چندهمسری: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''چندهمسری'''}}؛ الگوی چندزنی و چندشوهری برای مردان و زنان. | |||
چندهمسری هرچند شامل چندشوهری نیز میشود؛ اما چنین الگویی همیشه ناظر به چندزنی بوده و چندشوهری هرگز در حیات بشری جدی تلقی نشده است. چندزنی عمدتاً ناشی از تفاوتهای روانی مردان و زنان بوده و با عوامل فرهنگی، اجتماعی و تا حدی محیط جغرافیایی، تقویت و تبدیل به سنت رایج در تاریخ و بسیاری از جوامع انسانی شده است. چندزنی پیامدهایی برای زنان، شوهران و دیگر اعضای خانواده دارد؛ اما با نگاهی وسیع و متناسب با نظام حقوقی اسلام، نهتنها الگویی مناسب برای حل مشکلات فردی و اجتماعی بهشمار میآید بلکه پیامدهای آن برای زنان نیز کنترل میشود. | چندهمسری هرچند شامل چندشوهری نیز میشود؛ اما چنین الگویی همیشه ناظر به چندزنی بوده و چندشوهری هرگز در حیات بشری جدی تلقی نشده است. چندزنی عمدتاً ناشی از تفاوتهای روانی مردان و زنان بوده و با عوامل فرهنگی، اجتماعی و تا حدی محیط جغرافیایی، تقویت و تبدیل به سنت رایج در تاریخ و بسیاری از جوامع انسانی شده است. چندزنی پیامدهایی برای زنان، شوهران و دیگر اعضای خانواده دارد؛ اما با نگاهی وسیع و متناسب با نظام حقوقی اسلام، نهتنها الگویی مناسب برای حل مشکلات فردی و اجتماعی بهشمار میآید بلکه پیامدهای آن برای زنان نیز کنترل میشود. | ||
چندهمسری در مقابل [[تکهمسری]] بوده و شامل چندشوهری و چندزنی میشود؛ اما | == تعریف چندهمسری == | ||
چندهمسری در مقابل [[تکهمسری]] بوده و شامل چندشوهری و چندزنی میشود؛ اما معمولاً به الگوی چندزنی اطلاق میشود. این اصطلاح بهمعنای نوعی ازدواج است که داشتن بیش از یک زن را مجاز میشمارد. اصطلاح چندهمسری از حیث ریشهشناسی تعدد زوج یا زوجه را مشخص نمیکند، اما کاربرد تاریخی آن همیشه بهمفهوم زناشویی مرد با بیش از یک زن بوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> شکل دیگر چندهمسری، چند شوهری است، اما اینکه یک زن در آن واحد بیش از یک شوهر داشته باشد بهطور محدود در تاریخ بشر وجود داشته است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص300.</ref> | |||
از منظر جمعیتشناسی گاهی در شرایط اجتماعی ویژه، تعداد زنان آماده ازدواج بیش از مردان شده و تعدد زوجات مانع بحران اجتماعی میشود. در نگرش جامعهشناختی نیز چندهمسری با ارجاع به فزونی جمعیت زنان و عقیمبودن برخی از آنها، توجیه میشود. | == دیدگاههای نظری دربارهٔ چندهمسری == | ||
از منظر جمعیتشناسی گاهی در شرایط اجتماعی ویژه، تعداد زنان آماده ازدواج بیش از مردان شده و تعدد زوجات مانع بحران اجتماعی میشود. در نگرش جامعهشناختی نیز چندهمسری با ارجاع به فزونی جمعیت زنان و عقیمبودن برخی از آنها، توجیه میشود. | |||
گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندهمسری است؛ یک بررسی قومنگارانه از ۸۴۹ جامعه ابتدایی در سرتاسر جهان نشان داده است که از این تعداد، ۷۰۸ جامعه چندزنی، ۴ جامعه چندشوهری و ۱۳۷ جامعه تکهمسری بودهاند. | گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندهمسری است؛ یک بررسی قومنگارانه از ۸۴۹ جامعه ابتدایی در سرتاسر جهان نشان داده است که از این تعداد، ۷۰۸ جامعه چندزنی، ۴ جامعه چندشوهری و ۱۳۷ جامعه تکهمسری بودهاند. | ||
ادوارد ویلسون از زیستشناسان برجسته به این نکته اشاره میکند که میان اقوام ابتدایی، مردان | ادوارد ویلسون از زیستشناسان برجسته به این نکته اشاره میکند که میان اقوام ابتدایی، مردان عمدتاً در جنگها کشته میشدند؛ اما جنگجویان باقیمانده توجه جدی به تولید مثل داشته و برای این امر، هرکدام دارای چندین زن بودند و گاهی جنگها برای در اختیار داشتن زنان بیشتر بود. | ||
از منظر روانشناسی؛ مردان معمولاً به دنبال تنوع جنسی بوده و جذابیتهای فیزیکی زن برایشان مهم است؛ اما زنان | از منظر روانشناسی؛ مردان معمولاً به دنبال تنوع جنسی بوده و جذابیتهای فیزیکی زن برایشان مهم است؛ اما زنان عمدتاً به سمت شاخصهای ثروت یا قدرت مردان کشیده میشوند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> برخی نگرشها؛ شرایط جغرافیایی را نیز مؤثر دانسته و چندزنی را از الزامات حیات اجتماعی در محیطهای گرم میدانند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص317.</ref> | ||
گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندزنی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/ | == جنسیت و چندهمسری == | ||
گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندزنی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> دانشمندان آن را نشاندهندهٔ تمایل طبیعی مردان به چندزنی و گرایش فطری زنان به تکهمسری میدانند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> گرایش به چندزنی در رویکرد روانشناسی نیز، بر مبنای تفاوتهای طبیعی و روانی زنان و مردان توجیه میشود؛ برخی دانشمندان معتقدند؛ زنان بهطور طبیعی تکهمسرگرا و متنفر از تنوع همسر بوده و میخواهند در پناه عاطفی و عملی یک مرد باشند.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | |||
عقیده رایج | عقیده رایج روانشناسان و فیلسوفان اجتماعی غرب بر این است که مرد، متمایل به چندهمسری آفریده شده و تکهمسری بر خلاف طبیعت او است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص338.</ref> به تعبیر مرتضی مطهری؛ زن متکی و مرد تکیهگاه است.<ref>مطهری، یادداشتها، 1378ش، ج11، ص492.</ref> این امر از منظر قرآن نیز مورد تأیید است؛<ref>[http://www.parsquran.com/data/showall.php?sura=4&ayat=۳۴&user=far&lang=far سوره نساء، آیه 34.]</ref> لذا تنوع همسری در زنان، نوعی بیماری دانسته میشود. الزامات اجتماعی، چندهمسرگرایی طبیعی مردان را توسعه داده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | ||
فراتر از گرایشهای متفاوت زن و مرد در تعدد همسر؛ چندشوهری موجب اختلاط نسل میشود و این امر از یک سوی با | فراتر از گرایشهای متفاوت زن و مرد در تعدد همسر؛ چندشوهری موجب اختلاط نسل میشود و این امر از یک سوی با غریزهٔ علاقه به فرزند و اصل اطمینان پدری مخالف است<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص311.</ref> و از سوی دیگر با گرایش فطری انسان به داشتن سلسله نسبی مشخص، نمیسازد. چنین عواملی موجب شده است که چندشوهری در جوامع بشری تبدیل به رسم رایج نشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص302.</ref> | ||
چندهمسری | == چندهمسری در ادیان و اقوام == | ||
چندهمسری ریشهٔ کهن در ادیان و جوامع بشری دارد؛<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> در آیین یهود، تعدد همسر برای مرد هیچ محدودیتی نداشته و تنها شرطش این است که مرد بتواند نفقه همسران خود را تأمین کند.<ref>[https://www.porseman.com/article/زن-در-دين-يهود/54945 «زن در دین یهود»، در وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | |||
در مسیحیت نص خاصی در مورد ممنوعیت چندزنی وجود ندارد، بلکه در رساله پولس مطالبی است که جواز تعدد زوجات را میرساند. همچنین در ادیان کنفسیوس و بودا چندزنی مجاز دانسته شده است و در دین لیکی که در چین پیروانی دارد، تعداد زنانی که یک مرد میتواند بگیرد تا ۲۳۰ نفر است.<ref> [https://www.porseman.com/article/ | در مسیحیت نص خاصی در مورد ممنوعیت چندزنی وجود ندارد، بلکه در رساله پولس مطالبی است که جواز تعدد زوجات را میرساند. همچنین در ادیان کنفسیوس و بودا چندزنی مجاز دانسته شده است و در دین لیکی که در چین پیروانی دارد، تعداد زنانی که یک مرد میتواند بگیرد تا ۲۳۰ نفر است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | ||
