محمد میرزایی (بحث | مشارکتها) صفحهای تازه حاوی «'''<big>ملا خلیل گورهمهری</big>'''؛ عالم کُرد و سُنی ایرانی که علیه متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان در دوره رضاخان، قیام کرد. <br> ملا خلیل گورهمهری، از علمای اهل سنت ایرانی بود که از دانش ریاضیات نیز آگاهی خوبی داشت. ملا خلیل ساعتی ساخ...» ایجاد کرد |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''ملا خلیل گورهمهری'''؛ عالم کُرد و سُنی ایرانی که علیه متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان در دوره رضاخان، قیام کرد. | ||
ملا خلیل گورهمهری، از علمای [[اهل سنت]] ایرانی بود که از دانش ریاضیات نیز آگاهی خوبی داشت. ملا خلیل ساعتی ساخته بود که اوقات شرعی و زمان نمازهای واجب را نشان میداد. وی علیه اقدام [[رضاشاه]] در متحد کردن لباس ایرانیان و کشف حجاب زنان، قیام کرد و [[شجاعت]]، [[غیرت]] و عِرق دینی و ملی [[قوم کرد]] را به نمایش گذاشت. این قیام شکست خورد ولی یاد و نام او و یارانش در تاریخ ایرانزمین نقش بست. | |||
==تولد== | ==تولد== | ||
خلیل گورهمهری معروف به ملا خلیل در سال | خلیل گورهمهری معروف به ملا خلیل در سال ۱۲۵۹ش در روستای گورهمهری از توابع سردشت متولد شد. پدر او ملا عبدالله، انسان فرهیخته و سادهای بود که عمر خود را به ارشاد و راهنمایی مردم دیار خویش گذراند. او همزمان به [[کشاورزی]] نیز اشتغال داشت. ملا عبدالله اهتمام ویژهای به تحصیل و پیشرفت فرزندش داشت.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.]</ref> | ||
==تحصیلات== | ==تحصیلات== | ||
ملا خلیل، علوم مقدماتی حوزه را نزد ملا وسیم سردشتی فرا گرفت، مدتی هم در مهاباد کسب علم کرد. سپس برای تکمیل مدارج علمی راه کرکوک [[عراق]] را در پیش گرفت. ملا خلیل در کرکوک ریاضیات و نجوم را از ملا علیشاه منصوری آموخت. او بعد از بازگشت به [[ایران]]، به خدمت استاد سابقش ملا وسیم برگشته و به ارشاد و راهنمایی مردم آن دیار مشغول شد. ملا خلیل استاد مبرّز هندسه و ریاضیات بود و ساعتی ساخته بود که زمان نمازهای واجب و [[اوقات شرعی]] را نشان میداد.<ref>«[https://khabarban.com/13071975/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%85%D9%87_%D8%B1%DB%8C آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، وبسایت خبربان.] </ref> یکی از محققان، با ابراز نگرانی دربارۀ احتمال از بین رفتن دستنوشتههای ملا خلیل، آن را خسارتی غیر قابل جبران به تاریخ ستارهشناسی [[کردستان]] میداند.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دان]</ref> | ملا خلیل، علوم مقدماتی حوزه را نزد ملا وسیم سردشتی فرا گرفت، مدتی هم در مهاباد کسب علم کرد. سپس برای تکمیل مدارج علمی راه کرکوک [[عراق]] را در پیش گرفت. ملا خلیل در کرکوک ریاضیات و نجوم را از ملا علیشاه منصوری آموخت. او بعد از بازگشت به [[ایران]]، به خدمت استاد سابقش ملا وسیم برگشته و به ارشاد و راهنمایی مردم آن دیار مشغول شد. ملا خلیل استاد مبرّز هندسه و ریاضیات بود و ساعتی ساخته بود که زمان نمازهای واجب و [[اوقات شرعی]] را نشان میداد.<ref>«[https://khabarban.com/13071975/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%A7_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%85%D9%87_%D8%B1%DB%8C آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، وبسایت خبربان.] </ref> یکی از محققان، با ابراز نگرانی دربارۀ احتمال از بین رفتن دستنوشتههای ملا خلیل، آن را خسارتی غیر قابل جبران به تاریخ ستارهشناسی [[استان کردستان|کردستان]] میداند.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دان]</ref> | ||
==ویژگیها== | ==ویژگیها== | ||
برای ملا خلیل ویژگیهای مختلفی ذکر کردهاند از جمله: خوشنامی، دارای اعتبار، شخصیتی توانا و قابل ستایش، فردی ساده و درویش مسلک و شهادتطلب.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.]</ref> | برای ملا خلیل ویژگیهای مختلفی ذکر کردهاند از جمله: خوشنامی، دارای اعتبار، شخصیتی توانا و قابل ستایش، فردی ساده و درویش مسلک و شهادتطلب.<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.]</ref> | ||
