمی و روحی، در عرصه اقتصادی حرف اول را می‌زدند، اما زنان نیز به‌طور نسبی دارای حق مالکیت بوده و در این عرصه فعالیت‌هایی داشتند. تجارت یکی از شغل‌هایی بود که برخی زنان انجام می‌دادند. معروف‌ترین آنان [[حضرت خدیجه|خدیجه]] همسر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] بود. او مردان را برای تجارت استخدام می‌کرد. برخی از زنان به فروشندگی مشغول بودند؛ عطرفروشی زنانی به نام حَولاء و مِنشم در منابع تاریخی گزارش شده است. اُم مَعبَد خُزاعیه مواد غذایی می‌فروخت. قابلگی و [[پرستار|پرستاری]] از دیگر مشاغل زنان در عصر جاهلی بود. زنان در برخی از صنایع نیز سررشته داشتند. زنی به نام ردینه به اسلحه‌سازی اشتغال داشت و نیزه‌های او از جهت کیفیت مشهور بود. [[آرایشگری زنانه|آرایش‌گری]] از مشاغلی بود که زنان بسیاری به آن مشغول بودند. مدیحه‌سرایی برای کسب درآمد از مشاغلی بود که زنان در آن حضوری پررنگ داشتند. از دیگر مشاغل رایج، [[دایه|دایگی]] و [[حضانت]] کودکان بود. مردم جاهلی برای بالا رفتن خصلت‌های والا، به ویژه فصاحت، بلاغت و جنگ‌آوری، فرزندان خود را به دایه‌های بادیه‌نشین می‌سپردند. مشهورترین آنان [[حلیمه سعدیه]] بود که دایگی [[حضرت محمد]] را به‌عهده داشت. از جمله اشتغال زنان، کسب جنسی بود؛ برخی افراد از کنیزان خود به‌منظور جلب منافع اقتصادی استفاده می‌کردند. برخی هنگام قحطی، همسران خود را در اختیار دیگران قرار داده و کاسبی می‌کردند. تعدادی از زنان که معروف به «اصحاب الرایات» بودند [[روسپی‌گری|تن‌فروشی]] می‌کردند.<ref>واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص150.</ref>
-واعظی، محمدجواد، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» در تاريخ اسلام در آينه پژوهش24، زمستان 1388ش. از صفحه 135 تا ص 160
-واعظی، محمدجواد، وضعیت زن در عصر اسلامی(نیم‌قرن اول هجری) قم: موسسه امام خمینی، 1390ش.
+== نقش‌های فرهنگی زن ==
-[[رده:ویکی‌زندگی]]
+جامعه جاهلی به‌طور عموم دچار محرومیت شدید از علم و دانش بود. از میان زنان تنها از زنی به نام شفاء یاد می‌شود که سواد خواندن و نوشتن داشت. شعر و خطابه از جلوه‌های اصلی فرهنگ عصر جاهلیت به‌شمار می‌رفت. عرب‌ها ابعاد مختلف زندگی خود را به شعر درمی‌آوردند. قبایل مختلف با عرضه شعرای خود در مجامع عمومی، مثل [[حج]] و بازار عکاظ به بهره‌مندی خود از چنین شعرایی افتخار می‌کردند. زنان جاهلی در این عرصه، فعال بودند به‌گونه‌ای که نام برخی از آنان جزء مشاهیر شعر جاهلی ذکر شده است. خنساء که در سرودن شعر شهرت داشت، در بازار عکاظ هشت اشکال به یکی از شعرهای شاعر مشهور عرب، حسان بن ثابت وارد کرد. زنی دیگر به نام ام‌جندب به‌دلیل توانایی‌اش در عرصه شعر، داور انتخاب بهترین اشعار می‌شد. بیشتر اشعار زنان جاهلی در رسای پدر، برادر و شوهر یا دیگر بزرگان قبیله بود. دختران عبدالمطلب نیز به درخواست پدر قبل از مرگش در رسای او فی‌البداهه شعر سرودند. از مضامین رایج شعر جاهلی، مقوله معشوقه بود و زن در شعر جاهلی به‌گونه‌ای توصیف شده است که فقط در پی شهوت و مال است. خطابه از دیگر عرصه‌هایی بود که زنان در آن نقش جدی ایفا می‌کردند.<ref>واعظی، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» 1388ش، ص157.</ref>
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
+== منابع ==
+{{آغاز منابع}}
+* ابن‌اثیر، عزالدین، اسدالغابهٔ فی معرفهٔ الصحابه، تحقیق محمد بن صبیح، قاهره، ۱۹۶۴ش.
+* «به چه دوره‌ای زمان جاهلیت گفته می‌شود»، شیعه نیوز، تاریخ درج: ۱ مهر ۱۳۹۸ش.
+* پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
+* جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، قم، انتشارات دلیل، چاپ اول، ۱۳۸۰.
+* حتّی، فلییپ خلیل، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، آگاه، چ۲، ۱۳۶۶ش.
+* حوفی، احمد محمد، الحیاة العربیه من الشعر الجاهلی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۵۴م.
+* خامنه‌ای، سیدعلی، «جاهلیت، جاهلیت مدرن»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
+* دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمة مهرداد مهرین، بی‌جا، اقبال، بی‌تا.
+* روح‌الهی امیری، زهرا، «تحول و تطور جایگاه زن در جزیره العرب»، در طهورا، سال اول، شماره دوم، ۱۳۸۷ش.
+* سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الدّر المنثور، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
+* عنبرسوز، مریم، زن در ایران باستان، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۹ش.
+* فربد، محمدصادق، درآمدی بر خانواده و خویشاوندی، (انسان‌شناسی خانواده و خویشاوندی)، تهران، دانژه، ۱۳۸۸ش.
+* محبی، محمدعارف، «زن در افغانستان؛ از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»، فصلنامه اندیشه معاصر، شماره ۵، پاییز ۱۳۹۵ش.
+* محبی، محمدعارف، قیام عاشورا و احیای تفکر دینی، نجف، مؤسسه وارث الانبیاء، ۱۴۰۰ش،
+* مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران‏، وزارت ارشاد، چاپ اول، ‏۱۴۱۶ق.
+* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
+* «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج: ۲۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
+* واعظی، محمدجواد، «جایگاه زن و خانواده در عصر جاهلیت» در تاریخ اسلام در آینه پژوهش۲۴، زمستان ۱۳۸۸ش. از صفحه ۱۳۵ تا ص ۱۶۰
+* واعظی، محمدجواد، وضعیت زن در عصر اسلامی (نیم‌قرن اول هجری) قم: مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
+{{پایان منابع}}
+[[رده:مصورسازی]]