بر اساس ماده ۱۶ احوال شخصیه زرتشتیان؛ تعدد زوجات برای زن و مرد زرتشتی جایز نیست.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704_4376aef194ab38ea1d7d9b6a81624773.pdf قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص116.]</ref> ویل دورانت، چندزنی را روش رایج در اجتماعات اولیه میداند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/ | بر اساس ماده ۱۶ احوال شخصیه زرتشتیان؛ تعدد زوجات برای زن و مرد زرتشتی جایز نیست.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704_4376aef194ab38ea1d7d9b6a81624773.pdf قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص116.]</ref> ویل دورانت، چندزنی را روش رایج در اجتماعات اولیه میداند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در ایران، چین، هند، مصر، یونان و روم باستان تعدد زوجات قانونی بود؛ منتها بهدلیل شرایط اقلیمی، قانون چندزنی تنها در روم لغو شد.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | ||
میان بابلیها، آشوریها، سرخپوستان آمریکا<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/ | میان بابلیها، آشوریها، سرخپوستان آمریکا<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و در عصر جاهلیت نیز تعدد زوجات امر رایج بهشمار میرفت.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/291452/نقش-اجتماعی-زن-در-دوره-جاهلیت «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.]</ref> اسلام تک همسری را بهتر دانسته و چندزنی را بهدلیل ضرورتهای اجتماعی محدود و مشروط ساخت.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص346.</ref> امروزه؛ چندزنی در بیش از ۷۵٪ از جوامع یافت میشود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
برخی محققین، ریشه چندهمسری را در طبیعت مردانه دانسته و معتقدند؛ مرد ذاتا چندهمسری است و | == عوامل چندهمسری == | ||
برخی محققین، ریشه چندهمسری را در طبیعت مردانه دانسته و معتقدند؛ مرد ذاتا چندهمسری است و صرفاً تقیدات اخلاقی، تنگناهای اقتصادی و نظارت دائمی زوجه میتواند تکهمسری را بر او تحمیل کند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص338.</ref> | |||
مهمترین عاملی که | مهمترین عاملی که پدیدهٔ چندزنی را تقویت میکند افزایش جمعیت زنان نسبت به مردان است و بر همین مبنا؛ مرتضی مطهری بر خلاف تصور عمومی که چندزنی را ستم علیه زن میداند، تعدد زوجات را از حقوق زنان و تکلیفی به عهده مردان تلقی میکند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص325.</ref> | ||
همچنین داشتن فرزند امر غریزی است و عقیم بودن زن موجب میشود که مرد همسر جدیدی انتخاب کند. در برخی جوامع، داشتن زنان و فرزندان زیاد حاکی از منزلت بالای اجتماعی مرد بوده و همین امر نقش مؤثری در ترویج چندزنی در جوامع بشری داشته است. <ref> [https://www.porseman.com/article/ | همچنین داشتن فرزند امر غریزی است و عقیم بودن زن موجب میشود که مرد همسر جدیدی انتخاب کند. در برخی جوامع، داشتن زنان و فرزندان زیاد حاکی از منزلت بالای اجتماعی مرد بوده و همین امر نقش مؤثری در ترویج چندزنی در جوامع بشری داشته است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | ||
منتسکیو با اشاره به شرایط محیطی، معتقد است؛ در آب و هوای شرق، زن زودتر بالغ و سریعتر پیر | منتسکیو با اشاره به شرایط محیطی، معتقد است؛ در آب و هوای شرق، زن زودتر بالغ و سریعتر پیر میشود، از سوی دیگر، نیروی جنسی مرد بیشتر تقویت میشود؛ لذا رسم چندزنی در کشورهای غربی کمتر بوده و در مشرق زمین تبدیل به سنت اجتماعی شده است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص317.</ref> | ||
از دیگر عوامل چندزنی، تنوع طلبی جنسی مردان است و برمبنای گزارشهای تاریخی؛ چندزنی در اجتماعات اولیه از امتیازات اقلیت ثروتمند بهشمار میرفت، مردم عادی دارای یک همسر و افراد فقیر فاقد همسر بودند، در مواردی، قدرتمندان عیاش، برخی افراد را میکشتند تا بر زنانشان دستیابند. <ref> [https://www.porseman.com/article/ | از دیگر عوامل چندزنی، تنوع طلبی جنسی مردان است و برمبنای گزارشهای تاریخی؛ چندزنی در اجتماعات اولیه از امتیازات اقلیت ثروتمند بهشمار میرفت، مردم عادی دارای یک همسر و افراد فقیر فاقد همسر بودند، در مواردی، قدرتمندان عیاش، برخی افراد را میکشتند تا بر زنانشان دستیابند.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> محققینی به این نکته نیز اشاره دارند که اگر ازدواج اول تحمیلی باشد، فرد در شرایط مناسب اقدام به ازدواج بعدی میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
از منظر شهید مطهری؛ خوشبختی زناشویی مبتنی بر دلبستگی متقابل زن و شوهر بوده و چندهمسری متعارض با آن است. بسیاری از مردان که از تعدد زوجات بهرهمند هستند، در ظاهر دارای چند زن بهشمار میروند؛ اما در واقع تعلق خاطر به یکی از همسران داشته و بقیه | == پیامدهای چندهمسری == | ||
از منظر شهید مطهری؛ خوشبختی زناشویی مبتنی بر دلبستگی متقابل زن و شوهر بوده و چندهمسری متعارض با آن است. بسیاری از مردان که از تعدد زوجات بهرهمند هستند، در ظاهر دارای چند زن بهشمار میروند؛ اما در واقع تعلق خاطر به یکی از همسران داشته و بقیه معمولاً از مدار زناشوییشان خارج هستند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص347.</ref> | |||
پیامدهای چندزنی برای زنان تابع نظام فرهنگی است؛ در برخی کشورها، همسران یک مرد اغلب با یکدیگر روابط دوستانهای داشته و حتی زن اول بودن، امتیاز بهشمار میآید بهطوری که زن یا زنان ارشد نقش بیشتری در تصمیمات خانوادگی دارند؛ اما در جوامع دیگر قضیه بر عکس است و پیامدهای منفی آن | پیامدهای چندزنی برای زنان تابع نظام فرهنگی است؛ در برخی کشورها، همسران یک مرد اغلب با یکدیگر روابط دوستانهای داشته و حتی زن اول بودن، امتیاز بهشمار میآید بهطوری که زن یا زنان ارشد نقش بیشتری در تصمیمات خانوادگی دارند؛ اما در جوامع دیگر قضیه بر عکس است و پیامدهای منفی آن عمدتاً متوجه همسر و همسران ارشد میشود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | ||
در گذشته مَرد بهدلیل اینکه ثروتش میان انبوهی از فرزندانش توزیع نشود یکی از همسرانش را بهعنوان همسر اصلی قرار میداد و میراث فقط به فرزندان این زن میرسید و زنان دیگر و فرزندان آنها نادیده گرفته میشدند.<ref> [https://www.porseman.com/article/ | در گذشته مَرد بهدلیل اینکه ثروتش میان انبوهی از فرزندانش توزیع نشود یکی از همسرانش را بهعنوان همسر اصلی قرار میداد و میراث فقط به فرزندان این زن میرسید و زنان دیگر و فرزندان آنها نادیده گرفته میشدند.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> | ||
در بسیاری از فرهنگها زنان در برابر هووی تازه، احساس شکست و سرخوردگی میکنند. آنها علاوه بر اینکه خود را رها شده از سوی همسرانشان میبینند، از سوی بستگان و دیگر اعضای جامعه نیز مورد شماتت قرار گرفته و تحقیر میشوند. این زنان، در صورت امکان طلاق میگیرند و در شرایطی هم صرفاً بهخاطر فرزندانشان رضایت به زندگی مشترک میدهند. | در بسیاری از فرهنگها زنان در برابر هووی تازه، احساس شکست و سرخوردگی میکنند. آنها علاوه بر اینکه خود را رها شده از سوی همسرانشان میبینند، از سوی بستگان و دیگر اعضای جامعه نیز مورد شماتت قرار گرفته و تحقیر میشوند. این زنان، در صورت امکان طلاق میگیرند و در شرایطی هم صرفاً بهخاطر فرزندانشان رضایت به زندگی مشترک میدهند. | ||
چندزنی فراتر از زنان برای خانواده و دیگر اعضای آن نیز دارای پیامدهایی است که از آن جمله میتوان به ناتنی شدن خانواده اشاره کرد؛ در این خانوادهها به تبع ناسازگاری زنان، معمولاً رقابتهای منفی میان برادران و خواهران ناتنی شکلگرفته، پیوندهای خواهری و برادری آنها نیز آسیب میبیند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
==اسلام و چندهمسری== | == اسلام و چندهمسری == | ||
در نگرش اسلام؛ [[تکهمسری]]، طبیعیترین شکل زناشویی بوده و هرکدامی از زوجین با دلبستگی متقابل، منافع جنسی دیگری را مختص به خود میداند<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص299.</ref> و این مثل عامیانه که: «خدا یکی، زن یکی»، اعتقادی مطابق با عهد زناشویی و ارزشهای اسلامی است؛<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص347.</ref> منتها اسلام بهدلیل الزامات اجتماعی، چندزنی را بر خلاف چندشوهری بهطور کلی لغو نکرد، بلکه آن را محدود به چهار زن و مشروط به شرایطی کرد.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص303.</ref> | |||
