آرش کمان‌گیر: تفاوت میان نسخه‌ها

| فایل پادکست      =   

| حجم فایلپادکست    =   

| تاریخ پادکست      =   

{{درشت|'''آرش کمانگیر'''}}؛ پهلوان تیرانداز ایرانی.

آرش کمانگیر، پهلوان اسطوره‌ای ایران، در جنگ منوچهر و افراسیاب جان خود را فدای تعیین مرز ایران و توران کرد. او تیری از کوه رویان در طبرستان، به سوی جیحون پرتاب کرد و بدنش از فشار کمان از هم پاشید. این افسانه در اوستا، شاهنامه و ادبیات معاصر ایران بازتاب گسترده‌ای دارد.

== معرفی آرش کمانگیر ==

آرش کمانگیر، آرش کمان‌کش، آرش تیرانداز یا آرش شیواتیر، نام پهلوانی ایرانی است که جانش را در راه میهن خود فدا کرد. در کتاب اوستا، به بهترین تیرانداز با نام «اِرِخِ ش» به‌معنای تیزتیرترینِ ایرانیان اشاره شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref> این نام در زبان پهلوی به‌صورت «ارَش شیپاک‌تیر» و با صفت تیزتیر آمده است.<ref>Pahlavi Texts, 1897, p104.</ref> روایت آرش از متون اوستایی و پهلوی به فارسی و عربی راه یافته است. بلعمی در تاریخ خود، اسطورهٔ مرزنمایی و آرش کمانگیر را به نقل از طبری بازگو می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2060903/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B1 قاری، «معمای آرش کمانگیر»، 1399ش، ص66.]</ref>

شخصیت آرش کمانگیر را شخصیتی نیمه اسطوره‌ای_نیمه تاریخی می‌دانند. نیمه اسطوره‌ای، از آن جهت که این اتفاق مربوط به دوران پیشدادی است و از زمان و مکان آن اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ و نیمه تاریخی، زیرا در بسیاری از کتب ادبی و تاریخی ایران باستان و پس از آن، به‌خصوص دوران پس از [[اسلام]]، از این اتفاق بسیار یاد شده است.<ref>[https://www.academia.edu/43149856/از_آرش_اساطیری_تاریخی_تا_آرش_برخوانی_بیضایی_یک_بررسی_تطبیقی_صدرالدین_طاهری_From_mythohistorical_Arash_to_Arash_in_Beyzais_recitation_a_comparative_study_Sadreddin_Taheri_ طاهری، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، ص80.]</ref>

== افسانه آرش کمانگیر ==

آرش، پهلوان ایرانی، کماندار لشکر منوچهر، شاه پیشدادی، بود. زمانی‌که افراسیاب تورانی به ایرانشهر حمله کرد، میان منوچهر و افراسیاب بر سر قلمرو حکمرانی آن‌ها جنگی درگرفت.<ref>Bundahishn, 1908, 211. بلعمی، تاریخ، ج1، ۱۳۵۳ش، ص345 و 346؛ مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ ابوعلی مسکویه، تجارب الامم، ج1، ۱۳۶۶ش، ص12؛ ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص7؛ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۶۳ش، ص37.</ref> افراسیاب به تخریب [[چشمه]]‌ها، [[قنات]]‌ها و شهرها پرداخت و با انحراف مسیر رودخانه‌ها، آب را از ایران‌زمین دریغ کرد.<ref>مینوی خرد، ۱۳۶۴ش، ص۴۴؛ مجمل التواریخ و القصص، ۱۳۱۸ش، ص۴۳.</ref> زمانی‌که منوچهر مغلوب شد، به [[مازندران]] رفت. در آن‌جا برای ایجاد صلح بین هر دو فرمانده، چنین مقرر شد که کمانداری از [[ایران]]، تیری بیندازد و هر کجا که تیر بر زمین نشست، مرز ایران و توران باشد. منوچهر از آرش، پهلوان نامدار ایرانی خواست تا این تیر را بیفکند. هرچند بسیاری از افراد در لشکر ایران، بر آرش خُرده گرفتند که چنین کاری حماقت است و فقط در راستای کوچک‌انگاری ایرانیان طراحی شده، اما آرش این کار را پذیرفت. وی، برهنه شد و تن خود را مطهر ساخت و به مردم گفت که پس از تیراندازی نابود خواهد شد؛ زیرا تمام توانش را بر سر این کار فدا خواهد کرد. آرش بر فراز قله‌ای رفت و آنچنان کمان را کشید که بدن وی، بی‌درنگ از آسیبِ آن چندپاره شد. تیر آرش، از بامداد تا نیمروز رفت و در کنار جیحون فرود آمد؛ بنابراین، جیحون به‌عنوان مرز ایران و توران شناخته شد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref>

== مکان و زمان پرتاب تیر آرش کمانگیر ==

مبدأ و مقصد تیرِ آرش در منابع مختلف، به صورت‌های متفاوتی ذکر شده است. بیشتر منابع، مبدأ را طبرستان (سرزمینی بین [[دریای خزر]] و رشته‌کوه البرز)<ref>مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص۲۴۳. بیرونی، القانون المسعودی، ج1، ۱۳۷۳ق، ص262.</ref> و مقصد را [[بلخ]]<ref>ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107.</ref> دانسته‌اند. در اوستا بیان شده که آرش، تیری را از کوه «اِیْرخْشَئُوتَه» همان «کوه رویان» در طبرستان به کوه «خْوَنْوَنْت» روان کرده است.<ref>تفضّلی، «آرش»، 1356ش، ص77 و 78.</ref> مردم فارسی‌زبان سین‌کیانگ (تُرکستان) در غرب چین معتقدند که این تیر به درخت گردویی برخورده کرده و بنابراین، این مردم آن درخت را درخت آرش نامیده‌اند. به‌همین دلیل، کوه افراسیاب و درهٔ شینگان را که در نزدیکی این درخت است، مرز ایران و توران می‌دانند.<ref>بدیعی، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، ۱۳۸۸ش.</ref> حمدالله مستوفی<ref>مستوفی، تاریخ گزیده، 1364ش، ص86 و 87.</ref> و فخرالدین اسعدگرگانی نیز محل پرتاب تیر را جایی در ساری عنوان کرده‌اند.<ref>[https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh65/ اسعد گرگانی، ویس و رامین، بیت39.]</ref>

{{شعر جدید|متن=از آن خوانند آرش را کمانگیر \\که از آمل بمرو انداخت یک تیر

== آرش کمانگیر در شاهنامه ==

[[فردوسی]]، در چند بیت از نام آرش و کمانداری او یاد کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/shirooye/sh2 فردوسی، شاهنامه، بیت206.]</ref>

بهرام چوبین نیز در [[جنگ]] با خسرو پرویز، خود را با افتخار از نژادِ آرش معرفی می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/parviz/sh5 فردوسی، شاهنامه، بیت220.]</ref>

== آرش کمانگیر در ادبیات معاصر ==

ادیبان و شاعران معاصر ایرانی نیز از آرش و افسانهٔ او یاد کرده‌اند. از آن جمله می‌توان به ارسلان پوریا، نادر ابراهیمی، مهرداد اوستا، سیاوش کسرایی و بهرام بیضایی اشاره کرد.<ref>[https://sani43.blogfa.com/post/96 امینی ثانی، «سابقۀ نام و افسانۀ آرش در ادبیات فارسی»، وبلاگی ثانی 43.]</ref>