امام محمد باقر: تفاوت میان نسخه‌ها

محمد بن علی (علیه السلام) فرزند [[علی بن الحسین]] و اُمّ‌عبدالله، فاطمه [[بنت الحسن]]، است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص331 (پاورقی)؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> وی نخستین کسی است که هم از طرف پدر (علی بن الحسین) و هم از طرف مادر (فاطمه بنت الحسن، که به گفتهٔ [[امام صادق]]، نمونه‌اش در [[آل‌حسن]] یافت نمی‌شود<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص51.</ref>) فاطمی – علوی است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص285؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص343.</ref> کنیه‌اش، أبوجعفر<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> و القابش، امین، شاهد، شبیه،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص53-54.</ref> صابر، شاکر، هادی<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1379ق، ج2، ص320؛ ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص423؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> و به واسطهٔ کثرت سجود و وسعت علم و شکافتن علوم، باقر نامیده شده است.<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص422؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص174.</ref> لقب مشهورش [[باقرالعلوم]] است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص331 (پاورقی).</ref> وی از نظر شکل ظاهری و خصلت‌های نیکو، شبیه [[حضرت محمد]] بود.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص57.</ref> امام محمد بن علی، در روز شنبه، دوشنبه یا [[جمعه]]، سوم [[صفر]]<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> یا اول یا بیست‌ودوم [[رجب]] سال 56<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص52.</ref> یا 57<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> یا ۵۸ هجری،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337.</ref> اواخر حکومت معاویه<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص53.</ref> در [[مدینه]]<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص173.</ref> پای به جهان گذاشت و در 57<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337 و 338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262.</ref> یا 58<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص286.</ref> یا ۷۳ سالگی<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> در مدینه،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص305.</ref> در روز دوشنبه هفتم ذیحجه<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص226؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص450.</ref> یا هفتم [[ربیع الأول]] یا هفتم [[ربیع الثانی]] سال ۱۱۳، ۱۱۴،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص286عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص343.</ref> ۱۱۵، ۱۱۶، 117<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص449-450.</ref> یا ۱۱۸ هجری<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص427؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص449-450.</ref> در دورهٔ حکومت هشام بن عبدالملک<ref>قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص226.</ref> توسط ابراهیم بن ولید<ref>طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۶؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۱۰.</ref> به‌واسطه زهر، مسموم شد و در [[بقیع]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص262؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص227.</ref> در کنار [[امام حسن|حسن بن علی]] و [[علی بن الحسین]] مدفون شد.<ref>نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۰۴ق، ص ۶۱؛ کلینی، الکافی، ۱۳۸۸ق، ج۲، ص۳۷۲؛ طبری، دلائل الامامة، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۶؛ کفعمی، المصباح، ۱۴۱۴ق، ص۶۹۱</ref> محمد بن علی دو سال و چند ماه،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337.</ref> ۳ یا 4<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> یا ۵ سال<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص61 و 65.</ref> را با [[حسین بن علی]] بوده، در [[کربلا]] حضور داشته و حوادث روز [[عاشورا]] و سپس [[اسارت]] [[اهل بیت]] پیامبر را از نزدیک مشاهده و گزارش کرده است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1379ق، ج2، ص320؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص285.</ref> ۳۴،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص61.</ref> 35<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201.</ref> یا ۳۸ سال<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> را با پدرش، [[علی بن الحسین]] گذرانده و 18<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص201؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص305.</ref> یا ۱۹ سال و چند ماه<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص337و 338 (پاورقی)؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص267.</ref> نیز دوران امامتش پس از [[علی بن الحسین]] بوده است. محمد بن علی، تمام عمر خود را در [[مدینه]] گذراند<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص21 و 63.</ref> و طی این مدت، با معاویه بن أبی‌سفیان، یزید بن معاویة، معاویة بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک ین مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز،<ref group="یادداشت">عمر بن عبدالعزیز، طی دو سال خلافتش، لعن و سبّ بر [[امام علی|علی]] را قدغن و کتابت احادیث نبوی و تاریخ‌نگاری را آزاد کرد، همچنین پرداختن سهم [[اهل بیت]] از بیت المال، اختصاص [[خمس]] به [[بنی‌هاشم]] و عودت [[فدک]] به بنی‌فاطمه، از خدمات اوست. (نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیّع و امامان، 1384ش، ص186؛ حمیری، قرب الأسناد، ص772؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص320)</ref> یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص338؛ کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص32-33 و 283.</ref> معاصر بوده است. وی دارای ۶ فرزند (۴ پسر و ۲ دختر)<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> یا ۷ فرزند (۵ پسر و ۲ دختر) به نام [[امام صادق|جعفر]]، عبدالله (مادرشان اُمّ فَروَه بنت قاسم بن محمد بن أبی‌بکر)، علی، زینب، اُمّ سَلَمَه (مادرشان اُمّ‌ولد = کنیز)، ابراهیم و عبیدالله (مادرشان اُمّ‌حکیم)<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428؛ منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص228.</ref> بوده است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص270؛ منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص228؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص179.</ref>