در | مهمترین شرط [[تعدد زوجات در قرآن|تعدد زوجات در اسلام]]، تأمین نفقه و رعایت عدالت میان همسران است؛ بر مبنای آیه ۳ سوره نساء، مردها در صورتی مجاز به داشتن چند همسر هستند که در تأمین نیازهای معیشتی و روابط زناشویی، بتوانند عدالت را میان آنها رعایت کنند؛<ref>قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج2، ص241.</ref> اگر افرادی چنین توانمندی را در خود ندیده و نتوانند با همسرانشان بر مبنای عدالت رفتار کنند، مکلف هستد که به یک همسر اکتفا کنند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص358.</ref> | ||
در چارچوب الگوی چندزنی که اسلام پیشنهاد کرده است، مصالح فردی و نیازهای اجتماعی تأمین میشود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعدد-زوجات-در-اديان/117948 «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> از منظر برخی محققین؛ آسیبهای ناشی از چندزنی عمدتاً ناشی از عدم تربیت درست افراد است؛ اگر نظام تربیتی اسلام به درستی در جامعه تطبیق شود آرامش در خانوادههای چندزنی نیز حاکم میشود؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86415/بازتاب-چند-همسری-در-جامعه رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> زیرا تعدد زوجات یک راه حل مناسب و متناسب با دیدگاه کلان اجتماعی است که تطبیق آن نیاز به تدبیر جدی دارد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1611741321-9942-95-3.pdf خانی و دیگران، «بازپژوهی تحلیلی دلالت آیه 3 سوره نساء بر اصل تکهمسری یا چندهمسری»، 1399ش، ص65.]</ref> | |||
در | == چندهمسری در ایران == | ||
بر اساس آمار رسمی سال ۱۴۰۱ش، حدود ۱٫۵ درصد از ازدواجهای ثبتشده در ایران، شامل چندهمسری است که تقریباً معادل ۳۰۰ هزار مرد ایرانی میشود. چندهمسری عمدتاً در استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان، گلستان، کردستان و خراسان جنوبی، دیده میشود.<ref name=":0">[https://www.ilna.ir/بخش-اجتماعی-5/1605109-چندهمسری-هزار-مرد-ایرانی-برخی-جوانان-به-دلیل-مشکلات-اقتصادی-به-همزیستی-غیررسمی-روی-آورده-اند-چندهمسری-را-نمی-توان-به-جامعه-ایرانی-پیشنهاد-کرد «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا].</ref> چندهمسری در جامعه ایرانی، مقبولیت اجتماعی ندارد و تنها یک راهحل برای شرایط خاص است که نمیتواند بهصورت یک الگوی عمومی ترویج شود؛ بهطور مثال یک پژوهش نشان داده است که چندهمسری میان ایرانیان در دههٔ ۱۳۶۰ش، بهدلیل شرایط جنگی، افزایش داشته است. البته رایجترین شکل چندهمسری در ایران، ازدواجهای غیررسمی است که ثبت نمیشوند.<ref>[https://7sobh.com/بخش-اجتماعی-35/578913-جهش-چند-همسری-در-ایران-آماری-رسمی-پس-از-دهه-ها «جهش چند همسری در ایران»، وبسایت روزنامه هفت صبح].</ref> | |||
رواج چندهمسری در برخی مناطق ایران، بیشتر به دلایل اقتصادی و سنتی است، نه بهعنوان یک انتخاب آگاهانه و مورد پذیرش زنان. انگارهٔ شناختی رایج میان ایرانیان دربارهٔ چندهمسری آن است که مردان از برقراری عدالت میان چند همسر ناتوان هستند و چندهمسری در عمل، موجب افزایش تنشهای خانوادگی، کاهش رضایت زناشویی و حتی تضعیف روابط میان فرزندان و والدین میشود.<ref>[https://www.ilna.ir/بخش-اجتماعی-5/1605109-چندهمسری-هزار-مرد-ایرانی-برخی-جوانان-به-دلیل-مشکلات-اقتصادی-به-همزیستی-غیررسمی-روی-آورده-اند-چندهمسری-را-نمی-توان-به-جامعه-ایرانی-پیشنهاد-کرد «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا].</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== | == منابع == | ||
* قرآن کریم | |||
* «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۱ش. | |||
* «جهش چند همسری در ایران»، وبسایت روزنامه هفت صبح، تاریخ انتشار: ۱۴ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا، تاریخ انتشار: ۱۳ اسفند ۱۴۰۳ش. | |||
* خانی، محمدرضا و دیگران، «بازپژوهی تحلیلی دلالت آیه ۳ سوره نساء بر اصل تکهمسری یا چندهمسری»، پژوهشهای قرآنی، سال ۲۵، شماره۲، تابستان ۱۳۹۹ش. | |||
* رمضاننرگسی، رضا، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۳۸۸ش. | |||
* «زن در دین یهود»، در وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۹۴ش. | |||
* قائممقام فراهانی، ناهید السادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره ۶۰، اسفند ۱۳۹۲ش. | |||
* قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش. | |||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش. | |||
* مطهری، مرتضی، یادداشتهای شهید مطهری، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۸ش. | |||
* «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۳۹۵ش. | |||
== | {{بهداشت زنان}} | ||
مقوله جواز [[چند همسری]] در مردان و حرمت چند شوهري زنان، دو مقوله مرتبط و در عرض يكديگرند كه بايد به هر دو و با توجه به هم نگريست و آنها را مورد بررسی قرار داد. از آن جا كه ما معتقديم قوانين اسلام براساس نيازهای واقعی بشر تنظيم شده است، نه احساسات و عواطف، ضرورتهای اجتماعی در آن مهمترين نقش را ايفا میكند، در نتيجه پاسخ كامل به اين پرسش در گرو تحليل دقيق مساله چند همسری و ضرورتهای فردی و اجتماعی آن است كه پیشتر به آن پرداختهایم. | |||
ارزش هویت زن و مرد در اسلام به عنوان یک انسان یکسان است. زن و مرد در اصل مبداء و منشاء خلقت یکسان هستند.<ref>غافر: 67؛ المؤمنون: 12؛ الصافات: 11؛ الرحمن: 14؛ الحجر: 26 ـ 33؛ الرحمن: 14؛ السجدة: 7؛ الصافات: 11؛ ص: 71؛ ص: 76؛ الذاریات: 33؛ آلعمران: 59؛ الکهف: 37؛ الحج: 5؛ الروم: 20؛ فاطر: 11؛ المؤمنون: 14. </ref> و همچنین در ماهیت انسانی و دمیدن روح الهی در ایشان نیز یکسان و برابر هستند.<ref>حجر: 28 ـ 30 و ص: 71 ـ 73 مومنون: 14. </ref> تفاوتهایی که در بحث احکام و اصول و روابط زندگی و خانوادگی مشاهده میشود همه برخاسته از جنبهی احکام و وظایف مختلفی است که هریک از زن و مرد بر اساس تفاوتهای تکوینی که دارند تشریع شده است. بنابراین علل و عوامل این تفاوتها را باید بررسی کرد نه اینکه آنان را با یکدیگر مقایسه و یا ارزشگذاری کرد. | |||
=عوامل سرشتی و طبیعتی= | |||
يكي از مهمترين حكمتهايی كه میتوان برای ممنوعيت تعدد شوهر نام برد اقتضای طبيعی و طبع زن و غيرت و طبيعت مرد است كه از چنين امری رويگردان است. پيشرفت علم و صنعت نه تنها منكر اين حقيقت نيست بلكه پژوهشهای تجربی در حوزه علم روانشناسی ان را ثابت كرده است.<ref>زمينه روانشناسی هيلگارد. ج1.فصل 10 ص 692</ref> حس حسادت جنسی مربوط به زنان، و حس غیرت جنسی مربوط به مردان است. امام صادق (علیه السلام) دراین باره می فرمایند: «غیرت مربوط به مردان است و حسد مربوط به زنان. خداوند، به دلیل غیرت مردان، بر زنان حرام کرده، مگر یک شوهر را؛ ولی مردان را به چهار زن اجازه داده است».<ref>محمدبن الحسن الحرالعاملی، وسایل الشیعه، ج 20، ص 152</ref> | |||
غيرت مرد نسبت به همسر و مادر بر اساس خلقت و طبيعت او و مطابق با مصلحت انسان است. اين مساله امری اعتباري نيست تا بتوان با رشد علم و دانش با آن مخالفت و بر خلاف مقتضای آن رفتار نمود. اين در حالی است كه از نظر رواني تفاوتی اساسي بين ساختار روانی و گرايشها و عواطف زن و مرد وجود دارد. روانشناسان معتقدند كه زنان به طور طبيعی «تك شوهرگرا» (Monoandrous) ميباشند و فطرتا از تنوع همسر گريزانند، و خواستار پناه يافتن زير چتر حمايت عاطفی و عملی يك مرد ميباشند و تنوعگرايی در زنان نوعی بيماری است. ولي مردان ذاتا تنوعگرا و «چندزنگرا» (Polygamous) ميباشند.<ref>مراجعه کنيد به. زمينه روانشناسی هيلگارد. ج1.فصل 10</ref> چنان كه ميدانيد احكام اسلام همه متناسب با نيازهای واقعي و ويژگيها و خصلتهاي ذاتي انسانها وضع گرديده است. به همين دليل اجازه چند همسري به مردان با روحيه زنان منافاتي ندارد. بلكه حساسيت زنان نسبت به چند همسري شوهرشان بيشتر ناشي از حس تماميت خواهي و حسادت و... است. يعني اين حساسيت، ذاتي زنان نيست. مردي كه همسر دوم برميگزيند در واقع همسر اولش حساسيت نشان داده و مخالفت ميكند اما همسر دوم كه او هم زن است چنين حساسيتی را ندارد يعنی زنان براي جلوگيری از ورود زنی ديگر به زندگيشان حساسند اما نسبت به ورود خود در زندگی ديگران حساس نيستند. پس بايد ريشه اين مخالفت را جستجو كرد و آن را كه معمولاً بخل و خودبينی و تماميتخواهی است درمان نمود. | |||
