سمیه عزیزی (بحث | مشارکتها) صفحهای تازه حاوی «'''<big>سقاخانه</big>'''، مکان ذخیرۀ آب و آبرسانی به رهگذران که در فرهنگ ایرانیان، مقدس است. سقاخانه، فضای کوچکی است که در معابر عمومی برای آبدادن به رهگذران، ساخته میشود<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1...» ایجاد کرد |
|||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>سقاخانه</big>'''، مکان ذخیرۀ آب و آبرسانی به رهگذران که در فرهنگ ایرانیان، مقدس است. | '''<big>سقاخانه</big>'''، مکان ذخیرۀ آب و آبرسانی به رهگذران که در فرهنگ ایرانیان، مقدس است. | ||
سقاخانه، فضای کوچکی است که در معابر عمومی برای آبدادن به رهگذران، ساخته میشود<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 شاهدپور، «سقاخانههای بروجرد سنتیترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و در فرهنگ | سقاخانه، فضای کوچکی است که در معابر عمومی برای آبخوردن یا آبدادن به رهگذران، ساخته میشود<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 شاهدپور، «سقاخانههای بروجرد سنتیترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و در [[فرهنگ ایرانی]]، مورد احترام مردم است.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87/ «سقاخانه»، وبسایت آبادیس.]</ref> | ||
==تاریخچه | ==تاریخچه== | ||
سقاخانه در دورۀ صفویه و با رسمیشدن مذهب | سقاخانه در [[ایران در دوران صفویه|دورۀ صفویه]] و با رسمیشدن مذهب [[شیعه]]، توسط افراد خیّر به نیّتِ زنده نگهداشتن یادِ تشنگان واقعۀ کربلا و بهمنظور آبدادن به رهگذران ساخته میشد و قابل خریدوفروش نبود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257661/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 حقیقیراد، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در ابتدا سقاخانه جنبۀ خدماتی داشت و بعد از مدتی، جنبۀ مذهبی یافت و به محل نذر و برآورده شدن حاجت تبدیل شد.<ref>«[https://www.yjc.news/fa/news/5034341/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 مروری کوتاه بر تاریخچه سقاخانه در ایران»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> خاستگاه مقدس بودن سقاخانه، هم در باورهای باستانی ایرانیان و هم در آموزههای اسلامی، قابل پیجویی است. اصلیترین عنصر تشکیلدهندۀ سقاخانه، [[آب]] است که در دوران باستان نشانۀ [[آناهیتا]] بوده و در فرهنگ اسلامی شیعیان، یادآور مَهریۀ [[حضرت فاطمه|فاطمه]] دختر [[پیامبر اسلام]] و همچنین یادآور فداکاری سقای دشت کربلا، [[حضرت عباس]] است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257661/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 حقیقیراد، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> نیت کسب ثواب، سنتِ [[وقف]]، خاصیت شفابخشی و حاجتدهی سقاخانه، در رونق گرفتن احداث، نگهداری و ماندگاری سقاخانهها، نقش مؤثری داشته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257661/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 حقیقیراد، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==معماری سقاخانه== | ==معماری سقاخانه== | ||
به گفتۀ پژوهشگران، ابعادِ سقاخانه و تزیینِ آن، به بزرگی یا کوچکی محله و میزانِ رفتوآمد مردم بستگی دارد. برخی سقاخانهها به شکل مغازه، حجره و یا زیرپله و برخی دارای اسکلت فلزی، گنبد فولادی و پنجرۀ مشبک هستند و امروزه، بعضی با سنگ مرمر و برخی هم با چارچوب فلزی همراه با کاشیکاری، آینهکاری و مکعبی شکل ساخته میشود. داخل و سردرِ سقاخانه با آینه، خاتم، منبت، نقاشی، گچبری و کاشیهایی نقشدار با آیات قرآن کریم و گلوبوتههای تجریدی و رنگی تزیین میشود. قوس و کاشیکاری قرآنی بهکار رفته در سقاخانه به معماری محراب مسجد و امامزادهها شبیه است و تنوع و یکشکل نبودن سقاخانهها، نشان از سلیقه و گرایش بانی و معمار نیز دارد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-79/219794-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 جزایری، «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> | به گفتۀ پژوهشگران، ابعادِ سقاخانه و تزیینِ آن، به بزرگی یا کوچکی محله و میزانِ رفتوآمد مردم بستگی دارد. برخی سقاخانهها به شکل مغازه، حجره و یا زیرپله و برخی دارای اسکلت فلزی، گنبد فولادی و پنجرۀ مشبک هستند و امروزه، بعضی با سنگ مرمر و برخی هم با چارچوب فلزی همراه با کاشیکاری، آینهکاری و مکعبی شکل ساخته میشود. داخل و سردرِ سقاخانه با آینه، خاتم، منبت، نقاشی، گچبری و کاشیهایی نقشدار با آیات قرآن کریم و گلوبوتههای تجریدی و رنگی تزیین میشود. قوس و کاشیکاری قرآنی بهکار رفته در سقاخانه به معماری محراب مسجد و امامزادهها شبیه است و تنوع و یکشکل نبودن سقاخانهها، نشان از سلیقه و گرایش بانی و معمار نیز دارد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-79/219794-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 جزایری، «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> | ||
==عناصر اصلی سقاخانه== | ==عناصر اصلی سقاخانه== | ||
کارشناسان عناصر اصلی سقاخانه را به شرح زیر، تفکیک کردهاند: | کارشناسان عناصر اصلی سقاخانه را به شرح زیر، تفکیک کردهاند: | ||
===آبخوری=== | ===آبخوری=== | ||
| خط ۲۳: | خط ۲۳: | ||
#'''اصفهان''': طوقچی، جوباره، پنجشنبه دین، گرگ یراق، سر درِ مقبرۀ علامه مجلسی، دردشت، درب کوشک؛ | #'''اصفهان''': طوقچی، جوباره، پنجشنبه دین، گرگ یراق، سر درِ مقبرۀ علامه مجلسی، دردشت، درب کوشک؛ | ||
