پرش به محتوا

شاخسی واخسی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۵۲۱ ویرایش‌ها
ایجاد لینک داخلی
ابرابزار
 
خط ۱: خط ۱:
<big>'''شاخسی واخسی'''</big>؛ مردمی‌ترین سبک عزاداری آذری‌زبان‌های ایران.
{{جعبه اطلاعات آیین
| تصویر            =
| زیرنویس تصویر    =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =
| حجم فایلپادکست    =
| تاریخ پادکست      =
| نام رسمی          = شاخسی واخسی
| نام انگلیسی      =
| نام عربی          =
| نام بومی          = شاه حسین گویان
| زیرنویس عنوان    =
| زمان برگزاری      = دههٔ آخر ماه ذی‌الحجه تا دهم محرم (عاشورا)
| علت برگزاری      = سوگواری ایام محرم و شهادت امام حسین (ع)
| هدف برگزاری      = بزرگداشت حماسه عاشورا و نمایش آمادگی برای یاری دین
| مکان              = استان‌های آذربایجان، اردبیل و زنجان
| گستره جغرافیایی  = مناطق آذری‌نشین ایران
| منشأ تاریخی      = سنت کهن شیعی
| انواع            = دسته‌روی و عزاداری خیابانی با چوب
| اشیاء مرتبط      = چوب، فانوس، طبل، سنج و شیپور
| وجه نمادین        = رژهٔ حماسی و اعلام وفاداری به امام حسین (ع)
| آثار مرتبط        =
| شماره ثبت ملی    =
| تاریخ ثبت ملی    =
| نمادها            =
| مورد احترام      =
| مقدس برای        = شیعیان و آذری‌زبان‌ها
| فواید            = تقویت همبستگی اجتماعی و انسجام مذهبی
| مضرات            =
| مبدع              =
| تاریخ ابداع      =
| حکم در اسلام      = جایز و از آیین‌های پسندیدهٔ سوگواری
| ریشه دینی        = تاریخ و روایات عاشورا
}}
'''{{درشت|شاخسی واخسی}}'''؛ مردمی‌ترین سبک عزاداری آذری‌زبان‌های ایران.


شاخسی واخسی یا شاه حسین گویان، نوعی مراسم مذهبی در ایام [[ماه محرم|محرم]] است که به‌صورت گسترده در میان آذری‌زبان‌های [[ایران]] رواج دارد. این آیین مذهبی، از دهۀ آخر ماه [[ذی‌الحجه]] شروع می‌شود و تا دهمین روز از ماه محرم و مصادف با روز عاشورا ادامه دارد. در این مراسم که بیشتر در استان‌های آذربایجان، اردبیل و زنجان اجرایی می‌شود، مردم با چوب‌هایی که در دست دارند، حرکاتی هماهنگ انجام داده و عبارت شاخسی واخسی را تکرار می‌کنند.  
شاخسی واخسی یا شاه حسین گویان، نوعی مراسم مذهبی در ایام [[ماه محرم|محرم]] است که به‌صورت گسترده در میان آذری‌زبان‌های [[ایران]] رواج دارد. این آیین مذهبی، از دههٔ آخر ماه [[ذی‌الحجه]] شروع می‌شود و تا دهمین روز از ماه محرم و مصادف با روز عاشورا ادامه دارد. در این مراسم که بیشتر در استان‌های آذربایجان، اردبیل و زنجان اجرایی می‌شود، مردم با چوب‌هایی که در دست دارند، حرکاتی هماهنگ انجام داده و عبارت شاخسی واخسی را تکرار می‌کنند.
==مفهوم‌شناسی==
 
