موسیقی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''موسیقی'''}}؛ دانش و مهارت آوایی بیان احساسات و اندیشه‌ها.

موسیقی (برگرفته از واژهٔ یونانی: mousikē) یا در [[زبان فارسی|زبان پارسی]] کهن [[خنیا]]، هنر و دانش ترکیب متناسب صداها برای بیان احساسات، انتقال اندیشه و خلق زیبایی است. این هنر ریشه‌دار در نیاز فطری انسان، در طول تاریخ از آیین‌های باستانی تا [[فرهنگ]] امروز، همواره حضوری اثرگذار داشته است. در [[فرهنگ اسلامی‌ایرانی]]، موسیقی به‌واسطهٔ تلاش‌های نظری اندیشمندانی چون [[فارابی]] و [[ابن‌سینا]] تکامل علمی یافت و در تار و پود زندگی مردم، از موسیقی زورخانه‌ای و کارآواها تا آیین‌های سور و سوگ، تنیده شده است. این عنصر فرهنگی علاوه بر جنبه‌های سرگرمی و زیبایی‌شناختی، کارکردهای گسترده‌ای در ایجاد [[همبستگی اجتماعی]]، توسعهٔ اقتصاد، اهداف سیاسی و اثرگذاری رسانه‌ای دارد؛ با این حال، مصرف نادرست یا بی‌رویهٔ آن می‌تواند چالش‌ها و آسیب‌های روانی، جسمی و معنوی گوناگونی را برای مخاطب به همراه داشته باشد.

واژهٔ موسیقی برگرفته از واژهٔ یونانی(mousikē)<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/music .“MERRIAM-WEBSTER DICTIONARY”, “music”.]</ref> به صنعت یا فن آهنگ‌ها و نغمات، دانش سازها و آوازها<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/خنیاگر دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه موسیقی.]</ref> و مهارت تألیف الحان،<ref>کاتب بلخی خوازمی، مفاتیح العلوم، بی‌تا، ص259.</ref> اشاره دارد. در زبان فارسی پیش از کاربرد واژهٔ موسیقی، واژهٔ «خنیا» به‌معنای نوای خوش، رایج بوده است.<ref>حق‌شنو، «شاهنامة فردوسی از دریچة موسیقی (در گفتگو با استاد لوریس چکناواریان)»، 1400ش، ص160.</ref> موسیقی در اصطلاح، به‌معنای فن ترکیب صداها به‌شکل متناسب است تا در شنونده مؤثر واقع شود و به آن زیبایی و مطلوبیت ببخشد.<ref>خامنه‌ای، درسنامة غناء و موسیقی، 1400ش، ص471.</ref> موسیقی از این منظر، هنر آمیزش ساز و آواز برای بیان احساس یا انتقال زیبایی یا یک ایدهٔ اجتماعی است.<ref>[https://study.com/academy/lesson/what-is-music-definition-terminology-characteristics.html Becker, “What is Music?”], [https://www.britannica.com/art/music On study.com; Epperson, “music”], On Encyclopedia Britannica.</ref> غنا به‌معنای آواز و صدای انسان، بخشی از موسیقی است.<ref>خامنه‌ای، درسنامة غناء و موسیقی، 1400ش، ص471؛ [https://www.porseman.com/article/فرق-موسيقي-با-غنا/31553 «فرق موسیقی با غنا»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>

# ابراهیم موصلی (۱۲۵–۱۸۸ق)، موسیقی‌دان برجسته‌ای بوده که آفرینش نزدیک به ۹۰۰ اثر موسیقایی را به او نسبت داده‌اند.

# اسحاق موصلی (۱۵۰–۲۳۵ق)، از موسیقی‌دان‌های برجستة دربار عباسیان و نویسندة کتاب «النغم و الایقاع» و مخترع یک گام بود.

# زریاب ابوالحسن بن نافع (م۲۳۲ق) ملقب به زریاب کبیر، بنیانگذار [[مدرسه]]‌ای در قرطبة اندلس و ترویج کننده موسیقی اسلامی ایرانی در اروپا است.

# یعقوب بن اسحاق کندی (۱۸۵–۲۶۵ق) مشهور به فیلسوف عرب، او ۱۰ رساله دربارهٔ موسیقی از «رسالة فی‌اللحون و النغم» نوشته است.

# ابونصر فارابی (۲۵۹–۳۳۹ق) مقلب به معلم ثانی، کتاب «الموسیقی الکبیر» او نخستین متن کامل و دقیق علمی است که سال‌های متمادی در اروپا تدریس می‌شد.

# ابوالفرج اصفهانی (۲۸۳–۳۵۶ق)، صاحب کتاب «الاغانی» بزگ‌ترین اثر ادبی و موسیقایی در تمدن اسلامی است که در ۲۵ جلد شامل ۷۰۰ گزارش، ۳۰ هزار بیت و ۱۲۰۰ زندگی‌نامه از ادیبان، شاعران و موسیقی‌دانان است.