امام باقر را دانشمند، اهل عبادت و مورد اعتماد و ثقه می‌دانستند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص203.</ref> عالمان در محضر او احساس کوچکی می‌کردند<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، 1427ق، ص423؛ قمی، منتهی الآمال، 1413ق، ج2، ص177.</ref> و خود را به مثابه دانش‌آموزی در برابر استادی کامل پنداشته و وی را واسِعُ‌العلم و وافِرُالحلم می‌دانستند.<ref>ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۴، ص۲۷۸؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص289.</ref> در علم و دین، زهد و فضیلت،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص261؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167-168.</ref> و آگاهی نسبت به سنت، [[علوم قرآن]]، سیره،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص261 و 265.</ref> [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، [[کلام]] و احکام حلال و حرام،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص168.</ref> سرآمد تمام [[بنی‌هاشم]] بوده و مقام علمی و اخلاقی او مورد تصدیق همگان بود،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344.</ref> تا جایی که محضر درس او همواره مملُوّ از علمای تمامی بلاد، از [[حجاز]] و [[عراق]] و [[خراسان]] بود که از خرمن دانش او بهره می‌بردند،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص288-290.</ref> زیرا او را دارای علم و عمل، آقایی و شرف، رفتار صحیح، وثاقت و متانت که اهلیّت برای خلافت دارد، می‌پنداشتند.<ref>ذهبی، سِیَر أعلام النُبَلاء، 1401ق، ج4، ص402؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص289.</ref>

امام باقر با وجود شرایط نامساعد سیاسی و مذهبی حاکم بر زمانهٔ خود، با اتّخاذ شیوهٔ [[تقیه|تقیّه]]، که امام باقر آن را دین خود و پدرانش معرفی می‌کرد<ref>قاضی نعمان، دعائم الإسلام، 1383ق، ج1، ص95؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص318.</ref> و یکی از اصولی‌ترین سپرهای [[شیعه]] برای صیانتِ خود از ظلم و جور بیدادگران زمانهٔ خود بود،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص318.</ref> در قبال خلفای مروانی، برای نجات مذهب تشیع و استحکام پایه‌ها و مبانی آن، مبادرت به کادرسازی کرده و با نشر معارف شیعه، به بازسازی و گسترش تشیع پرداخت.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص170.</ref> و این‌گونه با تبیین جایگاه علمی اهل بیت، و پی‌ریزی بنیان‌های فکری مکتب تشیع،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص62؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص172.</ref> جنبش علمی دامنه‌داری را آغاز کرد و موجبات تأسیس دانشگاه بزرگ اسلامی را در عهد فرزندش، [[جعفر بن محمد]] فراهم آورد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص306.</ref> امام باقر با تدریس در [[مسجد النبی]]، هزاران نفر از اندیشمندان در حوزه‌های مختلف را از اقصی نقاط سرزمین‌های اسلامی، از [[حجاز]] و [[کوفه]] و [[بصره]] و واسِط، گِرد خود جمع نموده<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص63.</ref> و جویندگان علم را از [[دانش]] خود سیراب می‌کرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص62؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص170-171.</ref> احادیث و روایات باقی‌مانده از محمد بن علی، تا بدان حد فراوان است که تا آن روزگار از هیچ‌یک از امامانِ پیشین سابقه نداشته است.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344.</ref> پس از مدتی و تنها در [[کوفه]]، ۹۰۰ عالم بر فراز [[منبر]]، سخنان او و فرزندش، [[امام صادق]]، را بازگو می‌کردند.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207.</ref> این دو امام، مذاهب شیعه و سنی را به‌گونه‌ای تحت تأثیر افکار و اندیشه‌های خود قرار داده بودند که پایه‌گذاران چهار مکتب فقهی مهم [[اهل سنت]] از چشمهٔ جوشان [[دانش]] امام باقر بهره‌مند شده<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، 1384ش، ص188.</ref> و بازماندگان صحابه، بزرگان تابعین، رؤسای [[مذاهب فقهی اسلامی]]، معالم و احکام دینی خود را از او روایت کرده‌اند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص167.</ref> [[ابوحنیفه]]، از امامان اهل تسنن، از او حدیث نقل می‌کرد.<ref>ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، 1427ق، ص423؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص203.</ref> در این دوره، ۶۰۰۰ کتاب به نگارش درآمد که ۴۰۰ کتاب، به عنوان «[[اُصول أربعمأة»]] در مجامع حدیثی شیعه، اشتهار یافته است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص207.</ref>