شاخسِی، کوتاه‌شدۀ واژۀ «شاه حسین» و واخسِی نیز کوتاه‌شدۀ واژۀ «وای حسین» است. آیین شاخسی واخسی، در اصل نوعی رژۀ نظامی بوده که در آن، عزاداران، چوب مخصوصی را در دست گرفته و از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند؛ زمانی‌که چوب به زمین نزدیک می‌شود عزاداران با صدای بلند ندای «شاخسی» سر داده و همچنین زمانی‌که چوب به سر آنها نزدیک می‌شود، ندای «واخسی» سر می‌دهند. عزاداران، همچنین، حین اجرای این آیین کهن، دست خود را بر پشت یکدیگر قرار می‌دهند که نشانۀ اتحاد و انسجام آنها است.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
== مفهوم‌شناسی ==
==پیشینه==
شاخسِی، کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «شاه حسین» و واخسِی نیز کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «وای حسین» است. آیین شاخسی واخسی، در اصل نوعی رژهٔ نظامی بوده که در آن، عزاداران، چوب مخصوصی را در دست گرفته و از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند؛ زمانی‌که چوب به زمین نزدیک می‌شود عزاداران با صدای بلند ندای «شاخسی» سر داده و همچنین زمانی‌که چوب به سر آنها نزدیک می‌شود، ندای «واخسی» سر می‌دهند. عزاداران، همچنین، حین اجرای این آیین کهن، دست خود را بر پشت یکدیگر قرار می‌دهند که نشانهٔ اتحاد و انسجام آنها است.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%حه-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
آیین عزاداری شاخسی واخسی، قدمت زیادی داشته و برخی «حاج حسین ناظم» را پایه‌گذار این آیین معرفی کرده‌اند. حاج حسین، در سفر به عراق و مشاهدۀ دستۀ عزاداری طویریج، به این آیین علاقه‌مند شده و آن را در آذربایجان و شهر تبریز اجرایی می‌کند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>   برخی دیگر، آیین شاخسی واخسی را که به‌عنوان یکی از عناصر هویتی شهر تبریز شناخته می‌شود،<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C_%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C_(%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86) «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه.]</ref>  صورتی خاص از عزاداری سماع‌گونه همراه با شمشیر می‌دانند که حاصل پیوند مراسم آیینی عزاداری شیعی با مراسم آیینی صوفیانه است. غازیان قزلباش، در ایام عزاداری محرم، مراسمی به‌همین سبک‌و‌سیاق داشتند که در آن، با شور بسیار، کلمات «شاه حسین، وا حسین»، «حیدر حیدر» و «الله الله» را دم می‌گرفته‌اند. بسیاری شاه اسماعیل صفوی را بنیان‌گذار این سبک عزاداری می‌دانند که در زمان او تبریز، پایتخت ایران بوده است.<ref>[https://sahebdivan.ir/%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C/ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.]</ref>
 
==فلسفۀ شاخسی واخسی==
== پیشینه ==
برخی معتقدند که رژۀ شاخسی واخسی، رژه‌ای حماسی بوده که از اتفاقات شب عاشورا الهام گرفته است. در منابع مذهبی آمده است که در شب عاشورا، 72 نفر از یاران سیدالشهدا، برای دلگرمی دادن به حضرت زینب، خواهر امام حسین، از خیمه‌های خود بیرون آمده، شمشیرهای خود را به‌هم زده و یاحسین می‌گفتند تا آمادگی و جان بر کفی خود را به حضرت زینب نشان دهند. در همین راستا، مردم تبریز نیز به تأسی از یاران امام حسین، چوب بر دست گرفته و یاحسین گویان، آمادگی خود را برای یاری امام زمانِ خود اعلام می‌کنند. آنها، در دهۀ اول محرم، این رژه را انجام می‌دهند تا به ستمگرانِ زمان نشان دهند که جان بر کف بوده و آمادۀ مقابله با آنها هستند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
آیین عزاداری شاخسی واخسی، قدمت زیادی داشته و برخی «حاج حسین ناظم» را پایه‌گذار این آیین معرفی کرده‌اند. حاج حسین، در سفر به عراق و مشاهدهٔ دستهٔ عزاداری طویریج، به این آیین علاقه‌مند شده و آن را در آذربایجان و شهر تبریز اجرایی می‌کند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%حه-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref> برخی دیگر، آیین شاخسی واخسی را که به‌عنوان یکی از عناصر هویتی شهر تبریز شناخته می‌شود،<ref>[https://fa.wikishia.net/view/شاخسی_واخسی_(آیین) «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه.]</ref> صورتی خاص از عزاداری سماع‌گونه همراه با شمشیر می‌دانند که حاصل پیوند مراسم آیینی عزاداری شیعی با مراسم آیینی صوفیانه است. غازیان قزلباش، در ایام عزاداری محرم، مراسمی به‌همین سبک‌وسیاق داشتند که در آن، با شور بسیار، کلمات «شاه حسین، وا حسین»، «حیدر حیدر» و «الله الله» را دم می‌گرفته‌اند. بسیاری شاه اسماعیل صفوی را بنیان‌گذار این سبک عزاداری می‌دانند که در زمان او تبریز، پایتخت ایران بوده است.<ref>[https://sahebdivan.ir/%D8%B4%D8%A7%D9%8۷-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%8ل-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%گذار-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8ی-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8ی/ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.]</ref>
==ویژگی‌ها==
 
#مراسم شاخسی واخسی، مراسمی منحصربه‌فرد است که در هیچ کجای دنیا به‌جز شهرها و روستاهای آذری‌زبان ایران برگزار نمی‌شود.
== فلسفهٔ شاخسی واخسی ==
#در عزاداری سنتی شاخسی واخسی، تمامی افراد از تمامی گروه‌های اجتماعی و رده‌های سنی شرکت کرده و شانه‌به‌شانۀ هم، در صف‌هایی طویل قرار گرفته و طول خیابان و محله را طی می‌کنند. حرکت آرام و طولی این دسته، با چراغ‌ها و فانوس‌هایی روشن همراه هستند.
برخی معتقدند که رژهٔ شاخسی واخسی، رژه‌ای حماسی بوده که از اتفاقات شب عاشورا الهام گرفته است. در منابع مذهبی آمده است که در شب عاشورا، ۷۲ نفر از یاران سیدالشهدا، برای دلگرمی دادن به حضرت زینب، خواهر امام حسین، از خیمه‌های خود بیرون آمده، شمشیرهای خود را به‌هم زده و یاحسین می‌گفتند تا آمادگی و جان بر کفی خود را به حضرت زینب نشان دهند. در همین راستا، مردم تبریز نیز به تأسی از یاران امام حسین، چوب بر دست گرفته و یاحسین گویان، آمادگی خود را برای یاری امام زمانِ خود اعلام می‌کنند. آنها، در دههٔ اول محرم، این رژه را انجام می‌دهند تا به ستمگرانِ زمان نشان دهند که جان بر کف بوده و آمادهٔ مقابله با آنها هستند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%حه-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
#یکی از اعضای هیئت، با استفاده از بلندگویی سیار، اشعاری مذهبی را خوانده و افراد دیگر با نوای شاه حسین، به آن پاسخ می‌گویند.
 
#برخی از دسته‌ها، از طبل‌های بزرگ و کوچک، سنج و شیپور نیز استفاده کرده و ضرباهنگ آنها را با ریتم نوحه همراه می‌کنند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6258913/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%A7%D8%B1%D8 «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
== ویژگی‌ها ==
#برخی از این دستجات به‌منظور افزایش اُلفت بین تمامی شهروندان، مراسم خود را در محله‌های همسایه برگزار می‌کنند.
# مراسم شاخسی واخسی، مراسمی منحصربه‌فرد است که در هیچ‌کجای دنیا به‌جز شهرها و روستاهای آذری‌زبان ایران برگزار نمی‌شود.
#ادای نذر و احسان نیز در این دستجات مرسوم است. چای، شربت، نان روغنی، کیک و بیسکوییت، غذاهای آماده همچون شله‌زرد، ساندویچ و انواع خرما در این مراسم توزیع می‌شود. برخی افراد، برنامۀ سالیانۀ تعریف‌شده و حتی ثبت‌شده برای دادن نذری در روزهای خاصی از ماه محرم دارند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
# در عزاداری سنتی شاخسی واخسی، تمامی افراد از تمامی گروه‌های اجتماعی و رده‌های سنی شرکت کرده و شانه‌به‌شانهٔ هم، در صف‌هایی طویل قرار گرفته و طول خیابان و محله را طی می‌کنند. حرکت آرام و طولی این دسته، با چراغ‌ها و فانوس‌هایی روشن همراه هستند.
#در برخی مناطق آذربایجان، دو دسته روبروی یکدیگر قرار گرفته و سر دستۀ گروه اول با شروع مراسم، یاران امام حسین را نام برده و اعضای آن دسته، با صدای بلند فریاد شاخسی سر داده و بر سر و سینه می‌زنند. دستۀ روبرویی نیز که آرام بر زانوان خود ضربه می‌زنند در جواب، فریاد یاخسی سر می‌دهند.<ref>[https://article.tebyan.net/307498/%D8%B3%D9%88%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%B6%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7 «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان.]</ref>
# یکی از اعضای هیئت، با استفاده از بلندگویی سیار، اشعاری مذهبی را خوانده و افراد دیگر با نوای شاه حسین، به آن پاسخ می‌گویند.
#در ابتدا، شورِ نهایی این آیین سنتی به قمه‌زنی ختم می‌شده که با گذر زمان و نکوهیده دانستن این اعمال در آیین عزاداری، چوب، جایگزین شمشیر و قمه شد. امروزه با حذف موارد غیرشرعی، این گونۀ عزاداری که نشان‌گر گستردگی فرهنگ عاشورایی هست، به جلوه‌گاهی برای شور و شعور حسینی تبدیل شده است.<ref>[https://sahebdivan.ir/%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C/ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.]</ref>
# برخی از دسته‌ها، از طبل‌های بزرگ و کوچک، سنج و شیپور نیز استفاده کرده و ضرباهنگ آنها را با ریتم نوحه همراه می‌کنند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6258913/تبریز-شهر-ام-الهیات-شاخسی-واخسینمد-عرض-Ø§Ø±Ø «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
# برخی از این دستجات به‌منظور افزایش اُلفت بین تمامی شهروندان، مراسم خود را در محله‌های همسایه برگزار می‌کنند.
==اشعار==
# ادای نذر و احسان نیز در این دستجات مرسوم است. چای، شربت، نان روغنی، کیک و بیسکوییت، غذاهای آماده همچون شله‌زرد، ساندویچ و انواع خرما در این مراسم توزیع می‌شود. برخی افراد، برنامهٔ سالیانهٔ تعریف‌شده و حتی ثبت‌شده برای دادن نذری در روزهای خاصی از ماه محرم دارند.<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%حه-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>
از مهم‌ترین نوحه‌هایی که در مراسم شاخسی واخسی خوانده می‌شود، شعری از شهریار است:<ref>[https://www.aparat.com/v/wjn0v «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات.]</ref><br>
# در برخی مناطق آذربایجان، دو دسته روبروی یکدیگر قرار گرفته و سر دستهٔ گروه اول با شروع مراسم، یاران امام حسین را نام برده و اعضای آن دسته، با صدای بلند فریاد شاخسی سر داده و بر سر و سینه می‌زنند. دستهٔ روبرویی نیز که آرام بر زانوان خود ضربه می‌زنند در جواب، فریاد یاخسی سر می‌دهند.<ref>[https://article.tebyan.net/307498/%D8%B3%D9%88%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%B6%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8ی-%D8%AF%D8%A7%D8%B5%D9%87 «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان.]</ref>
# در ابتدا، شورِ نهایی این آیین سنتی به قمه‌زنی ختم می‌شده که با گذر زمان و نکوهیده دانستن این اعمال در آیین عزاداری، چوب، جایگزین شمشیر و قمه شد. امروزه با حذف موارد غیرشرعی، این گونهٔ عزاداری که نشان‌گر گستردگی فرهنگ عاشورایی هست، به جلوه‌گاهی برای شور و شعور حسینی تبدیل شده است.<ref>[https://sahebdivan.ir/%D8%B4%D8%A7%D9%8۷-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%8لاست-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%افگذار-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8ی-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8ی/ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.]</ref>
 
== اشعار ==
از مهم‌ترین نوحه‌هایی که در مراسم شاخسی واخسی خوانده می‌شود، شعری از شهریار است:<ref>[https://www.aparat.com/v/wjn0v «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|حسینه یئلر آغلار گویلر آغلار|بتول و مرتضی پیغمبر آغلار}}
  {{ب|حسینه یئلر آغلار گویلر آغلار|بتول و مرتضی پیغمبر آغلار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|الم آغلار، شر آغلار، لشکر آغلار|سو آغلار، قایتل آغلار، خنجر آغلار}}
  {{ب|الم آغلار، شر آغلار، لشکر آغلار|سو آغلار، قایتل آغلار، خنجر آغلار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}


که ترجمۀ فارسی آن به شرح زیر است:<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6258913/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AE%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%A7%D8%B1%D8 «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref><br>
که ترجمهٔ فارسی آن به شرح زیر است:<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6258913/تبریز-شهر-ام-الهیات-شاخسی-واخسینمد-عرض-Ø§Ø±Ø «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|زمین و آسمان در عزای حسین می‌گریند|بتول و مرتضی و پیغمبر می‌گریند}}
  {{ب|زمین و آسمان در عزای حسین می‌گریند|بتول و مرتضی و پیغمبر می‌گریند}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|علم و شاه و لشکر گریه می‌کنند|آب و قاتل و شمشیر گریه می‌کنند}}
  {{ب|علم و شاه و لشکر گریه می‌کنند|آب و قاتل و شمشیر گریه می‌کنند}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
{{پایان نستعلیق}}
 


از اشعار مطرح دیگر در این هیئات می‌توان به شعر زیر اشاره کرد:<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625131/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B3%D «تاریخچۀ رژۀ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری.]</ref><br>
از اشعار مطرح دیگر در این هیئات می‌توان به شعر زیر اشاره کرد:<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/625131/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B9%D8%A7%D8%B8%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8ی-%D8%B4%D8%A7%D9%8۷-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8ی%D8%A7%D9%8۶-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B۳-%D۸ «تاریخچۀ رژۀ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟|شیعه لرین حضرت عباسی وار}}
  {{ب|هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟|شیعه لرین حضرت عباسی وار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
{{پایان نستعلیق}}


که ترجمۀ آن به شرح زیر است:<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref> <br>
که ترجمهٔ آن به شرح زیر است:<ref>[https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C-63/499563-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B1%DA%98%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%حه-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8۶-%DA%AF%D9%88%DB%8ی%D8%A7%D9% «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|کدامین گروه چنین مولایی دارند؟|شیعیان مولایی همچون حضرت عباس دارند}}
  {{ب|کدامین گروه چنین مولایی دارند؟|شیعیان مولایی همچون حضرت عباس دارند}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}
به تازگی در برخی دستجات عزاداری شاخسی واخسی، اشعار فارسی نیز خوانده می‌شوند:<br>
 
به تازگی در برخی دستجات عزاداری شاخسی واخسی، اشعار فارسی نیز خوانده می‌شوند:{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|باز دوباره ذکر یاحسین|باز روی لب‌ها شهادتین}}
  {{ب|باز دوباره ذکر یاحسین|باز روی لب‌ها شهادتین}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|باز بهشت بین‌الحرمین|یا حسین یا حسین}}
  {{ب|باز بهشت بین‌الحرمین|یا حسین یا حسین}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}  
{{پایان نستعلیق}}