=عوامل تفاوتهای جنسیتی= | |||
چند تفاوت میان زن و مرد در مباحث جنسیتی وجود دارد؛ اول اینکه علائق جنسی در زنان زودتر شروع و زودتر هم کاهش یافته و پایان میپذیرد به همین دلیل عمدتاً بلوغ جنسی دختران زودتر از پسران و از ۹ سالگی به بعد است. همچنین سن یائسگی در زنان هم از ۴۹ تا ۵۲ _۵۳ سالگی است، ولی در مردان ممکن است، حتی تا ۷۰ سالگی پدیده جنسی آنان وجود داشته باشد. | |||
در برخی روایات از جمله در وسائلالشیعه بیان شده که میل جنسی زنان گاهی ده برابر است؛ یا روایتی وجود دارد که اگر میل جنسی ده قسمت است، خداوند ۹ قسمت آن را به زنان داده است... .<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی، ج5، روایت ۲، ص ۳۳۸</ref> شاهد مطلب این روایت است که فرمود «اِنّ الله جعل للمراة صبر عشرة رجال و اذا حاجت کاد لها قوة شهوة عشرة رجال»؛<ref>محمدبن علی بن بابویه قمی، الخصال، ج 2، ص 439</ref> محل بحث کلمه حاجت است؛ معنای روایت این است که خدا برای زن، صبر ده مرد قرار داده است و زن میتواند به اندازه ده برابر مرد، نیاز جنسی خود را کنترل کند، ولی وقتی این میل و شهوت به حرکت بیفتد قدرت شهوت زن ده برابر مرد است. | |||
'''نسبت میل جنسی زنان و مردان''' | |||
اصولا نياز جنسی در مردان كاملا متفاوت از نياز جنسی در زنان است، به گونهای كه در اغلب مردان انگيزه اصلی در [[ازدواج]] و ارتباط با جنس مخالف خواسته يا ناخواسته، ارضای نياز جنسی است، در حالي كه در اغلب زنان اين انگيزه عاطفی و روحی است. حتی بخش نياز جنسی در آن ها هم ماهيتی دوگانه يعنی عاطفی جنسی دارد؛ يعنی در ماهيت و حقيقت اين نياز هم تفاوت آشكاری بين زنان و مردان وجود دارد. | |||
بايد پذيرفت كه در شدت و قدرت اين نياز بين زنان و مردان تفاوت آشكاری وجود دارد، به گونهای كه حتي در جوامع غربی كه بيشترين تحريكات و بيداریهای جنسی وجود دارد و عدم تمايلات جنسي عامل اجتماعی ندارد، تفاوت بين زنان و مردان در نياز جنسی امری كاملا آشكار است تا حدی كه در اكثر اين كشورها ميزان سرد مزاجي جنسي زنان تا حدود 35 درصد جمعيت زنان را تشكيل میدهد، در حالی كه اين امر در مردان شايد به 10 درصد هم نرسد.<ref>رك: http://www.seemorgh.com/health/default.aspx</ref> | |||
بنابراین روایتی که میگوید شهوت زنان بیش از مردان است، روایت مطلق نیست؛ در زن میزان صبر بر شهوت برابر ده مرد است و میتواند این میل بسیار دیر به تحریک بیفتد، بنابراین وقتی شهوت زن اوج بردارد ده برابر مرد است نه اینکه به صورت مطلق این طور باشد. | |||
وجوه میل شهوانی و نه دوام و بقای آن در زنان بیشتر است به عبارت دیگر میزان التذاذ جنسی در زنان بیشتر از مردان است؛ بنابراین چون نیاز جنسی دائم مرد ده برابر زن است به همین دلیل در حکم شرعی ازدواج دائم و موقت هم تفاوتهایی برای او قائل شدهاند. | |||
مسئله دیگر اینکه میل جنسی زنان نسبت به مردان زمانی برانگیخته میشود که رابطه عاطفی برقرار شود؛ یعنی زن باید مرد را دوست داشته باشد؛ لذا جذابیتهای اندام به اندازهای که برای مردان مهم است، برای زنان اهمیت ندارد. همان طور که میل جسنی زنان بیشتر با شنیدن جملات عاشقانه و ابراز محبت تقویت میشود، در حالی که برای مردان دیدن اندام زن تحریککننده است. زنان بیشتر در صدد تصرف قلب مردان و مردان بیشتر در صدد تصرف جسم زنان هستند. | |||
زن عموماً در انگیزش و هیجان جنسی کندتر است و غالباً یک مرد برای برآورده کردن نیاز جنسی یک زن کافی است مگر در شرایط خاص، غالب مشکلات خانوادگی هم به سبب ارضا نشدن مرد در نتیجه کندی و کم تحرکی زن است. | |||
به علاوه بيشتر بودن نياز جنسي زن به هيچ وجه به معناي نياز به تعدد شوهر براي رفع اين نياز نيست و اصولا ماهيت زنان با اين تمايل همخواني ندارد و تحقيقات روانشناسي نيز ثابت كرده است كه زنان بيش از مردان خواهان تك همسري و توجه كامل به يك همسر هستند.<ref>مرتضي مطهری، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران ، 1374، ج19، ص 302.</ref> | |||
'''نتیجه اینکه''' | |||
مفاد روایات و تحقیقات روانشناسان آن است که مردان در برابر شهوت جنسی ضعیف آفریده شدهاند. آنان نمیتوانند مدت زمانی بسیار در برابر فشار نیروی جنسی مقاومت کنند و آن را بیپاسخ بگذارند. | |||
شهید مطهری به این نتیجه تصریح می کند و می گوید: «مرد در مقابل غریزه از زن ناتوانتر است»<ref>مرتضی مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص 223</ref>. روانشناسان نیز معتقدند که مردان در برابر غریزه جنسی مقاوم نیستند و در برابر مناظر تحریکآمیز به سرعت دچار طغیان شهوت میشوند. همچنین، مردان، خواستار ارتباط جنسی بیشتر هستند و زنان خواستار ارتباط جنسی عمیقتر هستند.<ref>ابراهام اسپرلینک، روانشناسی، ترجم، محیالدین بناب، ص 89</ref> | |||
=افول میل با فرزندداری= | |||
تفاوت دیگر آن است که معمولا پیش می آید این است که زنان با فرزندداری بخش زیادی از عواطف و علائق خود را به فرزند خود معطوف میکنند و گاهاَ همین مسئله سبب میشود تا میل و علاقه جنسی آنان به همسرانشان کمتر شود. شاهد مسئله هم این است که وقتی زن کارش به طلاق برسد، به راحتی از مرد دست بر میدارد، ولی از فرزندش به راحتی دست نمیکشد. جالب اینکه در حیوانات هم این وضع وجود دارد؛ یعنی جنس ماده به اندازهای که همبستری کوتاه با جنس نر رخ دهد، برایش کفایت کرده و وقتی بچهدار شد به کلی از جنس نر خود دست میکشد؛ در شیرها و حتی ببرها این وضع وجود دارد. البته باید یادآور شد که این عامل صد در صدی نیست و تا به حال هم با آمار دقیقی سنجیده نشده است بلکه این مورد به طور ضمنی و بر اساس تجربیات روزمره بیان شده است. | |||
=عوامل بهداشتی= | |||
==بهداشت روحی== | |||
بررسی و مطالعه تاریخ نشانگر عدم تعددخواهی زن است مگر زنی که گناهپیشه است. درباره چنین زنی هم، بیش از نیاز جنسی، شرایط و نیاز اقتصادی است که او را وادار به این کار میکند تاریخ زن، یک تاریخ تکرابطهای است، طبیعت زن خواهان رابطه منفرد است و نه رابطه متعدد. زن نمیتواند وجودش را بین دو مرد تقسیم کند. او میخواهد همه وجودش را به یک مرد بسپارد، وانگهی مشکلاتی که باعث میشود مرد چندهمسری شود اصلاً در زن وجود ندارد، بنابراین این مسئله با روحیه زن ناسازگار است و زن از نظر روحی آسیب خواهد دید. | |||
==بهداشت جسمی== | |||
بیشك ارتباط جنسی میتواند زمينه مناسب برای شكلگيری بيماریها و عفونتهای مختلف و انتقال آن را فراهم آورد اين احتمال در ارتباطات متعدد جنسی بيشتر و خطرناكتر است. در اين ميان زن به لحاظ ساختار جسمی و فيزيكی (داشتن رحم كه محل تجميع ترشحات مرد است) و هم به خاطر فعل و انفعالات طبيعی رحمی (حيض و نفاس و...) قابليت بيشتری براي دريافت، پرورش و انتقال بيماریها و عفونتها به همسر و فرزندان را دارد. | |||
اسپرم میتواند باكتریها را منتقل سازد باكتریهايی از اندام تناسلی مرد يا زن كه به طور منظم خود را به دنباله اسپرم میچسبانند. باكتریها با اين چرخش آزاد در طي رابطه جنسی زن و مرد نه تنها به واژن منتقل میشوند بلكه وارد رحم و لولههای رحم میشوند و به وجود آورنده سلولهای غير ايمن میگردند.<ref>براي مطالعه بيشتر مراجعه کنيد به: جانت شيبلی هايد، روان شناسی زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه.ص347</ref> | |||
تك همسری در زنان ضمن اينكه از نظر بهداشتی زمينه شكلگيری عفونتهای خطرناك ( كه به وسيله ارتباط مكرر جنسي ممكن است در زن حاصل شود) را منتفي میكند زمينه انتقال آن به مرد ديگر يا فرزندان و... نيز منتفی مینمايد. | |||
=عوامل اجتماعی= | |||
==برخی علل تعدد زوجات (فزونی تعداد زنان)== | |||
عمدهترين علت چند زنی - كه فزونی تعداد زنان آماده به ازدواج بر مردان آماده ازدواج است - به طور معمول در مورد چند شوهری وجود ندارد. بنابراین یکی از علتها و حکمتهای مهم تعدد زوجات در موضوع تعدد شوهر منسوخ و باطل میشود.<ref>رجوع شود به صفحه [[ضرورت تعدد زوجات]]</ref> | |||