==زمینههای قیام== | ==زمینههای قیام== | ||
حکومت پهلوی برای نوسازی [[ایران]] در راستای همگونی با تمدن غرب، سیاست تغییر پوشش مردان و زنان ایرانی را در پیش گرفت؛ این سیاست که از آغاز تأسیس سلسلۀ [[پهلوی]] در [[ایران]] دنبال شد، از مهمترین برنامههای دولت رضاشاه در حوزۀ آداب و رسوم اجتماعی بود.<ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص37؛ مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ج 6، ص282.</ref> این برنامه ابتدا برای کارکنان دولتی و سپس همۀ مردم اجرا شد.<ref>مشروح مذاکرات مجلس، دوره هفتم، جلسه پانزدهم؛ ضرقام بروجنی، دولتهای عصر مشروطیت، ص182.</ref> بر اساس اسناد بهجا مانده از نظمیههای سراسر کشور، مردم به غیر از اندکی از نخبگان غربگرا به این قانون تن ندادند. آنان این لباس را بدعت و خلاف شأن دانسته و در برابر آن مقاومت کردند.<ref>نوری اسفندیاری، رستاخیز ایران، دیلی میل، 2 ژوئیه 1929، ص467؛ کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص188. </ref> در نقاط مختلف کشور از جمله [[قم]]، | حکومت پهلوی برای نوسازی [[ایران]] در راستای همگونی با تمدن غرب، سیاست تغییر پوشش مردان و [[زنان]] ایرانی را در پیش گرفت؛ این سیاست که از آغاز تأسیس سلسلۀ [[پهلوی]] در [[ایران]] دنبال شد، از مهمترین برنامههای دولت [[رضاشاه]] در حوزۀ آداب و رسوم اجتماعی بود.<ref>هدایت، خاطرات و خطرات، ص37؛ مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ج 6، ص282.</ref> این برنامه ابتدا برای کارکنان دولتی و سپس همۀ مردم اجرا شد.<ref>مشروح مذاکرات مجلس، دوره هفتم، جلسه پانزدهم؛ ضرقام بروجنی، دولتهای عصر مشروطیت، ص182.</ref> بر اساس اسناد بهجا مانده از نظمیههای سراسر کشور، مردم به غیر از اندکی از نخبگان غربگرا به این قانون تن ندادند. آنان این لباس را [[بدعت]] و خلاف شأن دانسته و در برابر آن مقاومت کردند.<ref>نوری اسفندیاری، رستاخیز ایران، دیلی میل، 2 ژوئیه 1929، ص467؛ کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص188. </ref> در نقاط مختلف کشور از جمله [[قم]]، [[جهرم]]، شهرهای مرزی [[استان کردستان|کردستان]]، بنادر و دشتستان، اجرای این برنامه با مخالفتها و مقاومتهایی مواجه و منجر به کشته و زخمی شدن تعداد زیادی از مردم شد. | ||
<ref>تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، ص44؛ جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44؛ صلاح، کشف حجاب؛ زمینهها، پیامدها و واکنشها، ص97-98.</ref> این اعتراضها در مناطق عشایرنشین، گستردهتر بود. کردهای طایفه منگور در استان [[آذربایجان غربی]] به رهبری ملا خلیل منگور از جمله این عشایر و اقوام بودند که در برابر اجرای این قانون مقاومت کردند.<ref>جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44.</ref> | <ref>تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، ص44؛ جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44؛ صلاح، کشف حجاب؛ زمینهها، پیامدها و واکنشها، ص97-98.</ref> این اعتراضها در مناطق عشایرنشین، گستردهتر بود. کردهای طایفه منگور در استان [[آذربایجان غربی]] به رهبری ملا خلیل منگور از جمله این عشایر و اقوام بودند که در برابر اجرای این قانون مقاومت کردند.<ref>جعفری، اسناد منتشر نشده از واقعه کشف حجاب در عصر رضاخان، ص44.</ref> | ||
==قیام== | ==قیام== | ||
عشیرۀ منگور به قانون متحدالشکل کردن لباس و کلاه پهلوی اعتراض داشتند. ملا خلیل، خطاب به ایلات کُردنشین حکم جهاد صادر کرده و از آنها خواست برای مقاومت در برابر این دستور، سلاح و نیرو جمع کنند. رؤسای ایل منگور با ملا خلیل بیعت کردند و با قسم به [[قرآن]] و سوگندهای مذهبی و عشیرهای همبستگی خود را نشان دادند.<ref>افخمی، قیام ملاخلیل، ص9.</ref> ایلات مناطق ساوجبلاق، [[ارومیه]] و [[تبریز]] به سرعت درخواست او را اجابت کردند<ref>کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش(1306-1308/1927-1929)، ص191.</ref> و در زمانی اندک، چند هزار تن از مردم در اطراف او جمع شدند.<ref>حکیمزاد، سردشت در آیینه اسناد تاریخی، ص17-14.</ref> <br> | عشیرۀ منگور به قانون متحدالشکل کردن لباس و کلاه پهلوی اعتراض داشتند. ملا خلیل، خطاب به ایلات کُردنشین حکم جهاد صادر کرده و از آنها خواست برای مقاومت در برابر این دستور، سلاح و نیرو جمع کنند. رؤسای ایل منگور با ملا خلیل بیعت کردند و با قسم به [[قرآن]] و سوگندهای مذهبی و عشیرهای همبستگی خود را نشان دادند.<ref>افخمی، قیام ملاخلیل، ص9.</ref> ایلات مناطق ساوجبلاق، [[ارومیه]] و [[تبریز]] به سرعت درخواست او را اجابت کردند<ref>کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش(1306-1308/1927-1929)، ص191.</ref> و در زمانی اندک، چند هزار تن از مردم در اطراف او جمع شدند.<ref>حکیمزاد، سردشت در آیینه اسناد تاریخی، ص17-14.</ref> <br> | ||
| خط ۱۶: | خط ۲۰: | ||
پهلوی اول از سرلشکر خزعلی میخواهد در اینباره تحقیق کند. او بعد از دیدار با ملا خلیل و یارانش به دربار مینویسد که مردم به حکم پادشاه در تغییر لباس اعتراض داشته و ایلات مرزی علیه آن قیام کردهاند. راه رفاه و آسوده بودن ملت صرفنظر کردن از اتحاد شکل و تجدد است. | پهلوی اول از سرلشکر خزعلی میخواهد در اینباره تحقیق کند. او بعد از دیدار با ملا خلیل و یارانش به دربار مینویسد که مردم به حکم پادشاه در تغییر لباس اعتراض داشته و ایلات مرزی علیه آن قیام کردهاند. راه رفاه و آسوده بودن ملت صرفنظر کردن از اتحاد شکل و تجدد است. | ||
<ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.] </ref> | <ref>[https://dana.ir/news/1091945.html/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C «آشنایی با ملا خلیل گورهمهری»، شبکه اطلاعرسانی راه دانا.] </ref> | ||
در [[زمستان]] | در [[زمستان]] ۱۳۰۷ش، نظامیان دولتی به منطقه مُکریان شامل [[مهاباد]]، [[سردشت]]، [[نقده]] و [[اشنویه]] یورش بردند<ref>نامه تاریخ پژوهان، ص192.</ref> ولی شماری از آنها در روستاها، به اسارت منگورها درآمدند.<ref>افخمی، قیام ملاخلیل، ص20. </ref> در اواسط زمستان، نظامیان مهاباد را محاصره کرده و نیروهای شیخ خلیل بهعلت سردی هوا مجبور به عقبنشینی شدند. در اواسط [[بهار]] ۱۳۰۸ش، نیروی هوایی [[ارتش]]، مراکز مهم منگورها را بهشدت بمباران کرد و نیروی زمینی وارد مهاباد شده و منگورها را شکست داد. ملا خلیل و یارانش به ناچار به مرزهای [[عراق]] عقبنشینی کرده و به آن کشور پناهنده شدند.<ref>فتاح قاضی، سالهای اضطراب، ص60؛ برزویی، اوضاع سیاسی کردستان (از سال 1258 تا 1325ش) ص253-258. </ref> | ||
==دلایل شکست== | ==دلایل شکست== | ||
دلایل شکست این قیام عبارت بود از: کمبود مهمات، نگرانی کُردها در خصوص سلامتی خانواده و بستگان و عدم انسجام بین آنها.<ref>نامه تاریخپژوهان، ص193، کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص195. </ref> | دلایل شکست این قیام عبارت بود از: کمبود مهمات، نگرانی کُردها در خصوص سلامتی خانواده و بستگان و عدم انسجام بین آنها.<ref>نامه تاریخپژوهان، ص193، کرونین، نوگرایی تحول و دیکتاتوری در ایران نظم نوین و مخالفانش (1306-1308/1927-1929)، ص195. </ref> | ||
==بازگشت به ایران== | ==بازگشت به ایران== | ||
در سال | در سال ۱۳۰۹ش، دولت [[پهلوی]] از ملا خلیل و یارانش خواست به [[ایران]] بازگردند، ملا خلیل دو شرط برای مراجعت به ایران مطرح کرد؛ لغو احکام صادره در مورد کشف حجاب زنان و کلاه فرنگی مردان، حداقل در مناطق تحت نفوذ او و آزاد کردن چند تن از علمای [[شیعه]] زندانی در [[تبریز]] بهدلیل اعتراض به این حکم. [[رضاشاه]] دو شرط ملا خلیل را قبول کرده و او به همراه یارانش به دیار خود بازگشتند. ملا خلیل در [[زمستان]] سال ۱۳۳۴ش در سن ۷۵ سالگی در میرآباد از دنیا رفت و در قبرستان گورهمر دفن شد.<ref>[http://eimanmirabad4.blogfa.com/post/56 ملا خلیل گوره مری (میر آباد)، وبلاگ هسته جوان ایمان.] </ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