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
*«تاریخچۀ رژۀ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری، تاریخ بارگذاری: 15 شهریور 1400ش.
== منابع ==
*«تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بارگذاری: 9 مهر 1396ش.
* «تاریخچهٔ رژهٔ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
*«حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: 8 اسفند 1402ش.
* «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بارگذاری: ۹ مهر ۱۳۹۶ش.
*«سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: 18 آذر 1394ش.
* «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 9 اسفند 1402ش.
* «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: رسمی.
*«شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان، تاریخ بارگذاری: 16 مرداد 1401ش.
* «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۹ اسفند ۱۴۰۲ش.
*«فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج، تاریخ بارگذاری: 4 مرداد 1402ش.
* «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان، تاریخ بارگذاری: ۱۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
* «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج، تاریخ بارگذاری: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
<!--
 
== تغییر مسیرهای پیشنهادی ==
شاخسی واخسی{{سخ}}
شاه حسین گویان{{سخ}}
آیین شاخسی واخسی{{سخ}}
رژهٔ شاخسی{{سخ}}
-->
 
[[رده:آیین‌های آذربایجان]]
[[رده:آیین‌های محرمی]]
[[رده:اصلاح رباتیک]]
[[رده:عزاداری محرم]]

نسخهٔ کنونی تا ۱۲ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۸

شاخسی واخسی
نام رسمیشاخسی واخسی
نام بومیشاه حسین گویان
زمان برگزاریدههٔ آخر ماه ذی‌الحجه تا دهم محرم (عاشورا)
علت برگزاریسوگواری ایام محرم و شهادت امام حسین (ع)
هدف برگزاریبزرگداشت حماسه عاشورا و نمایش آمادگی برای یاری دین
گستره جغرافیاییمناطق آذری‌نشین ایران
منشأ تاریخیسنت کهن شیعی
انواعدسته‌روی و عزاداری خیابانی با چوب
اشیاء مرتبطچوب، فانوس، طبل، سنج و شیپور
وجه نمادینرژهٔ حماسی و اعلام وفاداری به امام حسین (ع)
مقدس برایشیعیان و آذری‌زبان‌ها
فوایدتقویت همبستگی اجتماعی و انسجام مذهبی
حکم در اسلامجایز و از آیین‌های پسندیدهٔ سوگواری
ریشه دینیتاریخ و روایات عاشورا

شاخسی واخسی؛ مردمی‌ترین سبک عزاداری آذری‌زبان‌های ایران.

شاخسی واخسی یا شاه حسین گویان، نوعی مراسم مذهبی در ایام محرم است که به‌صورت گسترده در میان آذری‌زبان‌های ایران رواج دارد. این آیین مذهبی، از دههٔ آخر ماه ذی‌الحجه شروع می‌شود و تا دهمین روز از ماه محرم و مصادف با روز عاشورا ادامه دارد. در این مراسم که بیشتر در استان‌های آذربایجان، اردبیل و زنجان اجرایی می‌شود، مردم با چوب‌هایی که در دست دارند، حرکاتی هماهنگ انجام داده و عبارت شاخسی واخسی را تکرار می‌کنند.

مفهوم‌شناسی

شاخسِی، کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «شاه حسین» و واخسِی نیز کوتاه‌شدهٔ واژهٔ «وای حسین» است. آیین شاخسی واخسی، در اصل نوعی رژهٔ نظامی بوده که در آن، عزاداران، چوب مخصوصی را در دست گرفته و از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند؛ زمانی‌که چوب به زمین نزدیک می‌شود عزاداران با صدای بلند ندای «شاخسی» سر داده و همچنین زمانی‌که چوب به سر آنها نزدیک می‌شود، ندای «واخسی» سر می‌دهند. عزاداران، همچنین، حین اجرای این آیین کهن، دست خود را بر پشت یکدیگر قرار می‌دهند که نشانهٔ اتحاد و انسجام آنها است.[۱]

پیشینه

آیین عزاداری شاخسی واخسی، قدمت زیادی داشته و برخی «حاج حسین ناظم» را پایه‌گذار این آیین معرفی کرده‌اند. حاج حسین، در سفر به عراق و مشاهدهٔ دستهٔ عزاداری طویریج، به این آیین علاقه‌مند شده و آن را در آذربایجان و شهر تبریز اجرایی می‌کند.[۲] برخی دیگر، آیین شاخسی واخسی را که به‌عنوان یکی از عناصر هویتی شهر تبریز شناخته می‌شود،[۳] صورتی خاص از عزاداری سماع‌گونه همراه با شمشیر می‌دانند که حاصل پیوند مراسم آیینی عزاداری شیعی با مراسم آیینی صوفیانه است. غازیان قزلباش، در ایام عزاداری محرم، مراسمی به‌همین سبک‌وسیاق داشتند که در آن، با شور بسیار، کلمات «شاه حسین، وا حسین»، «حیدر حیدر» و «الله الله» را دم می‌گرفته‌اند. بسیاری شاه اسماعیل صفوی را بنیان‌گذار این سبک عزاداری می‌دانند که در زمان او تبریز، پایتخت ایران بوده است.[۴]

فلسفهٔ شاخسی واخسی

برخی معتقدند که رژهٔ شاخسی واخسی، رژه‌ای حماسی بوده که از اتفاقات شب عاشورا الهام گرفته است. در منابع مذهبی آمده است که در شب عاشورا، ۷۲ نفر از یاران سیدالشهدا، برای دلگرمی دادن به حضرت زینب، خواهر امام حسین، از خیمه‌های خود بیرون آمده، شمشیرهای خود را به‌هم زده و یاحسین می‌گفتند تا آمادگی و جان بر کفی خود را به حضرت زینب نشان دهند. در همین راستا، مردم تبریز نیز به تأسی از یاران امام حسین، چوب بر دست گرفته و یاحسین گویان، آمادگی خود را برای یاری امام زمانِ خود اعلام می‌کنند. آنها، در دههٔ اول محرم، این رژه را انجام می‌دهند تا به ستمگرانِ زمان نشان دهند که جان بر کف بوده و آمادهٔ مقابله با آنها هستند.[۵]

ویژگی‌ها

  1. مراسم شاخسی واخسی، مراسمی منحصربه‌فرد است که در هیچ‌کجای دنیا به‌جز شهرها و روستاهای آذری‌زبان ایران برگزار نمی‌شود.
  2. در عزاداری سنتی شاخسی واخسی، تمامی افراد از تمامی گروه‌های اجتماعی و رده‌های سنی شرکت کرده و شانه‌به‌شانهٔ هم، در صف‌هایی طویل قرار گرفته و طول خیابان و محله را طی می‌کنند. حرکت آرام و طولی این دسته، با چراغ‌ها و فانوس‌هایی روشن همراه هستند.
  3. یکی از اعضای هیئت، با استفاده از بلندگویی سیار، اشعاری مذهبی را خوانده و افراد دیگر با نوای شاه حسین، به آن پاسخ می‌گویند.
  4. برخی از دسته‌ها، از طبل‌های بزرگ و کوچک، سنج و شیپور نیز استفاده کرده و ضرباهنگ آنها را با ریتم نوحه همراه می‌کنند.[۶]
  5. برخی از این دستجات به‌منظور افزایش اُلفت بین تمامی شهروندان، مراسم خود را در محله‌های همسایه برگزار می‌کنند.
  6. ادای نذر و احسان نیز در این دستجات مرسوم است. چای، شربت، نان روغنی، کیک و بیسکوییت، غذاهای آماده همچون شله‌زرد، ساندویچ و انواع خرما در این مراسم توزیع می‌شود. برخی افراد، برنامهٔ سالیانهٔ تعریف‌شده و حتی ثبت‌شده برای دادن نذری در روزهای خاصی از ماه محرم دارند.[۷]
  7. در برخی مناطق آذربایجان، دو دسته روبروی یکدیگر قرار گرفته و سر دستهٔ گروه اول با شروع مراسم، یاران امام حسین را نام برده و اعضای آن دسته، با صدای بلند فریاد شاخسی سر داده و بر سر و سینه می‌زنند. دستهٔ روبرویی نیز که آرام بر زانوان خود ضربه می‌زنند در جواب، فریاد یاخسی سر می‌دهند.[۸]
  8. در ابتدا، شورِ نهایی این آیین سنتی به قمه‌زنی ختم می‌شده که با گذر زمان و نکوهیده دانستن این اعمال در آیین عزاداری، چوب، جایگزین شمشیر و قمه شد. امروزه با حذف موارد غیرشرعی، این گونهٔ عزاداری که نشان‌گر گستردگی فرهنگ عاشورایی هست، به جلوه‌گاهی برای شور و شعور حسینی تبدیل شده است.[۹]