==مصلحت حفظ نسل== | |||
تك همسری در مورد زن نوعی جلوگيری از مخلوط شدن نطفهها در رحم زن و جلوگيری از آسيبهای حقوقی، روانی، عاطفی و تربيتی در مورد نسل است. با تك همسری اگر فرزندی متولد شد، به طور يقين مشخص میشود كه مربوط به چه كسی است و در نتيجه محارم، و حقوق و تكاليف پدر و بستگان (ارث، نفقه، ازدواج...) اين فرزند معلوم میشود. | |||
اين مطلب كه با پيشرفت علوم ژنتيك و پزشكی و... امكان تشخيص فرزند در رحم يا نسب فرزند وجود دارد نيز نمیتواند مجوز چندهمسری زنان باشد چرا كه اولاً، اين يكی از حكمتهای ممنوعيت چند همسری زنان است نه همه آن و نه علت آن. ثانياً تشخيص پزشكی و علمی اموری خطاپذير بوده كه همواره امكان خطا در مورد آن میرود. ثالثا، علوم تجربي با تمام پيشرفت خود امكان اثبات بیضرر بودن رابطه متعدد جنسی زن را برای جنين شوهر اول يا دوم ندارد. | |||
==مصلحت نظام خانواده در پدر محوری== | |||
مصلحت اعضاء خانواده: خانواده اجتماعي كوچك است كه زيربنای اصلی تعالی فرد و اجتماع بشر را تشكيل میدهد از اين رو اهميت بسزايی در انديشه اسلامی دارد و از سازوكار ظريف و پيچيدهای تبعيت میكند كه تمام جوانب مصالح فردی و خانوادگی و اجتماعی اعم از مصالح دنيوی و اخروی در ان لحاظ شده است. تربيت و پرورش فرزندان و زمينه سعادت و شقاوت دنيوی و اخروی آنها در خانواده شكل میگيرد. | |||
از طرف ديگر تقسيم كار ويژهاي برای اعضاء خانواده در نظر گرفته شده است كه در ضمن آن وظايف و اختياراتی برای پدر و مادر پيشبينی شده است. تعدد شوهر ضمن انكه نقض كننده حقوق و اختبارات اوست در تربيت و تعالي روحی و روانی و تربيتی فرزندان تاثير منفی بسزايی خواهد داشت. | |||
نکته دیگری که وجود دارد این است که اسلام مصلحت نظام خانواده را در پدرمحوری<ref>الرجال قوامون علی النساء</ref> میداند، با توجه به این که خانواده نیازمند سرپرست و مسؤول است و مرد قدرت بیشتری برای تحمل مسؤولیت دارد علاوه بر جنبه طبیعی از نظر اجتماعی نیز پذیرفته شده است و در این مسأله قدرت و توانائی جسمی فقط ملاک نیست بلکه محدودیت زن به لحاظ جنسی [[بارداری]]، شیر دهی و... موجب عدم آزادی در انجام بعض امور و قبول چنین مسؤولیتی میشود. | |||
نظام خانوادگی پدرمحور با چندهمسری زنان سازگار نیست زیرا در این صورت نسب فرزندان تباه میشود و حتی در غرب هم این پذیرفته شده از این روست که زن بعد از ازدواج نام خانوادگی شوهر را میگیرد و فرزندان هم همینطور. پس نظام خانوادگی جهان، نظام [[پدرمحوری]] است و اساساً مدیریت خانوادگی مرد با مدیریت خانوادگی زن متفاوت و این امر تأثیر خود در تربیت فرزندان بسیار متجلی خواهد کرد. | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
==منابع== | |||
*محمدبن الحسن الحرالعاملی، وسایل الشیعه، ج 20 | |||
*محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی، ج5 | |||
*محمدبن علی بن بابویه قمی، الخصال، ج 2 | |||
*مرتضی مطهری، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران ، 1374، ج19 | |||
*روانشناسي هيلگارد. ج1 | |||
*ابراهام اسپرلینک، روان شناسی، ترجم، محی الدین بناب | |||
*جانت شيبلی هايد، روان شناسي زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۱۷
چندهمسری؛ الگوی چندزنی و چندشوهری برای مردان و زنان.
چندهمسری هرچند شامل چندشوهری نیز میشود؛ اما چنین الگویی همیشه ناظر به چندزنی بوده و چندشوهری هرگز در حیات بشری جدی تلقی نشده است. چندزنی عمدتاً ناشی از تفاوتهای روانی مردان و زنان بوده و با عوامل فرهنگی، اجتماعی و تا حدی محیط جغرافیایی، تقویت و تبدیل به سنت رایج در تاریخ و بسیاری از جوامع انسانی شده است. چندزنی پیامدهایی برای زنان، شوهران و دیگر اعضای خانواده دارد؛ اما با نگاهی وسیع و متناسب با نظام حقوقی اسلام، نهتنها الگویی مناسب برای حل مشکلات فردی و اجتماعی بهشمار میآید بلکه پیامدهای آن برای زنان نیز کنترل میشود.
تعریف چندهمسری
چندهمسری در مقابل تکهمسری بوده و شامل چندشوهری و چندزنی میشود؛ اما معمولاً به الگوی چندزنی اطلاق میشود. این اصطلاح بهمعنای نوعی ازدواج است که داشتن بیش از یک زن را مجاز میشمارد. اصطلاح چندهمسری از حیث ریشهشناسی تعدد زوج یا زوجه را مشخص نمیکند، اما کاربرد تاریخی آن همیشه بهمفهوم زناشویی مرد با بیش از یک زن بوده است.[۱] شکل دیگر چندهمسری، چند شوهری است، اما اینکه یک زن در آن واحد بیش از یک شوهر داشته باشد بهطور محدود در تاریخ بشر وجود داشته است.[۲]
دیدگاههای نظری دربارهٔ چندهمسری
از منظر جمعیتشناسی گاهی در شرایط اجتماعی ویژه، تعداد زنان آماده ازدواج بیش از مردان شده و تعدد زوجات مانع بحران اجتماعی میشود. در نگرش جامعهشناختی نیز چندهمسری با ارجاع به فزونی جمعیت زنان و عقیمبودن برخی از آنها، توجیه میشود.
گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندهمسری است؛ یک بررسی قومنگارانه از ۸۴۹ جامعه ابتدایی در سرتاسر جهان نشان داده است که از این تعداد، ۷۰۸ جامعه چندزنی، ۴ جامعه چندشوهری و ۱۳۷ جامعه تکهمسری بودهاند.
ادوارد ویلسون از زیستشناسان برجسته به این نکته اشاره میکند که میان اقوام ابتدایی، مردان عمدتاً در جنگها کشته میشدند؛ اما جنگجویان باقیمانده توجه جدی به تولید مثل داشته و برای این امر، هرکدام دارای چندین زن بودند و گاهی جنگها برای در اختیار داشتن زنان بیشتر بود.
از منظر روانشناسی؛ مردان معمولاً به دنبال تنوع جنسی بوده و جذابیتهای فیزیکی زن برایشان مهم است؛ اما زنان عمدتاً به سمت شاخصهای ثروت یا قدرت مردان کشیده میشوند.[۳] برخی نگرشها؛ شرایط جغرافیایی را نیز مؤثر دانسته و چندزنی را از الزامات حیات اجتماعی در محیطهای گرم میدانند.[۴]
جنسیت و چندهمسری
گزارشهای مردمشناسان حاکی از گرایش طبیعی اقوام ابتدایی به چندزنی است.[۵] دانشمندان آن را نشاندهندهٔ تمایل طبیعی مردان به چندزنی و گرایش فطری زنان به تکهمسری میدانند.[۶] گرایش به چندزنی در رویکرد روانشناسی نیز، بر مبنای تفاوتهای طبیعی و روانی زنان و مردان توجیه میشود؛ برخی دانشمندان معتقدند؛ زنان بهطور طبیعی تکهمسرگرا و متنفر از تنوع همسر بوده و میخواهند در پناه عاطفی و عملی یک مرد باشند.[۷]
عقیده رایج روانشناسان و فیلسوفان اجتماعی غرب بر این است که مرد، متمایل به چندهمسری آفریده شده و تکهمسری بر خلاف طبیعت او است.[۸] به تعبیر مرتضی مطهری؛ زن متکی و مرد تکیهگاه است.[۹] این امر از منظر قرآن نیز مورد تأیید است؛[۱۰] لذا تنوع همسری در زنان، نوعی بیماری دانسته میشود. الزامات اجتماعی، چندهمسرگرایی طبیعی مردان را توسعه داده است.[۱۱]
فراتر از گرایشهای متفاوت زن و مرد در تعدد همسر؛ چندشوهری موجب اختلاط نسل میشود و این امر از یک سوی با غریزهٔ علاقه به فرزند و اصل اطمینان پدری مخالف است[۱۲] و از سوی دیگر با گرایش فطری انسان به داشتن سلسله نسبی مشخص، نمیسازد. چنین عواملی موجب شده است که چندشوهری در جوامع بشری تبدیل به رسم رایج نشود.[۱۳]
چندهمسری در ادیان و اقوام
چندهمسری ریشهٔ کهن در ادیان و جوامع بشری دارد؛[۱۴] در آیین یهود، تعدد همسر برای مرد هیچ محدودیتی نداشته و تنها شرطش این است که مرد بتواند نفقه همسران خود را تأمین کند.[۱۵]
در مسیحیت نص خاصی در مورد ممنوعیت چندزنی وجود ندارد، بلکه در رساله پولس مطالبی است که جواز تعدد زوجات را میرساند. همچنین در ادیان کنفسیوس و بودا چندزنی مجاز دانسته شده است و در دین لیکی که در چین پیروانی دارد، تعداد زنانی که یک مرد میتواند بگیرد تا ۲۳۰ نفر است.[۱۶]
بر اساس ماده ۱۶ احوال شخصیه زرتشتیان؛ تعدد زوجات برای زن و مرد زرتشتی جایز نیست.[۱۷] ویل دورانت، چندزنی را روش رایج در اجتماعات اولیه میداند.[۱۸] در ایران، چین، هند، مصر، یونان و روم باستان تعدد زوجات قانونی بود؛ منتها بهدلیل شرایط اقلیمی، قانون چندزنی تنها در روم لغو شد.[۱۹]
میان بابلیها، آشوریها، سرخپوستان آمریکا[۲۰] و در عصر جاهلیت نیز تعدد زوجات امر رایج بهشمار میرفت.[۲۱] اسلام تک همسری را بهتر دانسته و چندزنی را بهدلیل ضرورتهای اجتماعی محدود و مشروط ساخت.[۲۲] امروزه؛ چندزنی در بیش از ۷۵٪ از جوامع یافت میشود.[۲۳]
