سیدحسن حسینی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = جنسیت | |||
| عنوان انگلیسی = Gender | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = [[جنس]] | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''جنسیت'''}}؛ تکالیف و رفتارهای مورد انتظار یا منتسب به جنس. | |||
جنسیت (Gender) بهمعنای فاصلهٔ حداکثری میان [[جنس]] (بیولوژی و ذخیره ژنتیکی هر فرد) و انتظارات منتسب به آن است. اگر جنس به خصوصیات ثابت، طبیعی و همیشگی اطلاق میشود، جنسیت به خصوصیات فرهنگی، تربیتی، وابسته به شرایط و محیط زیست، تغییرپذیر و تاریخی مربوط است. گروههای حامی [[حقوق زنان]] واضع واژه و مفهوم جنسیت بودهاند؛ بنابراین تا زمانهای اخیر، جنسیت انحصاری زنانه داشته است و مردان خارج از بررسی رابطه میان جنس طبیعی (تذکیر) و تکالیف مرتبط با آن ([[مردانگی]]) بودهاند. | |||
در | == تاریخچه مفهوم جنسیت == | ||
جنسیت به معنای زن یا مرد بودن افراد است، اما این مفهوم فراتر از تفاوتهای جسمی و فیزیولوژیکی (جنس) است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=جنسیت&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه جنسیت.]</ref> در واقع، جنسیت به ویژگیهای غیرزیستی، نقشها، رفتارها و جایگاه اجتماعیای اشاره دارد که هر جامعهای برای زنان و مردان خود تعریف میکند.<ref>رید، فمنیسم و مردمشناسی؛ زن در تحلیلها و دیدگاههای انسانشناختی، 1387ش، ص145.</ref> این تعاریف ریشه در فرهنگ و هنجارهای اجتماعی دارند و در طول تاریخ همواره دستخوش تغییر بودهاند؛ بهگونهای که مفهوم [[زنانگی]] و [[مردانگی]] در دورههای مختلف و در جوامع گوناگون، معانی، حقوق و تکالیف متفاوتی داشته است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108593/%D8%AC%D9%86%D8%B3-%D9%88-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA-sex-gender- «جنس و جنسیت (sex & Gender)»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> | |||
جنسیت بهعنوان | در نیمهٔ دوم قرن بیستم، با گسترش مطالعات انسانشناختی و آگاهی از تفاوتهای رفتاریِ وابسته به جنس در فرهنگهای مختلف، این دیدگاه که زنانگی و مردانگی امری جهانشمول و مبتنی بر زیستشناسی است، با تردید جدی مواجه شد. ازاینرو، مفهوم جنسیت بهعنوان پدیدهای اجتماعی، فرهنگی و برساختی مطرح شد و در برابر نگاه صرفاً طبیعی و جنسمحور قرار گرفت. این نگاه جدید، زمینهساز شکلگیری حوزهای به نام [[جامعهشناسی بدن]] شد که براساس آن، رفتارها، حقوق و تکالیف منتسب به هر جنس، نه ذاتی و تغییرناپذیر، بلکه برساختهٔ توافقات تاریخی و تحمیلهای اجتماعی هستند. جنس شخص بهطور طبیعی تعیینکنندهٔ رفتارهای مورد انتظار از او نیست، بلکه این انتظارات یا نتیجهٔ انتخاب فرد است یا حاصل ساختارهایی که جامعه بر او تحمیل میکند.<ref>رفعتجاه، هویت و امر زنانه، 1384ش، ص5.</ref> جامعهشناسانی چون ریزمن و دیویس، جنسیت را ساختاری اجتماعی میدانند که افراد ناگزیر به تکرار و اجرای تجویزات آن هستند؛<ref>. Risman & Davis, From sex roles to gender structure, 2013, 734</ref> از این منظر، جنسیت مناسباتی انجامشدنی است و نه تعریفی ثابت از هویت فرد. بهزبان سادهتر، جنسیت چیزی نیست که فرد هست، بلکه چیزی است که فرد، انجام میدهد و در بستر زندگی روزمره خود آن را بازتولید میکند.<ref>Gender is what we are doing not who we are.</ref><ref>. Zimmer, 1988, Tokenism and women in the workplace: The limits of gender-neutral theory</ref> | ||