در کتاب‌های رجالی، نام ۴۶۷،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص313.</ref> 477<ref>قرشی، حیاة الإمام محمد الباقر، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۹۵–۳۴۰.</ref> یا 654<ref>عطاردی، مسندالإمام الباقر، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۲۹۲–۵۶۰.</ref> نفر به‌عنوان اصحاب امام باقر ثبت شده است. جابر بن یزید جُعفی (که ۵۰ هزار یا ۷۰ هزار<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص324-325.</ref> حدیث از امام باقر روایت کرده است!) و کیسان سَختِیانی<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص274.</ref> یا سجِستانی (از تابعین)، أبان بن تَغلِب (که ۳۰ هزار حدیث از امام باقر و امام صادق در موضوعات مختلف روایت کرده است)، [[زُرارة بن أعیَن،]] ابوبصیر -لیث بن البُختُری- اسدی مرادی، بُرَید بن معاویه عِجلی، محمد بن مُسلِم ثقفی (که ۳۰ هزار حدیث از امام باقر<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص274.</ref> و ۱۶ هزار حدیث از امام سجاد روایت کرده است)، فُضَیل بن یسار، عبدالله بن مُسکان، أبان بن عثمان، حریز بن عبدالله، عبدالله بن جُندَب، علی بن نُعمان، صَفْوان جَمّال، عبدالله بن میمون قدّاح،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص312؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص210-215.</ref> حُمران، بُکَیر، عبدالملک و عبدالرحمان بن أعیَن،<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص275.</ref> هُشام بن سالم،<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص309.</ref> محمد بن اسماعیل بن بَزیع، محمد بن مروان کوفی،<ref>کوثر شاهین، صفحات من نور الشبیه محمد بن علی الباقر، 1430ق، ج1، ص275.</ref> ابن‌مبارک، زُهری، اوزاعی، ابوحنیفه، مالک، شافعی و زیاد بن منذر نَهدی، خوشه‌چین محضر محمد بن علی بوده‌اند.<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص307.</ref> اینان، سرآمدان فقیهان و محدّثان زمان خود بودند.<ref>پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص309.</ref> طبری، بلاذُری، سلامی، خطیب بغدادی و ابو نُعَیم اصفهانی در کتاب‌های خود، و نیز، کتاب‌های مُوَطَّأ مالک بن أنس، سُنن أبوداود، مُسند أبوحنیفه، مسند مَروَزی، تفسیر نقاش، تفسیر زمخشری،<ref>عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص344-345؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان، 1380ش، ص307.</ref> [[وسائل‌الشیعه،]] البرهان و صافی [[فیض کاشانی]]، مملُوّ از سخنان نَغز امام باقر است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص302-307.</ref><ref group="یادداشت">ممکن است در گزارش تعداد روایات نقل شده از امامان، مبالغه صورت گرفته باشد. اما آنچه در اینجا مراد است، کثرت نقل روایات از این دو امام، در آن دوره، است. (معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج2، ص214)</ref>

پس از علی بن أبی‌طالب، بخش عمده‌ای از روایات فقهی، تاریخی، [[سیرۀ نبوی]] و [[علوی، تفسیری]] و اخلاقی شیعه، از امام پنجم و ششم صادر شده است،<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص291، 302-307.</ref> به گونه‌ای که چندین هزار روایت در منابع حدیثی شیعه و سنی از امام باقر نقل شده است.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، شکافنده علوم، حضرت امام محمد باقر، 1385ش، ج7، ص324-325.</ref> یک کتاب تفسیر نیز به محمد بن علی، منسوب است.<ref>ابن‌ندیم، الفهرست، 1366ش، ص۵۹؛ شریف القرشی، حیاة الامام المحمد الباقر، 1397ق، ج۱، ص۱۷۴.</ref>