عوامل چندهمسری
برخی محققین، ریشه چندهمسری را در طبیعت مردانه دانسته و معتقدند؛ مرد ذاتا چندهمسری است و صرفاً تقیدات اخلاقی، تنگناهای اقتصادی و نظارت دائمی زوجه میتواند تکهمسری را بر او تحمیل کند.[۲۴]
مهمترین عاملی که پدیدهٔ چندزنی را تقویت میکند افزایش جمعیت زنان نسبت به مردان است و بر همین مبنا؛ مرتضی مطهری بر خلاف تصور عمومی که چندزنی را ستم علیه زن میداند، تعدد زوجات را از حقوق زنان و تکلیفی به عهده مردان تلقی میکند.[۲۵]
همچنین داشتن فرزند امر غریزی است و عقیم بودن زن موجب میشود که مرد همسر جدیدی انتخاب کند. در برخی جوامع، داشتن زنان و فرزندان زیاد حاکی از منزلت بالای اجتماعی مرد بوده و همین امر نقش مؤثری در ترویج چندزنی در جوامع بشری داشته است.[۲۶]
منتسکیو با اشاره به شرایط محیطی، معتقد است؛ در آب و هوای شرق، زن زودتر بالغ و سریعتر پیر میشود، از سوی دیگر، نیروی جنسی مرد بیشتر تقویت میشود؛ لذا رسم چندزنی در کشورهای غربی کمتر بوده و در مشرق زمین تبدیل به سنت اجتماعی شده است.[۲۷]
از دیگر عوامل چندزنی، تنوع طلبی جنسی مردان است و برمبنای گزارشهای تاریخی؛ چندزنی در اجتماعات اولیه از امتیازات اقلیت ثروتمند بهشمار میرفت، مردم عادی دارای یک همسر و افراد فقیر فاقد همسر بودند، در مواردی، قدرتمندان عیاش، برخی افراد را میکشتند تا بر زنانشان دستیابند.[۲۸] محققینی به این نکته نیز اشاره دارند که اگر ازدواج اول تحمیلی باشد، فرد در شرایط مناسب اقدام به ازدواج بعدی میکند.[۲۹]
پیامدهای چندهمسری
از منظر شهید مطهری؛ خوشبختی زناشویی مبتنی بر دلبستگی متقابل زن و شوهر بوده و چندهمسری متعارض با آن است. بسیاری از مردان که از تعدد زوجات بهرهمند هستند، در ظاهر دارای چند زن بهشمار میروند؛ اما در واقع تعلق خاطر به یکی از همسران داشته و بقیه معمولاً از مدار زناشوییشان خارج هستند.[۳۰]
پیامدهای چندزنی برای زنان تابع نظام فرهنگی است؛ در برخی کشورها، همسران یک مرد اغلب با یکدیگر روابط دوستانهای داشته و حتی زن اول بودن، امتیاز بهشمار میآید بهطوری که زن یا زنان ارشد نقش بیشتری در تصمیمات خانوادگی دارند؛ اما در جوامع دیگر قضیه بر عکس است و پیامدهای منفی آن عمدتاً متوجه همسر و همسران ارشد میشود.[۳۱]
در گذشته مَرد بهدلیل اینکه ثروتش میان انبوهی از فرزندانش توزیع نشود یکی از همسرانش را بهعنوان همسر اصلی قرار میداد و میراث فقط به فرزندان این زن میرسید و زنان دیگر و فرزندان آنها نادیده گرفته میشدند.[۳۲]
در بسیاری از فرهنگها زنان در برابر هووی تازه، احساس شکست و سرخوردگی میکنند. آنها علاوه بر اینکه خود را رها شده از سوی همسرانشان میبینند، از سوی بستگان و دیگر اعضای جامعه نیز مورد شماتت قرار گرفته و تحقیر میشوند. این زنان، در صورت امکان طلاق میگیرند و در شرایطی هم صرفاً بهخاطر فرزندانشان رضایت به زندگی مشترک میدهند.
چندزنی فراتر از زنان برای خانواده و دیگر اعضای آن نیز دارای پیامدهایی است که از آن جمله میتوان به ناتنی شدن خانواده اشاره کرد؛ در این خانوادهها به تبع ناسازگاری زنان، معمولاً رقابتهای منفی میان برادران و خواهران ناتنی شکلگرفته، پیوندهای خواهری و برادری آنها نیز آسیب میبیند.[۳۳]
اسلام و چندهمسری
در نگرش اسلام؛ تکهمسری، طبیعیترین شکل زناشویی بوده و هرکدامی از زوجین با دلبستگی متقابل، منافع جنسی دیگری را مختص به خود میداند[۳۴] و این مثل عامیانه که: «خدا یکی، زن یکی»، اعتقادی مطابق با عهد زناشویی و ارزشهای اسلامی است؛[۳۵] منتها اسلام بهدلیل الزامات اجتماعی، چندزنی را بر خلاف چندشوهری بهطور کلی لغو نکرد، بلکه آن را محدود به چهار زن و مشروط به شرایطی کرد.[۳۶]
مهمترین شرط تعدد زوجات در اسلام، تأمین نفقه و رعایت عدالت میان همسران است؛ بر مبنای آیه ۳ سوره نساء، مردها در صورتی مجاز به داشتن چند همسر هستند که در تأمین نیازهای معیشتی و روابط زناشویی، بتوانند عدالت را میان آنها رعایت کنند؛[۳۷] اگر افرادی چنین توانمندی را در خود ندیده و نتوانند با همسرانشان بر مبنای عدالت رفتار کنند، مکلف هستد که به یک همسر اکتفا کنند.[۳۸]
در چارچوب الگوی چندزنی که اسلام پیشنهاد کرده است، مصالح فردی و نیازهای اجتماعی تأمین میشود.[۳۹] از منظر برخی محققین؛ آسیبهای ناشی از چندزنی عمدتاً ناشی از عدم تربیت درست افراد است؛ اگر نظام تربیتی اسلام به درستی در جامعه تطبیق شود آرامش در خانوادههای چندزنی نیز حاکم میشود؛[۴۰] زیرا تعدد زوجات یک راه حل مناسب و متناسب با دیدگاه کلان اجتماعی است که تطبیق آن نیاز به تدبیر جدی دارد.[۴۱]
چندهمسری در ایران
بر اساس آمار رسمی سال ۱۴۰۱ش، حدود ۱٫۵ درصد از ازدواجهای ثبتشده در ایران، شامل چندهمسری است که تقریباً معادل ۳۰۰ هزار مرد ایرانی میشود. چندهمسری عمدتاً در استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان، گلستان، کردستان و خراسان جنوبی، دیده میشود.[۴۲] چندهمسری در جامعه ایرانی، مقبولیت اجتماعی ندارد و تنها یک راهحل برای شرایط خاص است که نمیتواند بهصورت یک الگوی عمومی ترویج شود؛ بهطور مثال یک پژوهش نشان داده است که چندهمسری میان ایرانیان در دههٔ ۱۳۶۰ش، بهدلیل شرایط جنگی، افزایش داشته است. البته رایجترین شکل چندهمسری در ایران، ازدواجهای غیررسمی است که ثبت نمیشوند.[۴۳]
رواج چندهمسری در برخی مناطق ایران، بیشتر به دلایل اقتصادی و سنتی است، نه بهعنوان یک انتخاب آگاهانه و مورد پذیرش زنان. انگارهٔ شناختی رایج میان ایرانیان دربارهٔ چندهمسری آن است که مردان از برقراری عدالت میان چند همسر ناتوان هستند و چندهمسری در عمل، موجب افزایش تنشهای خانوادگی، کاهش رضایت زناشویی و حتی تضعیف روابط میان فرزندان و والدین میشود.[۴۴]
پانویس
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص300.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص317.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص338.
- ↑ مطهری، یادداشتها، 1378ش، ج11، ص492.
- ↑ سوره نساء، آیه 34.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص311.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص302.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «زن در دین یهود»، در وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ قائممقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص116.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص346.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص338.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص325.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص317.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص347.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص299.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص347.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص303.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج2، ص241.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، 1377ش، ج19، ص358.
- ↑ «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ رمضاننرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ خانی و دیگران، «بازپژوهی تحلیلی دلالت آیه 3 سوره نساء بر اصل تکهمسری یا چندهمسری»، 1399ش، ص65.
- ↑ «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا.
- ↑ «جهش چند همسری در ایران»، وبسایت روزنامه هفت صبح.
- ↑ «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا.
منابع
- قرآن کریم
- «تعدد زوجات در ادیان»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۱ش.
- «جهش چند همسری در ایران»، وبسایت روزنامه هفت صبح، تاریخ انتشار: ۱۴ اسفند ۱۴۰۳ش.
- «چندهمسری ۳۰۰ هزار مرد ایرانی»، خبرگزاری کار ایران: ایلنا، تاریخ انتشار: ۱۳ اسفند ۱۴۰۳ش.
- خانی، محمدرضا و دیگران، «بازپژوهی تحلیلی دلالت آیه ۳ سوره نساء بر اصل تکهمسری یا چندهمسری»، پژوهشهای قرآنی، سال ۲۵، شماره۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
- رمضاننرگسی، رضا، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۳۸۸ش.