== تفاوت جنس با جنسیت == | |||
گاهی دو واژهٔ جنس و جنسیت، به اشتباه بهجای یکدیگر به کار میروند، درحالیکه این دو مفهوم با وجود ارتباط نزدیک، تعریف و کاربرد جداگانهای دارند. جنس به ویژگیهای زیستشناختی و طبیعی اشاره دارد که زنان را از مردان متمایز میکند؛ مانند تفاوتهای کروموزومی، اندامهای جنسی درونی و بیرونی، هورمونها و سایر تفاوتهای فیزیولوژیک. در مقابل، جنسیت به تفاوتهای رفتاری، روانی، اجتماعی و فرهنگی میان زن و مرد گفته میشود که جامعه آنها را در قالب فرهنگ و هنجار تعریف و شناسایی میکند، یا بهطور خلاصه، جنس به بدن انسان اشاره دارد، اما جنسیت به انتظاراتی که جامعه از افراد دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1009203/%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%82%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA بستان (نجفی)، «چارچوبی اسلامی برای جامعهشناسی جنسیت»، 1391ش، ص72]؛ گیدنز و کانی، جامعهشناسی، ۱۳۹۹ش، ص156.</ref> | |||
== | == انواع جنسیت == | ||
هر نوزادی که به دنیا میآید، یا پسر است یا دختر. این قاعدهای رایج است که در مفهوم باینری جنسیت (gender binary دودویی بودن جنسیت)<ref>[https://vajehyab.com/wiki/%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B1%DB%8C?q=%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B1%DB%8C واژهنامه آزاد، ذیل واژه باینری.]</ref> خلاصه میشود و رایجترین و عمومیترین تقسیمبندی دربارهٔ جنسیت و جنس بهشمار میرود. اما مدتی است که مفهوم دیگری به نام نانباینری (Nunbinary غیردودویی) مطرح شده است که شامل جنسهای فرعیتری میشود؛ مانند دوجنسیتی یا بیناجنسی (Bigender) و تراجنسیتی (Transgender). | |||
تراجنسیتیها از نظر اندامهای تناسلی، مشکلی ندارند و با داشتن اندام یک جنس نر یا ماده، رفتارهایی متناسب با جنس مخالف از خود نشان میدهند.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21448.html جواهری و حسینزاده، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی: سرمایة اجتماعی و کیفیت زندگی تغییرجنسخواهان در ایران»، 1390ش، ص4.]</ref> اما دوجنسیتیها در نقطهٔ مقابل آنها قرار دارند؛چراکه اندامهای جنسی دوگانه دارند و همزمان از آلات تناسلی نر و ماده چه بهصورت کامل و چه ناقص، برخوردارند. | |||
نگاه برساختمحور<ref>. Constructed-oriented</ref> که در میان فمینیستها مدافعانی چون [[جنسیت از منظر سیمون دوبوار|سیمون دوبوار]] دارد، رویکرد تربیتمحور یا فرهنگی<ref>. Nurture-oriented/ Cultural</ref> نیز نامیده میشود، اساس شکلگیری جنسیت را «تحول»<ref>Transformative.</ref> | == رویکردها == | ||
=== رویکرد برساختی === | |||
نگاه برساختمحور<ref>. Constructed-oriented</ref> که در میان فمینیستها مدافعانی چون [[جنسیت از منظر سیمون دوبوار|سیمون دوبوار]] دارد، رویکرد تربیتمحور یا فرهنگی<ref>. Nurture-oriented/ Cultural</ref> نیز نامیده میشود، اساس شکلگیری جنسیت را «تحول»<ref>Transformative.</ref> میداند و بر زمانمندی و موقعیتمندی تمرکز دارد. در این نگرش ارتباط وثیق و قطعی میان ذخیرهٔ ژنتیکی زن و نقشهای همیشگی او وجود ندارد.<ref>. Goffman, 1977, The arrangement between the sexes, 301</ref> | |||