# احمد بن یوسف خوارزمی (م۳۷۰ق)، او سه کتاب از دانشنامهٔ معروف «مفاتیح العلوم» را به موسیقی اختصاص داده و در آن به شرح آلات موسیقی و قواعد آهنگ و ضرب پرداخته است.

# ابوعلی سینا (۳۷۰–۴۲۸ق)، او در کتاب‌ها و رساله‌های متعددی به موسیقی پرداخته، اما اثر مهم او «دانشنامهٔ علایی» است.

# ابن‌زیله (م۴۴۰ق)، از شاگردان ابن‌سینا و مؤلف کتاب «الکافی فی‌الموسیقی» است. از مهم‌ترین کارهای او پرداختن به جنبه‌های اخلاقی موسیقی است.

# اخوان الصفا؛ در بخش پنجم رسائل اخوان‌الصفا به تحلیل نظری و مبانی عرفانی و معنوی موسیقی پرداخته‌اند.

# امام محمد غزالی (۴۵۰–۵۵۰ق)، «آداب السماع و الوجد» هشتمین بخش از «ربع عادات»، کتاب «احیاء علوم‌الدین» به موسیقی اختصاص دارد.

# شهاب‌الدین سهروردی (۵۳۹–۶۳۲ق)، باب‌های ۲۲ و ۲۵ کتاب «عوارف المعارف» را به موسیقی اختصاص داده است. از نظر او موسیقی بر سه گونهٔ حلال، حرام و شبهه‌ناک تقسیم می‌شود.

# صفی‌الدین ارموی (۶۱۳–۶۹۳ق)، او صاحب آثار متعدد از جمله کتاب «المیزان فی‌علم الادوار و الاوزان» است. او مخترع دو ساز و گام مشهور ارموی است.

# عبدالقادر مراغی (۷۵۴–۸۳۸ق)، شرحی بر کتاب ارموی نوشته و خود مؤلف کتاب معروف «جامع الالحان» است. از وی که در دوره تیموریان می‌زیسته، به‌عنوان آخرین موسیقی‌دان برجسته نام برده‌اند.<ref>بلخاری قهی، سرگذشت هنر در تمدن اسلامی، 1383ش، ص26-56؛ همایون، «موسیقی در ایران: فصلی فشرده از تاریخ موسیقی در ایران»، 1377ش، ص10.</ref>

 

موسیقی در فرهنگ ایرانی جایگاه برجسته‌ای دارد تا جایی که برخی، فرهنگ ایرانی را فرهنگ «موسیقایی» می‌نامند. خنیای ایرانی بازتابی از باورها، سبک زندگی و اندیشهٔ ایرانیان بوده است و آنها نیایش‌های مذهبی خود را با سرودهای مقدس می‌خواندند. در جنگ‌ها از شیپور، نقاره، [[دهل]]، کرنا و سرنا استفاده می‌کردند. [[کورش]] در جنگ برای ترساندن سپاه دشمن دستور به نواختن طبل و شیپور می‌داد و برای تهییج سربازان خود، از آنان می‌خواست که سرود بخوانند. ایرانیان در بزم‌ها و [[جشن]]‌هایی چون [[جشن مهرگان|مهرگان]] و [[نوروز]] با استفاده از [[عود]]، [[چنگ (ساز)|چنگ]]، [[نی]]، چغانه و بربط هنرنمایی می‌کردند.<ref>[https://www.mardomsalari.ir/note/160618/چرا-فرهنگ-ایرانی-باید-موسیقایی-نامید زارعی، «چرا فرهنگ ایرانی را باید «موسیقایی» نامید؟»، وب‌سایت روزنامة مردم‌سالاری.]</ref>

# موسیقی عروسی و جشن‌ها؛ انواع موسیقی شاد در [[مراسم عروسی|مجالس عروسی]]، عقد، تولد و جشن‌های ملی و مذهبی ایرانیان اجرا می‌شود.<ref>[https://anthropologyandculture.com/موسیقی-و-جشن-در-فرهنگ‏های-ایرانی‏-برر/ فاطمی، «موسیقی و جشن در فرهنگ‌های ایرانی‏ (بررسی نمونه‌هایی از ایران،آسیای میانه، قفقاز و افغانستان)»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

