آرش کمان‌گیر

آرش کمان‌گیر

تندیس آرش کمانگیر در کاخ‌موزه سعدآباد تهران تندیس آرش کمانگیر در کاخ‌موزه سعدآباد تهران

پادکست مقاله | 🡇 noicon

آرش کمان‌گیر؛ پهلوان تیرانداز ایرانی.

آرش کمان‌گیر، پهلوان اسطوره‌ای ایران، در جنگ منوچهر و افراسیاب جان خود را فدای تعیین مرز ایران و توران کرد. او تیری از کوه رویان در طبرستان، به سوی جیحون پرتاب کرد و بدنش از فشار کمان از هم پاشید. این افسانه در اوستا، شاهنامه و ادبیات معاصر ایران بازتاب گسترده‌ای دارد.

معرفی آرش کمان‌گیر

آرش کمان‌گیر، آرش کمان‌کش، آرش تیرانداز یا آرش شیواتیر، نام پهلوان اسطوره‌ای ایران است که جانش را در راه میهن خود فدا کرد. در کتاب اوستا، به بهترین تیرانداز با نام «اِرِخِ ش» به‌معنای تیزتیرترینِ ایرانیان اشاره شده است. این نام در زبان پهلوی به‌صورت «ارَش شیپاک‌تیر» و با صفت تیزتیر آمده است. روایت آرش از متون اوستایی و پهلوی به فارسی و عربی راه یافته است. بلعمی در تاریخ خود، اسطورهٔ مرزنمایی آرش کمان‌گیر را به نقل از طبری بازگو می‌کند.

شخصیت آرش کمان‌گیر را شخصیتی نیمه‌اسطوره‌ای_نیمه‌تاریخی می‌دانند. نیمه‌اسطوره‌ای، ازآن‌جهت که این اتفاق مربوط به دوران پیشدادی است و از زمان و مکان آن اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ و نیمه‌تاریخی، ازآن‌جهت که در بسیاری از کتب ادبی و تاریخی ایران باستان و پس از آن، به‌خصوص پس از ورود اسلام به ایران، از این اتفاق بسیار یاد شده است.

افسانه آرش کمان‌گیر

آرش، پهلوان ایرانی، کمان‌دار لشکر منوچهر، شاه پیشدادی، بود. زمانی‌ که افراسیاب تورانی به ایرانشهر حمله کرد، میان منوچهر و افراسیاب بر سر قلمرو حکمرانی آن‌ها جنگی درگرفت. افراسیاب به تخریب چشمه‌ها، قنات‌ها و شهرها پرداخت و با انحراف مسیر رودخانه‌ها، آب را از ایران‌زمین دریغ کرد. زمانی‌که منوچهر مغلوب شد، به مازندران رفت. در آن‌جا برای ایجاد صلح بین هر دو فرمانده، چنین مقرر شد که کمان‌داری از ایران، تیری بیندازد و هر کجا که تیر بر زمین نشست، مرز ایران و توران باشد. منوچهر از آرش، پهلوان نامدار ایرانی خواست تا این تیر را بیفکند. هرچند بسیاری از افراد در لشکر ایران، بر آرش خُرده گرفتند که چنین کاری حماقت است و فقط در راستای کوچک‌انگاری ایرانیان طراحی شده، اما آرش این کار را پذیرفت. وی، برهنه شد و تن خود را پاکیزه ساخت و به مردم گفت که پس از تیراندازی نابود خواهد شد؛ زیرا تمام توانش را بر سر این کار فدا خواهد کرد. آرش بر فراز قله‌ای رفت و آن‌چنان کمان را کشید که بدن وی، بی‌درنگ از آسیبِ آن چندپاره شد. تیر آرش، از بامداد تا نیمروز رفت و در کنار جیحون فرود آمد؛ بنابراین، جیحون به‌عنوان مرز ایران و توران شناخته شد.