مطالعات تاریخی و انسانشناختی، صورتهای متنوعی از زنانگی را در فرهنگهای متعدد آشکار کرده است و بیانگر | مطالعات تاریخی و انسانشناختی، صورتهای متنوعی از زنانگی را در فرهنگهای متعدد آشکار کرده است و بیانگر تأثیر ضرورتهای اجتماعیفرهنگی است که بر حسب آنها زنانگی تعریف شده است. در چنین نگرشی طبیعت و ذات، کمترین تأثیر را در تعریف زنانگی و نقشهای منتسب به آن دارد. علاوه بر آن دسترسی به تحصیلات، پیشرفتهای تکنولوژیکی و اقتصادی، زنانگی وابسته به مردان را تغییر داده است.<ref>. هام و گمبل، فرهنگ نظریههای فمنیستی، 1389ش، ص290.</ref> | ||
بر اساس رویکرد برساختمحور، در | بر اساس رویکرد برساختمحور، در دورههای زمانی و متناسب با تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، بازنگری در نقشهای انتسابی به زنان ضروری است. از مهمترین این موارد تولیدمثل و [[مادری]] در [[خانواده|خانوادهٔ]] هستهای است. در نگرش برساختمحور، بهدنیا آوردن نوزاد ضرورتاً زن را به مادر تبدیل نمیکند، بلکه فرایند [[جامعهپذیری جنسیتی از دیدگاه سیمون دوبووار|جامعهپذیری]]، چینش نهادهای حاکم و سیاستهای حمایتی یا بازدارنده است که اولویت زن را مادری، فرزندپروری و چشمپوشی از حضور در هر موقعیتی ازجمله [[حوزه عمومی در امر جنسی|عرصهٔ عمومی]]، تعیین کرده است. از این جهت است که این تکلیف طبیعینما امروزه دچار چالش جدی است.<ref>. بوذرینژاد و اقبالی، «مناقشات نظری ابنسینا و گیدنز پیرامون الگوی خانواده»، 1398ش، ص219.</ref> | ||
از منظر این رویکرد | از منظر این رویکرد تحولمحور، آنچه به زن منتسب است قابلیت بازنگری و تغییر متناسب با اقتضائات را دارد. در وضعیتی که فرایند مدرنیته در برخی جوامع مظاهر سنت را به حاشیه رانده است، لازم است خصوصیات جنسیتی زنانه نیز متناسب با آن تغییر کند. [[تحصیل دختران|تحصیل]]، [[اشتغال زنان|اشتغال]]، تشویق به استقلال اقتصادی، جدایی مادری تماموقت از فرزندآوری، تلاش جهت فراهمآوردن تسهیلات اجتماعی اشتغال چون مرخصی زایمان و مهدهای کودک در پی این نگرش، پیشنهاد شده است و نقش و مظاهر زن و زنانگی را متحول ساخته است.<ref>. رودگر, فمنیسم، تاریخچه، نظریات، 1394ش، ص70.</ref> | ||
====گسترش قلمرو جنسیت به مردانگی==== | ==== گسترش قلمرو جنسیت به مردانگی ==== | ||
نگرش برساختی به جنسیت، آن را از انصراف زنانهاش خارج کرده و دایرهٔ شمول و اثرگذاری (ساختار جنسیت) را شامل مرد نیز ساخته است. از منظر این نگرش، مردانگی نیز همچون زنانگی حامل و واجد انتسابات فرهنگی، زمانمند و موقعیتی است. همچنین مردانگی نیاز به بازنگری و پیرایش از خصوصیاتی دارد که از منظر این رویکرد حاصل تحمیل گفتمانهای حاکم است؛ در حالیکه لازم است امکان متناسبسازی آن با تحولات دوران جدید مدنظر باشد. از این منظر لازم است مردانگیها در پاسخ یا به تناسب تحولات وابسته به زمان، برساخت و بازتعریف شود.<ref>.<sup>Connell, Masculinities, 2005:37</sup></ref> | |||
تحتتأثیر مفهوم جنسیت، جنس مرد و مردانگی، که تا پیش از این معیار انسان بودن محسوب میشد، بازنگری و تحول در مردانگی و خصوصیات منتسب به آن نیز آغاز شده است.<ref>. <sup>Gardiner, Men, masculinities and feminist theory, 2005, 40</sup></ref> | |||
==== گسترش قلمرو جنسیت به دگرباشان جنسی ==== | |||
