ریحان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''ریحان'''}}؛ گیاهی خوش‌بو و از سبزی‌های خوردنی.

==خاستگاه و نام‌های گوناگون ریحان==

خاستگاه این گیاه، ایران، افغانستان و سند است.<ref name=":0">زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص74.</ref> ریحان را در زبان پارسی، اسپرغم، شاه‌اسپرغم، شاه‌سپرغم، سپرغم، اسپرهم، شاه‌اسپرم، اسپرم، سپرم، شاهسفرم، بادروج و نازبو می‌گویند. علاوه بر آن، هر گیاه خوش‌بو و معطر را ریحان گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریحان-6 دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه ریحان.]</ref> در کتابی به زبان پهلوی دربارهٔ ریحان گفته شده که هر گیاه خوش‌بو با عمری چندساله که پرورش آن مستلزم کار آدمی باشد را «سپرم» یا «سپرغم» گویند که نام‌های ایرانی ریحان است.<ref>پتروشفسکی، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ج1، ۱۳۴۴ش، ص297.</ref>

==انواع ریحان==

انواع مختلفی از ریحان در دنیا وجود دارد که اساسِ دسته‌بندی آن‌ها، شکل برگ‌ها یا محل رویش آن‌ها است. برای مثال، «ریحان کوهی» که گیاهی است با برگ‌های ریز و ساقه‌ای مربعی و نسبت به ریحان بوی کمتری دارد، در مناطق خشک و در فصل سرد [[پاییز]] می‌روید. انواع دیگری از ریحان به نام‌های «ریحان نعنایی»، «ریحان ترخونی»، «ریحان سعتری»، «ریحان صنوبری» و جز این‌ها به دلیل شباهت برگ‌هایشان به گیاهان دیگر، با آن‌ها هم‌نام شده‌اند.<ref>بیرونی، الصیدنة، ۱۳۷۰ش، ص۲۹۸.</ref> تخم این گیاه نیز به «تخم شربتی» معروف است که خود مصرف دارویی و خوراکی دارد.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۷۵.</ref> هرچند، برخی معتقدند که «تخم‌شربتی» با «تخم‌ریحان» و «دانهٔ چیا» متفاوت است، و تنها شباهت‌شان لعاب‌دار شدن هر سه است (به‌دلیل وجود ماده‌ای به نام «موسیلاژ» در آن‌ها). در حالی‌که خواصی کاملاً متفاوت از یکدیگر دارند.

==مصارف خوراکی ریحان==

ریحان همواره به‌عنوان سبزی خوردنی در کنار غذاهایی مانند کباب حضور دارد. این گیاه، همچنین جزئی از سبزی [[آش]] دمپخت،<ref>حاتمی، باورها و رفتارها: گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۱.</ref> خورش طلاکله قوراب، کوفته‌ریزه،<ref>افشار، جامع‌الصنایع، ۱۳۸۹ش، ص58 و 59.</ref> کلم‌پلو،<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۸۵ش، ص۳۰۵.</ref> دم‌کباب ماش،<ref>افشار، جامع‌الصنایع، ۱۳۸۹ش، ص۵۷.</ref> کوفته سفید، ترشی هفته‌بیجار و [[ترشی]] لیته است.<ref>آشپزباشی، سفرهٔ اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص38 و 61.</ref> برگ ریحان را به‌دلیل معطر بودن آن در ادویه‌جات نیز استفاده می‌کنند. تخم آن هم برای تهیه شربت و تزئین خوراک‌هایی همچون [[حلوا]]، ترحلوا و فالوده‌مروارید استفاده می‌شود.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۰؛{{سخ}}

  ابریشمی، زعفران، ۱۳۸۳ش، ص۳۳۳.</ref>

==مصارف طبی ریحان==

ریحان تنوع طبع و خواصی دارد که آن را در زمره گیاهان دارویی نیز قرار داده است. این گیاه، در [[طب سنتی ایران|طب سنتی]] کاربردهایی دارد که سینه به سینه از گذشته تا به امروز منتقل شده است، از جمله استشمام بوی ترکیب شاهسفرم (گرم و خشک) با آب سرد یا گلاب برای رفع گرمازدگی<ref>رازی، برء الساعة، ج21، ۱۳۹۰ش، ص55.</ref> و نیز شاهسفرم (سرد و تر) برای رفع سردرد و سرگیجه و بی‌خوابی مفید است. دانشمندانی دیگر همچون جرجانی، ریحان را ترکیبی از هر دو طبع سرد و گرم دانسته که طبیعت سرد بر آن غلبه می‌کند.<ref>جرجانی، الاغراض الطبیة، ج1، ۱۳۸۴ش، ص325.</ref> کاربردهای دارویی دیگر ریحان بنابر گفته دانشمندان طب کهن عبارت‌اند از: مخلوط ریحان و کافور برای بندآوری خونریزی‌ها،<ref>ابن‌سینا، قانون، 1۳۷۰ش، ص302 و 303.</ref> رفع بواسیر،<ref>قزوینی، عجایب‌المخلوقات، ۱۳۶۱ش، ص۲۶۱.</ref> درمان اسهال و دل‌پیچه، درمان سوزش و ضعف معده، روده و مثانه.