مکان و زمان پرتاب تیر آرش کمان‌گیر

مبدأ و مقصد تیرِ آرش در منابع مختلف، به صورت‌های متفاوتی ذکر شده است. بیشتر منابع، مبدأ را طبرستان گفته‌اند که سرزمینی بین دریای خزر و رشته‌کوه البرز است و مقصد را بلخ دانسته‌اند. در اوستا بیان شده که آرش، تیری را از کوه «اِیْرخْشَئُوتَه» همان «کوه رویان» در طبرستان به کوه «خْوَنْوَنْت» روان کرده است. مردم فارسی‌زبان سین‌کیانگ (تُرکستان) در غرب چین معتقدند که این تیر به درخت گردویی برخورد کرده و بنابراین، این مردم آن درخت را درخت آرش نامیده‌اند. به‌همین دلیل، کوه افراسیاب و درهٔ شینگان را در نزدیکی این درخت، مرز ایران و توران می‌دانند. حمدالله مستوفی و فخرالدین اسعد گرگانی نیز محل پرتاب تیر را جایی در ساری عنوان کرده‌اند.

از آن خوانند آرش را کمانگیر

که از آمل به مرو انداخت یک تیر

ترا زیبد نه آرش را سواری

که صد فرسنگ بگذشتی ز ساری

بسیاری از منابع قدیمی‌تر، مانند متون پهلوی، تاریخ تیراندازی را روز ششم فروردین عنوان کرده‌اند. اما منابعی دیگر، این تاریخ را در تیرگان دانسته‌اند که ۱۳ تیر است.

آرش کمان‌گیر در شاهنامه

فردوسی، در چند بیت از نام آرش و کمان‌داری او یاد کرده است:

چو آرش که بردی به فرسنگ تیر

چو پیروزگر قارن شیرگیر…

بهرام چوبین نیز در جنگ با خسرو پرویز، خود را با افتخار از نژادِ آرش معرفی می‌کند:

من از تخمهٔ نامور آرشم

چو جنگ آورم آتش سرکشم

آرش کمان‌گیر در ادبیات معاصر

ادیبان و شاعران معاصر ایرانی نیز از آرش و افسانهٔ او یاد کرده‌اند، ازجمله: ارسلان پوریا، نادر ابراهیمی، مهرداد اوستا، سیاوش کسرایی و بهرام بیضایی.

منابع

• امینی ثانی، «سابقهٔ نام و افسانهٔ آرش در ادبیات فارسی»، وبلاگی ثانی ۴۳، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۰ش.
• ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق لسترنج و نیکلسن، تهران، اساطیر، ۱۳۶۳ش.
• ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به‌تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۶۶ش.
• اسعد گرگانی، فخرالدین، ویس و رامین، نامهٔ پنجم اندر جفا بردن از دوست، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.
• بلعمی، محمد، تاریخ، به‌تحقیق محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران، زوار، ۱۳۵۳ش.
• بدیعی، نادره، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، فصل‌نامه فروزش، شماره سوم، زمستان ۱۳۸۸ش.
• بیرونی، ابوریحان، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن، مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۳ق.
• تفضّلی، احمد، «آرش»، دانشنامة ایران و اسلام، تهران، کتاب، ۲۵۳۶ (۱۳۵۶ش).
• ثعالبی مرغنی، حسین، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، به‌تحقیق زُتنبرگ، پاریس، بی‌جا، ۱۹۰۰م.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.
• شهمردان بن ابی‌الخیر، روضة المنجمین، چاپ تصویری، به‌تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، مرکز انتشار نسخ خطی، ۱۳۶۸ش.
• طاهری، صدرالدین و نوبخت، تکتم، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، تهران، نشریه ادبیات تطبیقی، شماره۱۶.
• گردیزی، عبدالحی، زین‌الاخبار، به‌تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
• فردوسی، شاهنامه، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ مهر ۱۴۰۰ش.
• قاری، غلامعلی، «معمای آرش کمانگیر»، مجله استارباد، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۹۹ش.
• مجمل التواریخ و القصص، به‌تحقیق محمدتقی بهار، تهران، کلاله خاور، ۱۳۱۸ش.
• مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
• مقدسی، مطهر، البدء و التاریخ، به‌تحقیق کلمان هوار، پاریس، چاپ کلمان هوار، ۱۹۰۳م.
• مینوی خرد، به‌تحقیق احمد تفضلی، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.

• Pahlavi Texts, ed. J. D. M. Jamasp-Asana, Bombay, 1897.
• Bundahishn, TD2, Bombay, 1908.