نگرش برساختی'''،''' جنسیت و خصوصیات انتسابی به جنس افراد را گستردهتر کرده و آن را به گرایشهای جنسی نیز مرتبط کرده است. پیامد چنین نگرشی ایجاد گروه [[دگرباشان جنسی]] و طیف LGBTQAI+ ([[اینترسکس]]، [[کوئیر]]، [[لزبین]]، [[کوئسشنینگ]]، [[ترنسجندر]]، [[همجنسگرایی]]) است. به زغم این دیدگاه هر فرد اعم از زن و مرد میتواند در هر نقطه از این طیف قرار گرفته و آنها را از محدودیت تعلق به مذکر یا مؤنث بودن و گرایش به جنس مخالف رها کند. این نگرش زنانگی و مردانگی را نیز از وضعیت بیولوژیک خارج کرده و آن را به ترجیح و انتخاب کنشگران وابسته کرده است.<ref>. تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریههای فمینیستی، 1385ش، ص349.</ref> | |||
==== | ==== جنسیت و سنت ==== | ||
در فضای سنت، مفهوم جنسیت بهعنوان برساخت اجتماعی وجود ندارد. زنانگی و مردانگی با طبیعت بیولوژیک افراد گره خورده است. افراد در فرایند [[جامعهپذیری جنسیتی در خانواده|جامعهپذیری]] و بر اساس نسخهٔ از پیش موجود (سنت) در راستای نقشهای از پیش تعریفشده تربیت میشوند و برای زندگی خانوادگی، بهعنوان مهمترین مسئولیت فردی و جمعی در قبال جامعه آماده میشوند.<ref>. عرب خراسانی، «فرایند شکلگیری معنا ی ازدواج و زندگی خانوادگی از منظر نسل میانه»، 1401ش، ص142.</ref> | |||
=== رویکرد طبیعی === | |||
رویکرد طبیعی<ref><sup>Nature- Oriented</sup>'''.'''</ref> با باور عمیق به ارتباط وثیق و محکم میان جنس و انتظارات جنسیتی، از واژهٔ جنسیت به معنای انتظارات وابسته به جنس استفاده میکند. این رویکرد را ذاتمحور<ref>.<sup>Essence-oriented</sup></ref> یا نظممحور<ref>. <sup>Order-oriented</sup></ref> نیز میگویند. جنسیت در این رویکرد از معنای اصلی خود دور شده و در اشاره به صفات ریشهدار در جنس زیستی استفاده میشود. در این رویکرد از دلایل زیستی (ثابت) به جای شواهد فرهنگی و اجتماعی (متحول، زمانمند و مکانمند) برای اثبات ارتباط مستحکم میان جنس و جنسیت استفاده میشود. این رویه در ادامه موجب شد که در برگهها و فرمها از اصطلاح جنسیت بهجای جنس استفاده شود.<ref>. <sup>Pilcher & Whelehan, 50 key concepts in gender studies,2004, 57</sup></ref> | |||
در نگرش طبیعتمحور (ذاتمحور)، جنسیت مجموعه رفتارها و انتظارات اجتماعی گرهخورده به زن معنا میشود که در جنس بیولوژیک او ریشه دارد. جنسیت در این نگرش، ارتباطی ذاتی میان ذخیرهٔ ژنتیکی فرد، رفتارها و نقشهای اجتماعیفرهنگی او است. آنچه زنانگی را رقم میزند طبیعت زن است و خروج از این حوزه مخالفت با طبیعت است. بر این اساس جایگاه و موقعیت زن در جامعه معلول طبیعتی است که با آن به دنیا آمده است.<ref>.<sup>Biology is destiny</sup></ref> | |||
در | پیروی از رفتارهای طبیعی زنانه، استقرار نظم اجتماعی در امور جامعه و منویات دین (در جوامع قائل به ادیان و غیرسکولار) را در پی دارد. در پی وجود این نظم است که جامعه ثبات مییابد و زنان (و مردان) در مسیر مورد انتظار طبیعت از آنان گام برمیدارند. نگرش ذاتمحور نوعی فرایند خطی و منظم از تبیین پدیدههای اجتماعی را مد نظر دارد: طبیعی، ذاتی، ثابت، سختتغییر، تکرارشونده و بیتاریخی، پایههای این رویکرد به جنسیت است.<ref>. سفیری و ایمانیان، جامعهشناسی جنسیت، 1388ش، ص18؛ گرت، جامعهشناسی جنسیت، 1380ش، ص15- 17.</ref> | ||
===رویکرد | === رویکرد دینی به جنسیت === | ||
ادیان، نگرشی طبیعی و نظممحور به مفهوم جنسیت دارند. جنسیت در دیدگاههایی دینی چون [[جنسیت در حکمت متعالیه|حکمت متعالیه]]، [[جنسیت در تفسیر نور|تفسیر نور]]، [[جنسیت در تفسیر نمونه|تفسیر نمونه]]، ابعاد متنوعی یافته است. در بحث تکالیف، تطبیق حداکثری جنس و نقش و انتظارات مرتبط با آن مورد تأکید قرار گرفته است. تفاوت مفهوم جنسیت در این رویکرد با رویکرد برساختی، ارتباط وثیق و ثابت میان وضعیت بیولوژیک فرد با تکالیف مورد انتظار از او است که بر اساس حکمت دینی توجیه میشود. اگر جنسیت بر برساختی، فرهنگی، زمانمندی و موقعیتی بودن تکالیف زنان و مردان اصرار دارد، نگرش دینی به همیشگی و ثبات آنها تأکید دارد. در این نگرش نیز نظم و مرز مشخصی میان زن-مرد و زنانگی-مردانگی وجود دارد و از پیروان ادیان انتظار میرود این تکالیف را انجام داده و از تخطی یا انحراف از آن اجتناب کنند.<ref>. زیبایینژاد، هویت و نقشهای جنسیتی، 1388ش، ص84.</ref> البته در این دیدگاه تنها تکالیف و امور مبتنی بر تفاوتهای اثبات شده زیستی و روانی، میان زن و مرد آن هم مبتنی بر عدالت جنسیتی متفاوت و ثابت است. | |||
رویکرد | در نگرش دینی نظممحور دو رویکرد قابل تشخیص است؛ رویکرد اول که ریشه در پایگاه دینی دارد و از یافتههای علوم زیستی استفاده میکند، بخش قابل توجهی از آنچه جنسیت خوانده میشود را امری طبیعی و وابسته به صفات خاصی میداند که در جنس افراد تعبیه شده است. در این نگاه زن و مرد بهجهت صفات وابسته به جنس، هویت ثابت و متفاوت با یکدیگر داشته و جایگاه اجتماعی متمایزی نیز به آنها تعلق خواهد گرفت. در چنین رویکردی زن و مرد علاوه بر خصوصیات زیستی، با کیفیات غیر زیستی (روحی) متفاوتی از یکدیگر آفریده شدهاند که وظایف و حدود فعالیت اجتماعی ویژهای را برای آنان رقم میزند.<ref>. زیبایینژاد، هویت و نقشهای جنسیتی، 1388ش، ص84.</ref> | ||
در این نگاه میتوان از هستها، بایدها را استخراج کرد<ref>. مصباح یزدی، نگاهی گذرا به حقوق بشر در اسلام، 1388ش، ص203. <span class="mark"></span></ref> و از خلقت زیست هدفمند مؤنث و مذکر، قوانین، حقوق و تکالیف متفاوتی را استخراج و فهم کرد.<ref>. زیبایینژاد، هویت و نقشهای جنسیتی، 1388ش، ص108.</ref> | |||
==== جنسیت از دیدگاه متفکران مسلمان ==== | |||
جنسیت از دیدگاه [[جنسیت از دیدگاه علامه طباطبایی|علامه طباطبایی]]، و شاگردان ایشان چون [[جنسیت از دیدگاه آیتالله مصباح یزدی|مصباح یزدی]]، [[جنسیت از دیدگاه مرتضی مطهری|مطهری]] و [[جنسیت از دیدگاه آیتالله جوادی آملی|جوادی آملی]] مبتنی بر تفکیک شباهتها و تفاوتهای زنان و مردان به دو دسته طبیعی و اجتماعی، قابل طرح است. بحث [[جنسیت و عقل]] و تأثیر انوثت در عقل ابزاری از جمله مباحث مرتبط با این مبنا است. | |||
===رویکرد | ==== جنسیت در رویکرد دین مداران روشنفکر ==== | ||
برخی افراد با نگاه دینی و طبیعی به جنسیت، بر این نظرند که برجسته شدن برخی صفات زیستی در زن و مرد تنها میتواند نتیجه فرایندی تاریخی باشد. بهعنوان مثال مشهور شدن مرد به فردی عاقل و زن به فردی احساساتی میتواند تنها نتیجهٔ فرایندی باشد که زن را از تصمیمگیریهای جدی و نیازمند تعقل دور نگه داشته و مرد را در این فرایند ماهر و ورزیده کرده است. | |||
بر اساس تصور ذاتی بودن قدرت تعقل بیشتر مردان و احساسات بیشتر زنان، نادرست و تمامی مناسبات وابسته به آن نیز محل تردید خواهد بود؛ لذا لازم است در خصوص دامنهٔ اختیارات، امتیازات و محدودیتهای وابسته به این صفات، در شرایط تاریخی و اجتماعی جدید بازبینی و بازنگری صورت گیرد.<ref>. ملکیان، «زن, مرد، کدام تصویر»، 1379ش، ص34؛ سروش، «قبض و بسط حقوق زنان»، 1378ش، ص32؛ مجتهد شبستری، «زنان، کتاب و سنت»، 1378ش، ص19-22؛ باقی، «مسئله زنان: کدام مسئله»، 1378ش، ص23-24؛ محمدی، «جنسیت خط قرمز روشنفکران دینی»، 1378ش، ص41.</ref> در این رویکرد از هستها (صفات طبیعی)، بایدها استنباط و استخراج نخواهد شد.<ref>. سروش، «قبض و بسط حقوق زنان»، 1378ش, ص35-37.</ref> | |||
در نگرش | === رویکرد تعاملی === | ||
در طیف رویکردهای نظری به جنسیت که نگرش طبیعی و نگرش برساختی، دو سر آن را تشکیل دادهاند، نگرش جدیدی، در پی تلفیق جنبههای اساسی رویکرد طبیعی و برساختی است. بر اساس این نگرش خصوصیات انتسابی به زن و مرد ریشه در خصوصیات طبیعی (بیولوژیک) دارد، اما مواجههٔ فرهنگ، اجتماع و تاریخ با آنها، صورتهای متنوع از زنانگی و [[مردانگی]] را ایجاد کرده است. | |||
بر اساس این دیدگاه آنچه اصالت دارد برخی خصوصیات زیستی مشخص، متفاوت و آشکار چون میزان متفاوت هورمونها یا توان فرزندآوری میان زن و مرد است و آنچه محل تأمل و بازنگری است، نحوهٔ مواجهه و تعامل فرهنگهای مختلف با این خصوصیات است. | |||
افزایش دانش، گستردهشدن رویکردهای مطالعاتی جنس و جنسیت، تردید در قطعیت خصوصیاتی که بهعنوان صفات و خصوصیات وابسته به جنس فرض میشوند، ورود زنان و مردان به حوزههای اختصاصی یکدیگر و انجام باکفایت تکالیف اختصاصی جنس دیگر (بهجز بارداری و زایمان)، امکان این بازنگری را فراهم کرده است. از آن جمله میتوان به مادری بهعنوان نقطه ثقل وابستهکردن، تکلیف و توصیه زنان به خانهماندن ([[خانهداری و کدبانویی در اندیشه آیتالله خامنهای|خانهداری]]) و فرزندان (مادری) اشاره کرد. | |||
مطالعات تاریخیِ مادرانگی، این وابستگی را امری متأخر و ناشی از تولد خانوادهٔ هستهای میدانند، در حالیکه پیش از آن مادری نه مسئولیت زنان بلکه مسئولیت جمعی خانواده گسترده بوده است.<ref>. مورداک، ژرفای زن بودن، 1393ش، ص17.</ref> همچنین تجربیات جدید مردان از امر فرزندپروری بیانگر آن است که توانش والدگری در مردان نیز وجود دارد و تنها لازم است فرصت و مهارت لازم به آنان آموزش داده شود؛ چنانچه زنان نیز به هر دوی فرصت و مهارت نیاز دارند.<ref>. Biblarz & Stacey, 2010, How Does the Gender of Parents Matter,2010, 17</ref> | |||
=== رویکرد فمنیستی === | |||
«برابریِ جنسیتی» به این معنا است که زن و مرد از حقوق و وظایف اجتماعی یکسان و فرصتهای مساوی در ایفای نقشهای اجتماعی برخوردار باشند. دیدگاه مدعی «برابری جنسیتی» بهدنبال حذف هر نوع نابرابری جنسیتی (Gender Inequality)، از جمله تبعیض جنسیتی، مردسالاری، زنسالاری و جنسیتگرایی است. پدیدهٔ تبعیض جنسیتی زمانی شکل میگیرد که مسئلهٔ «جنسیت» پیشفرضهایی را در ذهن افراد نسبت به «جنس» خاص ایجاد میکند و باعث میشود افراد جامعه نتوانند از نقاط قوت و ضعف آن «جنس» درک درستی داشته باشند. | |||
در کنار «برابری جنسیتی» - که صندوق جمعیت سازمان ملل متحد آن را نخستین حق انسانی خوانده است - نگاه دیگری وجود دارد که به «عدالت جنسیتی» معتقد است. در این دیدگاه هر جنس باید بهتناسب توانایی و ظرفیتاش از حقوق و نقشهای اجتماعی برخوردار شود. دین اسلام شاخصترین و شناختهشدهترین منبعی است که این دیدگاه را ترویج میکند. البته عدالت جنسیتی در اسلام با رویکردهای مختلف مطرح میشود و هرکدام طرفدارانی دارد. از جملهٔ این رویکردها عبارت است از: | |||
* عدالت بهمثابه مساوات | |||
* عدالت بهمثابه استحقاق و تناسب | |||
* عدالت بهمثابه انصاف | |||
* عدالت با رویکرد ترکیبی<ref>- شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی، مجله مطالعات اسلامی زنان و خانواده»، ص6، بهار و تابستان 1399.</ref> | |||
==== جنبشهای جنسیتی ==== | |||
کلیشه یا تصورات قالبی جنسیتی، مجموعهٔ سازمانیافتهٔ باورهایی دربارهٔ زنان و مردان است<ref>- جزنی، نگرشی بر تحلیل جنسیتی، 1380ش، ص35.</ref> که تاریخی به قدمت تاریخ پیدایش زن و مرد دارد و زن را جنس دوم و فاقد برخی حقوق اجتماعی میداند. این کلیشه همواره مورد انتقاد افراد و گروههای گوناگون در سراسر جهان بوده است، اما در قرن نوزدهم میلادی و با ظهور جنبش «فمینیسم» شکل منسجمتری به خود گرفته است. تاریخ جنبش فمینیست غربی به چهار موج تقسیم شده است: | |||
* موج اول: تلاش زنان برای دستیابی به حق رأی در قرنهای ۱۹ و ۲۰م؛ | |||
* موج دوم: آغاز جنبش آزادیبخش زنان در دههی۶۰م که هدف آن ایجاد برابری اجتماعی و قانونی بین زنان و مردان بود. | |||
* موج سوم: آغاز یک جنبش در سال ۱۹۹۲م که بر شناخت فردیّت و تفاوتهای جنسیتی متمرکز بود. | |||
* موج چهارم در سال ۲۰۱۲م آغاز شده و در پی مبارزه با آزار جنسی، خشونت علیه زنان و فرهنگ تجاوز برآمده است. این موج در فضای مجازی با هشتگ «من هم» (Me Too) شناخته شده است. | |||
== پانویس == | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
=منابع= | == منابع == | ||
* | * «باینری جنسیت»، در دانشنامهٔ عمومی آبادیس، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
*باقی، عمادالدین، | * «تعریف مفهومی جنسیت»، در وبسایت بانک دانش، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۸ش. | ||
* | * «دوجنسیتی»، در دانشنامه عمومی آبادیس، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* | * باقی، عمادالدین، «مسئله زنان: کدام مسئله؟»، مجله زنان، شماره ۵۷، ۱۳۷۸ش. | ||
* | * بستان (نجفی)، حسین، «چارچوبی اسلامی برای جامعهشناسی جنسیت»، مجله اسلام و علوم اجتماعی، سال ۴، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش. | ||
* بوذرینژاد، یحیی و اقبالی، ابوالفضل، «مناقشات نظری ابنسینا و گیدنز پیرامون الگوی خانواده»، دوفصلنامه علمی حکمت سینوی، شماره ۶۱، ۱۳۹۸ش. | |||
* | * تانگ، رزمری، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریههای فمینیستی، ترجمه: منیژه نجمعراقی، تهران، نی، ۱۳۸۵ش. | ||
* | * جزنی، نسرین، نگرشی بر تحلیل جنسیتی در ایران، دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول، ۱۳۸۰ش. | ||
* | * «جنس و جنسیت (sex & Gender)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 24 مرداد 1405ش. | ||
* جواهری، فاطمه و حسینزاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی: سرمایة اجتماعی و کیفیت زندگی تغییرجنسخواهان در ایران»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 5، شماره 3، 1390ش. | |||
* | * رفعتجاه، مریم، هویت و امر زنانه، تهران، جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران، ۱۳۸۴ش. | ||
* رودگر، نرجس، فمنیسم، تاریخچه، نظریات، گرایشها و نقد، قم، مرکز تحقیقات زن و خانواده، ۱۳۹۴ش. | |||
* | * رید، اولین، فمنیسم و مردمشناسی؛ زن در تحلیلها و دیدگاههای انسانشناختی، ترجمه افشنگ مقصودی، تهران، گلآذین، ۱۳۷۸ش. | ||
* زیبایینژاد، محمدرضا، هویت و نقشهای جنسیتی، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش. | |||
* | * سروش، عبدالکریم، «قبض و بسط حقوق زنان»، مجله زنان، شماره ۵، ۱۳۷۸ش. | ||
* sفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعهشناسی جنسیت، تهران، جامعهشناسان، ۱۳۸۸ش. | |||
* | * شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، مجله مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال هفتم، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. | ||
* عرب خراسانی، سمیه، «فرایند شکلگیری معنای ازدواج و زندگی خانوادگی از منظر نسل میانه»، مطالعات زن و خانواده، شماره ۲۶، ۱۴۰۱ش. | |||
* | * گرت، استفانی، جامعهشناسی جنسیت، ترجمة کتایون بقایی، تهران، دیگر، ۱۳۸۰ش. | ||
*عرب خراسانی، سمیه، «فرایند | * گیدنز، آنتونی و برد سال، کانی، جامعهشناسی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نی، چاپ شانزدهم، ۱۳۹۹ش. | ||
* | * مجتهد شبستری، محمد، «زنان، کتاب و سنت»، مجله زنان، شماره ۵۷، ۱۳۷۸ش. | ||
* محمدی، مجید، «جنسیت خط قرمز روشنفکران دینی»، مجله زنان، شماره ۵۸، ۱۳۷۸ش. | |||
* | * مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به حقوق بشر در اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش. | ||
*مجتهد شبستری، محمد، | * معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ آذر ۱۴۰۰ش. | ||
* | * ملکیان، مصطفی، «زن، مرد، کدام تصویر»، مجله زنان، شماره ۶۴، ۱۳۷۹ش. | ||
* مورداک، مورین، ژرفای زن بودن، ترجمه سیمین موحد، تهران، بنیاد فرهنگ زندگی، ۱۳۹۳ش. | |||
* | * واژهنامه آزاد، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 24 مرداد 1405ش. | ||
* هام، مگی و گمبل، سارا، فرهنگ نظریههای فمینیستی، ترجمه فیروزه مهاجر، فرخ قرهداغی و نوشین احمدی خراسانی، تهران، توسعه، ۱۳۸۴ش. | |||
* | {{آغاز چپچین}} | ||
*ملکیان، مصطفی، «زن، مرد، کدام تصویر»، مجله زنان، شماره | * Biblarz, Timothy J. & Stacey, Judith. , How Does the Gender of Parents Matter? Journal of Marriage and Family, Vol. 72, 2010. | ||
* | * Connell, R.W. , Masculinities, Polity Press, 2005. | ||
* Gardiner, Judith Kegan Men, masculinities and feminist theory. In Handbook of studies on men & masculinities, Kimmel, Michael; Hean, Jeff & Connell, R.W, Sage Publication, 2005. | |||
* | * Goffman, Erving, The Arrangement between the Sexes, Theory and Society, Vol. 4(3), 1977. | ||
*هام، مگی و گمبل، سارا، فرهنگ | * Pilcher, Jan & Whelehan, Imelda, 50 key concepts in gender studies, Sage publication, 2004. | ||
* Risman, Barbara J. & Davis, Georgian, ''From sex roles to gender structure''. Current Sociology Review, 2013. | |||
*Biblarz, Timothy J. & | * Risman, Barbara J. , ''Gender as social structure''. In Hand book of Sociology of gender, Second edition Barbara J. Risman, Carissa M. Froyum William J. Scarborough, Springer, 2018. | ||
* | * Zimmer, L. , ''Tokenism and women in the workplace: The limits of gender-neutral theory''. Social Problems. Vol, 1988. {{پایان چپچین}} {{پایان منابع}} | ||
* | |||
* | |||
* | |||
* | |||
* | |||
* | |||
<!-- == تغییر مسیرهای پیشنهادی == | |||
== | جنسیت (جامعهشناسی){{سخ}} | ||
مفهوم جنسیت{{سخ}} | |||
تعریف جنسیت{{سخ}} | |||
رابطه جنس و جنسیت{{سخ}} | |||
تفاوت جنس و جنسیت{{سخ}} | |||
تفاوت جنس با جنسیت{{سخ}} | |||
انواع جنسیت{{سخ}} | |||
جنسیت چیست{{سخ}} | |||
--> | |||
[[رده:مفاهیم جامعهشناسی]] | |||
[[رده:جنسیت]] | |||
[[رده:اصلاح رباتیک]] | |||