#'''مشهد''': اسماعیل طلایی (اسمال طلا)، سقاخانۀ میان عمارت، صحن نو؛ | #'''مشهد''': اسماعیل طلایی (اسمال طلا)، سقاخانۀ میان عمارت، صحن نو؛ | ||
#'''یزد''': شازده فاضل، ساباط ربیع؛ | #'''یزد''': شازده فاضل، ساباط ربیع؛ | ||
#'''تبریز''': اهراب.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/07/01/507836/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «سقاخانههای مشهور»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | #'''تبریز''': اهراب.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/07/01/507836/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «سقاخانههای مشهور»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۸: | ||
از نظر محققان، هر عنصر موجود در سقاخانه، نماد و دارای معنای خاص است. بهعنوان نمونه، آب در سقاخانه نمادِ حیات؛ شمع نمادِ نور؛ رنگِ سبز نماد پاكی؛ شمایل نماد مردان شجاع و پنجه نمادِ دستهای بریدۀ حضرت عباس و یا نمادِ قداستِ پنجتن آلعبا است.<ref>[https://article.tebyan.net/258438/%D8%B5%D9%81-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 «صفآرایی رنگها و نمادها در سقاخانه»، وبسایت تبیان.]</ref> | از نظر محققان، هر عنصر موجود در سقاخانه، نماد و دارای معنای خاص است. بهعنوان نمونه، آب در سقاخانه نمادِ حیات؛ شمع نمادِ نور؛ رنگِ سبز نماد پاكی؛ شمایل نماد مردان شجاع و پنجه نمادِ دستهای بریدۀ حضرت عباس و یا نمادِ قداستِ پنجتن آلعبا است.<ref>[https://article.tebyan.net/258438/%D8%B5%D9%81-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 «صفآرایی رنگها و نمادها در سقاخانه»، وبسایت تبیان.]</ref> | ||
یکی دیگر از نمادها، بریدۀ فلزی یا شیشهای آبی رنگ با تصویر چشم است که برای در امان ماندن از چشم زخم دیگران به دیوارۀ سقاخانهها آویزان و یا میخکوب میشود و مردم بر این باورند که به این وسیله بلا دفع میشود. قفل در سقاخانه نمادِ حاجتمندی و نیاز سخت به برآوردنِ حاجت است. اگر قفل باز شود به این معنی است که حاجت فرد برآورده شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257661/%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 حقیقیراد، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | |||
== آیین سقاخانه == | |||
{{اصلی|آیین سقاخانه در بروجرد}} | |||
[[آیین سقاخانه در بروجرد|سقاخانه در بروجرد]]، یک آیین مذهبی است که با فرارسیدن ماه [[محرم]]، در سراسر شهر [[بروجرد]] بهجا آورده میشود. در این آیین، بهنشانۀ [[عزاداری]] برای [[امام حسین]] و [[شهادت]] او در راه احیای آرمانها و آموزههای دین اسلام، درون خانهها یا یکی از اتاقهای خانه با آداب خاصی سیاهپوش میشود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/03/1529066/سقاخانه-های-بروجرد-سنتی-ترین-نماد-از-قدمت-عزاداری-محرم-در-ایران-است-تصاویر شاهدپور، «سقاخانههای بروجرد سنتیترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در این مکانها، اشیای نمادینی مانند [[منبر]]، گلابدان، شمعدان، [[پرچم]] و [[گهواره]] و نیز خوراکیهایی مانند [[چای]]، نقل، شیر و [[خرما]] برای پذیرایی از عزاداران، قرار میدهند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83534/عزیزی--آئین-سقاخانه-در-بروجرد-سند-معنوی-کشور-شناخته-شده-است عزیزی، «آئین سقاخانه در بروجرد سند معنوی کشور شناخته شده است»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> آیین سقاخانه، در سال ۱۳۹۱ش بهعنوان [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراثِ معنوی و ناملموس]]، ثبت ملی شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83534/عزیزی--آئین-سقاخانه-در-بروجرد-سند-معنوی-کشور-شناخته-شده-است «حضور در سقاخانه؛ از آیینهای محرم در بروجرد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۳۶: | خط ۴۰: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
*جزایری، علی، «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 11 آبان1393ش. | *جزایری، علی، «معماری سقاخانههای ایران»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 11 آبان1393ش. | ||
*«حضور در سقاخانه؛ از آیینهای محرم در بروجرد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۷ش. | |||
*حقیقیراد، بابک، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 15 مرداد 1401ش. | *حقیقیراد، بابک، «سقاخانه»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 15 مرداد 1401ش. | ||
*«سقاخانه»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1401ش. | *«سقاخانه»، وبسایت آبادیس، تاریخ بازدید: 8 شهریور 1401ش. | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۶: | ||
*شاهدپور، الهام، «سقاخانههای بروجرد سنتیترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1396ش. | *شاهدپور، الهام، «سقاخانههای بروجرد سنتیترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1396ش. | ||
*«صفآرایی رنگها و نمادها در سقاخانه»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1392ش. | *«صفآرایی رنگها و نمادها در سقاخانه»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1392ش. | ||
*عزیزی، غلامرضا، «آئین سقاخانه در بروجرد سند معنوی کشور شناخته شده است»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۳۹۴ش. | |||
*«مروری کوتاه بر تاریخچه سقاخانه در ایران»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1393ش. | *«مروری کوتاه بر تاریخچه سقاخانه در ایران»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 17 آبان 1393ش. | ||