اشعار

از مهم‌ترین نوحه‌هایی که در مراسم شاخسی واخسی خوانده می‌شود، شعری از شهریار است:[۱۰]

حسینه یئلر آغلار گویلر آغلاربتول و مرتضی پیغمبر آغلار
الم آغلار، شر آغلار، لشکر آغلارسو آغلار، قایتل آغلار، خنجر آغلار


که ترجمهٔ فارسی آن به شرح زیر است:[۱۱]

زمین و آسمان در عزای حسین می‌گریندبتول و مرتضی و پیغمبر می‌گریند
علم و شاه و لشکر گریه می‌کنندآب و قاتل و شمشیر گریه می‌کنند


از اشعار مطرح دیگر در این هیئات می‌توان به شعر زیر اشاره کرد:[۱۲]

هانسی گروهون بئله مولاسی وار؟شیعه لرین حضرت عباسی وار


که ترجمهٔ آن به شرح زیر است:[۱۳]

کدامین گروه چنین مولایی دارند؟شیعیان مولایی همچون حضرت عباس دارند


به تازگی در برخی دستجات عزاداری شاخسی واخسی، اشعار فارسی نیز خوانده می‌شوند:

باز دوباره ذکر یاحسینباز روی لب‌ها شهادتین
باز بهشت بین‌الحرمینیا حسین یا حسین


پانویس

  1. ↑ «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.
  2. ↑ «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.
  3. ↑ «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه.
  4. ↑ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.
  5. ↑ «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.
  6. ↑ «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  7. ↑ «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.
  8. ↑ «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان.
  9. ↑ «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان.
  10. ↑ «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات.
  11. ↑ «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  12. ↑ «تاریخچۀ رژۀ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری.
  13. ↑ «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج.

منابع

  • «تاریخچهٔ رژهٔ عاشوایی شاه حسین گویان (شاخسی)»، خبرگزاری همشهری، تاریخ بارگذاری: ۱۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
  • «تبریز شهر ام‌الهیات، شاخسی واخسی، نماد عرض ارادت آذربایجانی‌ها به امام حسین (ع)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بارگذاری: ۹ مهر ۱۳۹۶ش.
  • «حسینه یرلر آغلار- استاد شهریار»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «سوگواری آذربایجانی‌ها در محضر دسته‌باشی‌ها»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: رسمی.
  • «شاخسی واخسی (آیین)»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۹ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • «شاه اسماعیل بنیان‌گذار عزاداری شاخسی واخسی»، پایگاه خبری صاحب دیوان، تاریخ بارگذاری: ۱۶ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • «فلسفه رژه شاه حسین گویان تبریز (شاخسی)+ فیلم و تصویر»، خبرگزاری موج، تاریخ بارگذاری: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شاخسی_واخسی&oldid=84723»