- «زن در دین یهود»، در وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
- قائممقام فراهانی، ناهید السادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره ۶۰، اسفند ۱۳۹۲ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مطهری، مرتضی، یادداشتهای شهید مطهری، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۸ش.
- «نقش اجتماعی زن در دوره جاهلیت»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۳۹۵ش.
| |||||||||||||||||||
| بهداشت غیر باروری |
| ||||||||||||||||||
| عوامل اجتماعی-فرهنگی | |||||||||||||||||||
| سیاستها، پژوهش و دفاع |
| ||||||||||||||||||
| بهداشت زنان بر پایه کشور | |||||||||||||||||||
مقوله جواز چند همسری در مردان و حرمت چند شوهري زنان، دو مقوله مرتبط و در عرض يكديگرند كه بايد به هر دو و با توجه به هم نگريست و آنها را مورد بررسی قرار داد. از آن جا كه ما معتقديم قوانين اسلام براساس نيازهای واقعی بشر تنظيم شده است، نه احساسات و عواطف، ضرورتهای اجتماعی در آن مهمترين نقش را ايفا میكند، در نتيجه پاسخ كامل به اين پرسش در گرو تحليل دقيق مساله چند همسری و ضرورتهای فردی و اجتماعی آن است كه پیشتر به آن پرداختهایم. ارزش هویت زن و مرد در اسلام به عنوان یک انسان یکسان است. زن و مرد در اصل مبداء و منشاء خلقت یکسان هستند.[۱] و همچنین در ماهیت انسانی و دمیدن روح الهی در ایشان نیز یکسان و برابر هستند.[۲] تفاوتهایی که در بحث احکام و اصول و روابط زندگی و خانوادگی مشاهده میشود همه برخاسته از جنبهی احکام و وظایف مختلفی است که هریک از زن و مرد بر اساس تفاوتهای تکوینی که دارند تشریع شده است. بنابراین علل و عوامل این تفاوتها را باید بررسی کرد نه اینکه آنان را با یکدیگر مقایسه و یا ارزشگذاری کرد.
عوامل سرشتی و طبیعتی
يكي از مهمترين حكمتهايی كه میتوان برای ممنوعيت تعدد شوهر نام برد اقتضای طبيعی و طبع زن و غيرت و طبيعت مرد است كه از چنين امری رويگردان است. پيشرفت علم و صنعت نه تنها منكر اين حقيقت نيست بلكه پژوهشهای تجربی در حوزه علم روانشناسی ان را ثابت كرده است.[۳] حس حسادت جنسی مربوط به زنان، و حس غیرت جنسی مربوط به مردان است. امام صادق (علیه السلام) دراین باره می فرمایند: «غیرت مربوط به مردان است و حسد مربوط به زنان. خداوند، به دلیل غیرت مردان، بر زنان حرام کرده، مگر یک شوهر را؛ ولی مردان را به چهار زن اجازه داده است».[۴] غيرت مرد نسبت به همسر و مادر بر اساس خلقت و طبيعت او و مطابق با مصلحت انسان است. اين مساله امری اعتباري نيست تا بتوان با رشد علم و دانش با آن مخالفت و بر خلاف مقتضای آن رفتار نمود. اين در حالی است كه از نظر رواني تفاوتی اساسي بين ساختار روانی و گرايشها و عواطف زن و مرد وجود دارد. روانشناسان معتقدند كه زنان به طور طبيعی «تك شوهرگرا» (Monoandrous) ميباشند و فطرتا از تنوع همسر گريزانند، و خواستار پناه يافتن زير چتر حمايت عاطفی و عملی يك مرد ميباشند و تنوعگرايی در زنان نوعی بيماری است. ولي مردان ذاتا تنوعگرا و «چندزنگرا» (Polygamous) ميباشند.[۵] چنان كه ميدانيد احكام اسلام همه متناسب با نيازهای واقعي و ويژگيها و خصلتهاي ذاتي انسانها وضع گرديده است. به همين دليل اجازه چند همسري به مردان با روحيه زنان منافاتي ندارد. بلكه حساسيت زنان نسبت به چند همسري شوهرشان بيشتر ناشي از حس تماميت خواهي و حسادت و... است. يعني اين حساسيت، ذاتي زنان نيست. مردي كه همسر دوم برميگزيند در واقع همسر اولش حساسيت نشان داده و مخالفت ميكند اما همسر دوم كه او هم زن است چنين حساسيتی را ندارد يعنی زنان براي جلوگيری از ورود زنی ديگر به زندگيشان حساسند اما نسبت به ورود خود در زندگی ديگران حساس نيستند. پس بايد ريشه اين مخالفت را جستجو كرد و آن را كه معمولاً بخل و خودبينی و تماميتخواهی است درمان نمود.
عوامل تفاوتهای جنسیتی
چند تفاوت میان زن و مرد در مباحث جنسیتی وجود دارد؛ اول اینکه علائق جنسی در زنان زودتر شروع و زودتر هم کاهش یافته و پایان میپذیرد به همین دلیل عمدتاً بلوغ جنسی دختران زودتر از پسران و از ۹ سالگی به بعد است. همچنین سن یائسگی در زنان هم از ۴۹ تا ۵۲ _۵۳ سالگی است، ولی در مردان ممکن است، حتی تا ۷۰ سالگی پدیده جنسی آنان وجود داشته باشد. در برخی روایات از جمله در وسائلالشیعه بیان شده که میل جنسی زنان گاهی ده برابر است؛ یا روایتی وجود دارد که اگر میل جنسی ده قسمت است، خداوند ۹ قسمت آن را به زنان داده است... .[۶] شاهد مطلب این روایت است که فرمود «اِنّ الله جعل للمراة صبر عشرة رجال و اذا حاجت کاد لها قوة شهوة عشرة رجال»؛[۷] محل بحث کلمه حاجت است؛ معنای روایت این است که خدا برای زن، صبر ده مرد قرار داده است و زن میتواند به اندازه ده برابر مرد، نیاز جنسی خود را کنترل کند، ولی وقتی این میل و شهوت به حرکت بیفتد قدرت شهوت زن ده برابر مرد است. نسبت میل جنسی زنان و مردان اصولا نياز جنسی در مردان كاملا متفاوت از نياز جنسی در زنان است، به گونهای كه در اغلب مردان انگيزه اصلی در ازدواج و ارتباط با جنس مخالف خواسته يا ناخواسته، ارضای نياز جنسی است، در حالي كه در اغلب زنان اين انگيزه عاطفی و روحی است. حتی بخش نياز جنسی در آن ها هم ماهيتی دوگانه يعنی عاطفی جنسی دارد؛ يعنی در ماهيت و حقيقت اين نياز هم تفاوت آشكاری بين زنان و مردان وجود دارد. بايد پذيرفت كه در شدت و قدرت اين نياز بين زنان و مردان تفاوت آشكاری وجود دارد، به گونهای كه حتي در جوامع غربی كه بيشترين تحريكات و بيداریهای جنسی وجود دارد و عدم تمايلات جنسي عامل اجتماعی ندارد، تفاوت بين زنان و مردان در نياز جنسی امری كاملا آشكار است تا حدی كه در اكثر اين كشورها ميزان سرد مزاجي جنسي زنان تا حدود 35 درصد جمعيت زنان را تشكيل میدهد، در حالی كه اين امر در مردان شايد به 10 درصد هم نرسد.[۸]
بنابراین روایتی که میگوید شهوت زنان بیش از مردان است، روایت مطلق نیست؛ در زن میزان صبر بر شهوت برابر ده مرد است و میتواند این میل بسیار دیر به تحریک بیفتد، بنابراین وقتی شهوت زن اوج بردارد ده برابر مرد است نه اینکه به صورت مطلق این طور باشد. وجوه میل شهوانی و نه دوام و بقای آن در زنان بیشتر است به عبارت دیگر میزان التذاذ جنسی در زنان بیشتر از مردان است؛ بنابراین چون نیاز جنسی دائم مرد ده برابر زن است به همین دلیل در حکم شرعی ازدواج دائم و موقت هم تفاوتهایی برای او قائل شدهاند.