'''همبستگی اجتماعی:''' فعال‌شدن ظرفیت [[همبستگی اجتماعی]] از طریق موسیقی از دو طریق موسیقی محلی (فولکور) و موسیقی ملی صورت می‌گیرد. موسیقی محلی حکایت‌کنندة شاخصه‌های فرهنگی هریک از [[اقوام ایرانی]] بوده و بیان‌کنندة فلسفة زندگی و رسومات آنها است.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/1458501/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%8 ارجمند، «نقش موسیقی در اتحاد میان اقوام ایرانی و مسلمان بی‌بدیل است»، وب‌سایت ایکنا نیوز.]</ref> گسترش این نوع موسیقی در بعد محلی انگیزه‌بخش روحیه و تلاش جمعی است و در بعد ملی به‌دلیل تبلور وابستگی احساسی و عاطفی در قالب کلان ملی، موجب وحدت و انسجام اجتماعی است.<ref>[https://www.hamooniran.ir/item/5460 حق‌پرست، «موسیقی و همبستگی اجتماعی»، وب‌سایت هامون ایران.]</ref>

'''توسعة گردشگری:''' موسیقی در تمام جهان‌بخش اساسی از تجربیات فرهنگی و به‌عنوان یک جاذبه و معرِّف وضعیت معیشت و سبک زندگی است. گردشگران به‌طور کلیشه‌ای انتظار دارند حضورشان در مکان‌های فرهنگی با موسیقی آن محل همراه شود. موسیقی از طریق اجرای مراسم، جشنواره‌ها و برپایی کارگاه‌های آموزشی مرتبط با سبک‌های مختلف محلی، کمک شایانی در توسعة [[گردشگری]] می‌کند.<ref>کلانتری و قیامی، «گردشگری موسیقی؛ موسیقی تربت جام»، 1394ش، ص47 و 54.</ref>

'''توسعة اقتصادی:''' امروزه موسیقی یک فعالیت‌های هنری پردرآمد محسوب می‌شود؛<ref>[https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-846271 مرتضوی‌کیاسری، «موسیقی و اقتصاد»، وب‌سایت روزنامة شرق؛] [https://irna.ir/xhW5ZF «اقتصاد موسیقی و عوامل تأثیر گذار در آن»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> اما اقتصاد موسیقی با چالش‌هایی دربارهٔ تعریف موسیقی فاخر،<ref>[https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-846271 مرتضوی‌کیاسری، «موسیقی و اقتصاد»، وب‌سایت روزنامة شرق.]</ref> بورکراسی کنسرت‌ها،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-خبر-64/607001-خلأهای-اقتصاد-موسیقی-در-ایران لطفی، «خلأهای اقتصاد موسیقی در ایران»، وب‌سایت روزنامة اقتصاد.]</ref> حق مالکیت و فقدان زیرساخت‌ها برای شکل‌گیری بازار موسیقی،<ref>فاتح‌راد و محمدی‌ها، «تبیین و تحلیل اقتصاد هنر (موسیقی)»، 1395، ص7-8.</ref> روبه‌رو است.

'''سیاسی:''' حاکمیت در هر جامعه‌ای می‌کوشد از ظرفیت موسیقی در جهت تحکیم قدرت، تهییج هواداران و تبلیغ برای نظام حاکم بهره بگیرد.<ref>قاسمی، «تعامل موسیقی و جامعه»، 1382ش، ص206؛ [https://www.newslaw.net/سیاست-و-موسیقی-پیشینه-سیاست-و-موسیقی-سیاست-و-م «سیاست و موسیقی|پیشینه سیاست و موسیقی|سیاست و موسیقی ایران»، وب‌سایت حقوق نیوز.]</ref> گروه‌های معارض و مخالف نیز تلاش می‌کنند از ظرفیت موسیقی برای انتقال و اشاعة پیام‌های اعتراض‌آمیز، تحریک مخالفان، حفظ همبستگی درون‌گروهی<ref>قاسمی، «تعامل موسیقی و جامعه»، 1382ش، ص206.</ref> یا نقد نظام حاکم، استفاده می‌کنند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/585133/موسیقی-اعتراضی-چه-می‌خواهد تهرانی، «موسیقی اعتراضی چه می‌خواهد؟»، وب‌سایت فرارو.]</ref>

'''تبلیغ ارزش‌های دینی:''' [[دین|ادیان]] مختلف از ظرفیت موسیقی برای اثرگذاری محتواهای خود بهره برده‌اند. اندیشه‌های [[زرتشت]] در قالب مجموعه اشعاری به نام «گاتها» و آهنگ همراه سروده شده تا راحت‌تر در ذهن مردم جای بگیرد.<ref>قاسمی، «تعامل موسیقی و جامعه»، 1382ش، ص211؛ [http://www.t-z-a.org/Pages/141/آشنايي-با-گات‌ها-بخش-یکم «آشنایی با گات‌ها بخش یکم»، وب‌سایت انجمن زرتشتیان تهران.]</ref> [[کلیسا]] از موسیقی در راستای برانگیختن عواطف جمعی در جشن‌های مذهبی یا جنگ بهره می‌برد. مهم‌ترین نقش موسیقی در کلیسا ایجاد حالت خضوع و خشوع محض، زدودن فردیت و حل‌شدن در جمع بوده است.<ref>قاسمی، «تعامل موسیقی و جامعه»، 1382ش، ص210.</ref> [[مسلمانان]] نیز در [[اذان]]، [[دعا]] و قرائت قرآن، از موسیقی آوازی بهره برده‌اند.<ref>[https://fa.shafaqna.com/?p=391955 ارجمند تاج‌الدینی، «آیا بهره‌مندی از موسیقی دستگاهی ایران در تلاوت قرآن مشروعیت دارد؟ سایة یک تردید»، وب‌سایت شفقنا.]</ref> ایرانیان مسلمان در تعزیه، مداحی و نوحه‌خوانی،<ref>[https://www.sarpoosh.com/religion/religious-articles/religious-music-iran970627.html صحافی، «نگاهی به تاریخچه موسیقی مذهبی در ایران»، وب‌سایت سرپوش؛«موسیقی مذهبی چیست؟»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> شبیه‌خوانی، [[پرده‌خوانی]] و نقالی<ref>[https://iranmode.farhang.gov.ir/fa/news/539926/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D «روایت عاشورا در قالب پرده‌خوانی و نقالی در حسینیه سرشک نطنز»، وب‌سایت شورای فرهنگ عمومی.]</ref> از موسیقی بهره می‌گیرند.

'''بهره‌مندی رسانه از موسیقی:''' رسانه‌های مختلف مانند تلویزیون، رادیو و سینما از موسیقی به‌منظور اثرگذاری بیشتر بر مخاطب بهره می‌برند. بر اساس تحقیقات، بیش از ۷۵ درصد برنامه‌های تلویزیون و رادیو را قطعات موسیقی در سه قالب موسیقی متن،<ref>[https://www.studiobinder.com/blog/what-is-a-film-score-definition/ Deguzman, “What is a Film Score, Movie Score vs. Soundtrack Explained”, studiobinder website.]</ref> موسیقی حاشیه‌ای و موسیقی مستقل، تشکیل می‌دهند.<ref>مختاباد، «نقش و کارکرد موسیقی ایرانی در رادیو و تلویزیون»، 1388ش، ص62.</ref>

'''آسیب‌های روانی:''' تحقیقات ثابت کرده که افراد افسرده بیشتر به موسیقی غمگین گرایش دارند، در حالی که زیاد گوش‌کردن به موسیقی احتمال ابتلا به [[افسردگی]] را تا ۸ برابر افزایش می‌دهد. همچنین میزان [[پرخاشگری]] افرادی که موسیقی پرسروصدا گوش می‌کنند بیشتر است. ضمن اینکه گوش‌کردن زیاد موسیقی موجب اختلال در سیستم پاداش مغز و به تبع آن اعتیاد به موسیقی را در پی‌دارد.<ref>شریفی، «اعتیاد به موسیقی و آسیب‌های آن»، 1399ش، ص3-6.</ref> از دیگر آسیب‌های روانی موسیقی افزایش اضطراب، اختلال در مطالعه، ضعف اراده و ایجاد [[هیجان|هیجانات]] کاذب است.<ref>[https://minevisam.com/the-harms-of-music/ محمدی، «۱۰ تا از مضرات موسیقی بر اساس دلایل علمی (چرا گاهی موسیقی بد است؟)»، وب‌سایت می‌نویسم.]</ref> همچنین برخی جوانان، موسیقی را برای فرار از هشیاری‌ها، فرار از اختیار و فرار از اندیشه‌های عمیق به کار می‌گیرند تا مجبور نباشند که از هواهای نفسانی و خودخواهی‌ها دست بردارند.<ref>جعفری، موسیقی از دیدگاه فلسفی و روانی، ص10.</ref> بر این اساس، موسیقی می‌تواند مغز جوان‌ها را تخدیر کند و انسان را از قاطعیت بیرون آورد.<ref>امام خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج12، ص326.</ref>

'''آسیب‌های جسمی:''' مصرف بی‌رویه موسیقی می‌تواند به آسیب‌های شنوایی نظیر وزوز گوش، پُرشنوایی، کج‌شنوایی یا درک غیرعادی بینجامد.<ref>شریفی، «اعتیاد به موسیقی و آسیب‌های آن»، 1399ش، ص6.</ref>

'''آسیب‌های معنوی:''' گوش‌دادن به انواع موسیقی غنایی موجب سستی اراده، غفلت از حقیقت، دورماندن از نجات، ضعف عقل و ضعف [[ایمان]] می‌شود.<ref>[https://article.tebyan.net/168155/ضرر-موسيقي-از-ديد-دانشمندان-جهان «ضرر موسیقی از دید دانشمندان جهان»، وب‌سایت تبیان؛ «آسیب‌های موسیقی»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>