مسئله دیگر اینکه میل جنسی زنان نسبت به مردان زمانی برانگیخته میشود که رابطه عاطفی برقرار شود؛ یعنی زن باید مرد را دوست داشته باشد؛ لذا جذابیتهای اندام به اندازهای که برای مردان مهم است، برای زنان اهمیت ندارد. همان طور که میل جسنی زنان بیشتر با شنیدن جملات عاشقانه و ابراز محبت تقویت میشود، در حالی که برای مردان دیدن اندام زن تحریککننده است. زنان بیشتر در صدد تصرف قلب مردان و مردان بیشتر در صدد تصرف جسم زنان هستند. زن عموماً در انگیزش و هیجان جنسی کندتر است و غالباً یک مرد برای برآورده کردن نیاز جنسی یک زن کافی است مگر در شرایط خاص، غالب مشکلات خانوادگی هم به سبب ارضا نشدن مرد در نتیجه کندی و کم تحرکی زن است. به علاوه بيشتر بودن نياز جنسي زن به هيچ وجه به معناي نياز به تعدد شوهر براي رفع اين نياز نيست و اصولا ماهيت زنان با اين تمايل همخواني ندارد و تحقيقات روانشناسي نيز ثابت كرده است كه زنان بيش از مردان خواهان تك همسري و توجه كامل به يك همسر هستند.[۹]
نتیجه اینکه مفاد روایات و تحقیقات روانشناسان آن است که مردان در برابر شهوت جنسی ضعیف آفریده شدهاند. آنان نمیتوانند مدت زمانی بسیار در برابر فشار نیروی جنسی مقاومت کنند و آن را بیپاسخ بگذارند. شهید مطهری به این نتیجه تصریح می کند و می گوید: «مرد در مقابل غریزه از زن ناتوانتر است»[۱۰]. روانشناسان نیز معتقدند که مردان در برابر غریزه جنسی مقاوم نیستند و در برابر مناظر تحریکآمیز به سرعت دچار طغیان شهوت میشوند. همچنین، مردان، خواستار ارتباط جنسی بیشتر هستند و زنان خواستار ارتباط جنسی عمیقتر هستند.[۱۱]
افول میل با فرزندداری
تفاوت دیگر آن است که معمولا پیش می آید این است که زنان با فرزندداری بخش زیادی از عواطف و علائق خود را به فرزند خود معطوف میکنند و گاهاَ همین مسئله سبب میشود تا میل و علاقه جنسی آنان به همسرانشان کمتر شود. شاهد مسئله هم این است که وقتی زن کارش به طلاق برسد، به راحتی از مرد دست بر میدارد، ولی از فرزندش به راحتی دست نمیکشد. جالب اینکه در حیوانات هم این وضع وجود دارد؛ یعنی جنس ماده به اندازهای که همبستری کوتاه با جنس نر رخ دهد، برایش کفایت کرده و وقتی بچهدار شد به کلی از جنس نر خود دست میکشد؛ در شیرها و حتی ببرها این وضع وجود دارد. البته باید یادآور شد که این عامل صد در صدی نیست و تا به حال هم با آمار دقیقی سنجیده نشده است بلکه این مورد به طور ضمنی و بر اساس تجربیات روزمره بیان شده است.
عوامل بهداشتی
بهداشت روحی
بررسی و مطالعه تاریخ نشانگر عدم تعددخواهی زن است مگر زنی که گناهپیشه است. درباره چنین زنی هم، بیش از نیاز جنسی، شرایط و نیاز اقتصادی است که او را وادار به این کار میکند تاریخ زن، یک تاریخ تکرابطهای است، طبیعت زن خواهان رابطه منفرد است و نه رابطه متعدد. زن نمیتواند وجودش را بین دو مرد تقسیم کند. او میخواهد همه وجودش را به یک مرد بسپارد، وانگهی مشکلاتی که باعث میشود مرد چندهمسری شود اصلاً در زن وجود ندارد، بنابراین این مسئله با روحیه زن ناسازگار است و زن از نظر روحی آسیب خواهد دید.
بهداشت جسمی
بیشك ارتباط جنسی میتواند زمينه مناسب برای شكلگيری بيماریها و عفونتهای مختلف و انتقال آن را فراهم آورد اين احتمال در ارتباطات متعدد جنسی بيشتر و خطرناكتر است. در اين ميان زن به لحاظ ساختار جسمی و فيزيكی (داشتن رحم كه محل تجميع ترشحات مرد است) و هم به خاطر فعل و انفعالات طبيعی رحمی (حيض و نفاس و...) قابليت بيشتری براي دريافت، پرورش و انتقال بيماریها و عفونتها به همسر و فرزندان را دارد. اسپرم میتواند باكتریها را منتقل سازد باكتریهايی از اندام تناسلی مرد يا زن كه به طور منظم خود را به دنباله اسپرم میچسبانند. باكتریها با اين چرخش آزاد در طي رابطه جنسی زن و مرد نه تنها به واژن منتقل میشوند بلكه وارد رحم و لولههای رحم میشوند و به وجود آورنده سلولهای غير ايمن میگردند.[۱۲] تك همسری در زنان ضمن اينكه از نظر بهداشتی زمينه شكلگيری عفونتهای خطرناك ( كه به وسيله ارتباط مكرر جنسي ممكن است در زن حاصل شود) را منتفي میكند زمينه انتقال آن به مرد ديگر يا فرزندان و... نيز منتفی مینمايد.
عوامل اجتماعی
برخی علل تعدد زوجات (فزونی تعداد زنان)
عمدهترين علت چند زنی - كه فزونی تعداد زنان آماده به ازدواج بر مردان آماده ازدواج است - به طور معمول در مورد چند شوهری وجود ندارد. بنابراین یکی از علتها و حکمتهای مهم تعدد زوجات در موضوع تعدد شوهر منسوخ و باطل میشود.[۱۳]
مصلحت حفظ نسل
تك همسری در مورد زن نوعی جلوگيری از مخلوط شدن نطفهها در رحم زن و جلوگيری از آسيبهای حقوقی، روانی، عاطفی و تربيتی در مورد نسل است. با تك همسری اگر فرزندی متولد شد، به طور يقين مشخص میشود كه مربوط به چه كسی است و در نتيجه محارم، و حقوق و تكاليف پدر و بستگان (ارث، نفقه، ازدواج...) اين فرزند معلوم میشود. اين مطلب كه با پيشرفت علوم ژنتيك و پزشكی و... امكان تشخيص فرزند در رحم يا نسب فرزند وجود دارد نيز نمیتواند مجوز چندهمسری زنان باشد چرا كه اولاً، اين يكی از حكمتهای ممنوعيت چند همسری زنان است نه همه آن و نه علت آن. ثانياً تشخيص پزشكی و علمی اموری خطاپذير بوده كه همواره امكان خطا در مورد آن میرود. ثالثا، علوم تجربي با تمام پيشرفت خود امكان اثبات بیضرر بودن رابطه متعدد جنسی زن را برای جنين شوهر اول يا دوم ندارد.
مصلحت نظام خانواده در پدر محوری
مصلحت اعضاء خانواده: خانواده اجتماعي كوچك است كه زيربنای اصلی تعالی فرد و اجتماع بشر را تشكيل میدهد از اين رو اهميت بسزايی در انديشه اسلامی دارد و از سازوكار ظريف و پيچيدهای تبعيت میكند كه تمام جوانب مصالح فردی و خانوادگی و اجتماعی اعم از مصالح دنيوی و اخروی در ان لحاظ شده است. تربيت و پرورش فرزندان و زمينه سعادت و شقاوت دنيوی و اخروی آنها در خانواده شكل میگيرد. از طرف ديگر تقسيم كار ويژهاي برای اعضاء خانواده در نظر گرفته شده است كه در ضمن آن وظايف و اختياراتی برای پدر و مادر پيشبينی شده است. تعدد شوهر ضمن انكه نقض كننده حقوق و اختبارات اوست در تربيت و تعالي روحی و روانی و تربيتی فرزندان تاثير منفی بسزايی خواهد داشت.
نکته دیگری که وجود دارد این است که اسلام مصلحت نظام خانواده را در پدرمحوری[۱۴] میداند، با توجه به این که خانواده نیازمند سرپرست و مسؤول است و مرد قدرت بیشتری برای تحمل مسؤولیت دارد علاوه بر جنبه طبیعی از نظر اجتماعی نیز پذیرفته شده است و در این مسأله قدرت و توانائی جسمی فقط ملاک نیست بلکه محدودیت زن به لحاظ جنسی بارداری، شیر دهی و... موجب عدم آزادی در انجام بعض امور و قبول چنین مسؤولیتی میشود.
نظام خانوادگی پدرمحور با چندهمسری زنان سازگار نیست زیرا در این صورت نسب فرزندان تباه میشود و حتی در غرب هم این پذیرفته شده از این روست که زن بعد از ازدواج نام خانوادگی شوهر را میگیرد و فرزندان هم همینطور. پس نظام خانوادگی جهان، نظام پدرمحوری است و اساساً مدیریت خانوادگی مرد با مدیریت خانوادگی زن متفاوت و این امر تأثیر خود در تربیت فرزندان بسیار متجلی خواهد کرد.
پانویس
- ↑ غافر: 67؛ المؤمنون: 12؛ الصافات: 11؛ الرحمن: 14؛ الحجر: 26 ـ 33؛ الرحمن: 14؛ السجدة: 7؛ الصافات: 11؛ ص: 71؛ ص: 76؛ الذاریات: 33؛ آلعمران: 59؛ الکهف: 37؛ الحج: 5؛ الروم: 20؛ فاطر: 11؛ المؤمنون: 14.
- ↑ حجر: 28 ـ 30 و ص: 71 ـ 73 مومنون: 14.
- ↑ زمينه روانشناسی هيلگارد. ج1.فصل 10 ص 692
- ↑ محمدبن الحسن الحرالعاملی، وسایل الشیعه، ج 20، ص 152
- ↑ مراجعه کنيد به. زمينه روانشناسی هيلگارد. ج1.فصل 10
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی، ج5، روایت ۲، ص ۳۳۸
- ↑ محمدبن علی بن بابویه قمی، الخصال، ج 2، ص 439
- ↑ رك: http://www.seemorgh.com/health/default.aspx
- ↑ مرتضي مطهری، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران ، 1374، ج19، ص 302.
- ↑ مرتضی مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص 223
- ↑ ابراهام اسپرلینک، روانشناسی، ترجم، محیالدین بناب، ص 89
- ↑ براي مطالعه بيشتر مراجعه کنيد به: جانت شيبلی هايد، روان شناسی زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه.ص347
- ↑ رجوع شود به صفحه ضرورت تعدد زوجات
- ↑ الرجال قوامون علی النساء
منابع
- محمدبن الحسن الحرالعاملی، وسایل الشیعه، ج 20
- محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی، ج5
- محمدبن علی بن بابویه قمی، الخصال، ج 2
- مرتضی مطهری، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران ، 1374، ج19
- روانشناسي هيلگارد. ج1
- ابراهام اسپرلینک، روان شناسی، ترجم، محی الدین بناب
- جانت شيبلی هايد، روان شناسي زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه