آجیده‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:آجیده‌دوزی.jpg|thumb|نمونه‌ای از کوسن‌های آجیده‌دوزی شده]]

{{درشت|'''آجیده‌دوزی'''}}؛ نوعی سوزن‌دوزی ظریف و رودوزی سنتی ایرانی بر روی پارچه.{{سخ}}'''آجیده‌دوزی''' یا [[سوزن‌دوزی]] آجیده، یکی از روش‌های سنتی و هنری در [[صنایع دستی]] ایران است که در آن از نخ‌های رنگی و سوزن برای ایجاد طرح‌های زیبا و متنوع روی پارچه استفاده می‌شود. این هنر بیشتر در مناطق مرکزی ایران، به‌ویژه در شهرهای [[کرمان (شهر)|کرمان]]، [[اصفهان]] و [[کاشان]]، رواج دارد. آجیده‌دوزی به‌دلیل استفاده از گره‌های کوچک و متراکم، با دیگر روش‌های سوزن‌دوزی مانند قلاب‌دوزی یا گل‌دوزی متفاوت است. این گره‌ها باعث می‌شوند طرح‌ها برجسته‌تر و بادوام‌تر به‌نظر برسند. این هنر زیبا نه‌تنها نشان‌دهنده خلاقیت و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی محسوب می‌شود.

== واژه‌شناسی آجیده‌دوزی ==

آجیده در لغت به معنای خلانیده، داخل شده و سوزن فرو برده است. به ناهمواری‌های سطحی یک چیز نیز آجیده گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/آجیده معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده با نام‌های دیگری همچون آجده، آژیده، آژده یا آزده نیز خوانده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/آجیده عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه آجیده.]</ref> آجیده‌دوزی، پنبه‌دوزی یا لایه‌دوزی از انواع رودوزی‌های سنتی در ایران است. در این نوع از هنر دستی، مقداری پنبه بین دو لایه پارچه قرار می‌گیرد. سپس، روی پارچه، نقوش و طرح‌هایی ظریف، با نخ و سوزن دوخته می‌شود که برجسته هستند. آجیده در خرده‌فرهنگ‌های مختلف ایران، معنای متفاوتی دارد:

* نوعی دوخت لباس و نوعی [[گیوه بافی|گیوه]] که کف آن از چرم است و با نوعی ریسمان به‌هم دوخته می‌شود.<ref>نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۱۷ش، ص13؛ آنندراج، محمدپادشاه، ج1، ۱۳۶۳ش، ص46.</ref>

== پیشینه آجیده‌دوزی ==

=== آجیده‌دوزی در دوران باستان ===

آثار برجای مانده از دوران ایران باستان، نشان از حضور این هنر در آن روزگار دارد. در دوران هخامنشیان، در زیر تسمه‌های تیردان‌ها، از یک لایهٔ پنبه‌دوزی آسترکشی شده استفاده می‌کردند تا سنگینی وزن تیرها، آسان‌تر تحمل شود.<ref>ضیاءپور، پوشاک باستانی ایرانیان از کهن‌ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۴۳ش، ص114؛ صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104.</ref> برگستوان که پوشش جنگی اسب، فیل و انسان بود ازجمله نمونه‌های دیگر استفاده از این هنر در دوران باستان است. در قسمت تنهٔ این وسیله، نوعی لایه‌دوزی شبیه لحاف وجود داشته و از منگوله، قبه و ریشه‌دوزی به‌منظور تزئین آن استفاده می‌شد.<ref>گزنفن، کورش‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۴؛ گزنفن، سیرت کورش کبیر، ۱۳۵۰ش، ص227.</ref> نگاره‌های برجای مانده از سوارکار پارتی، در دوره [[اشکانیان]] و نقش برجستهٔ پادشاه سوار بر اسب در منطقهٔ طاق بستان، نیز استفاده از برگستوان برای پوشش اسب‌ها در این دوره‌ها را نشان می‌دهد.<ref>ذکاء، ارتش شاهنشاهی ایران از کورش تا پهلوی، ۱۳۵۰ش، ص10، تصویر شماره 74؛ منفرد، «برگستوان»، ج3، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۱.</ref>

در سده‌های نخستین پس از ظهور اسلام نیز نمونه‌هایی از آجیده‌دوزی مشاهده شده است. برای مثال، جامهٔ متوکل، از خلفای عباسی، دارای نقوش پنبه‌دوزی شده بود.<ref>حسن، تاریخ السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج3، ۱۹۵۳م، ص443؛ چیت‌ساز، «تاریخ پوشاک ایرانیان»، (از ابتدای اسلام تا حملهٔ مغول)، ۱۳۸۶ش، ص85.</ref> در دوران [[تیموریان]]، پوشیدن لباس‌های چین‌دار و حاشیه‌دوزی شده مخملی و آجیده رایج بوده است.<ref>کلاویخو، سفرنامه، ۱۳۴۴ش، ص267 و 268.</ref> در سیاحت‌نامه‌هایی از [[صفویه|دوران صفویان]]، به پوشش ایرانیان، جنس پارچه‌های [[ابریشم|ابریشمی]] و کتان آن و نیز قبایی که آستری ضخیم داشتند و میان آستر و رویه از یک لایه [[پنبه]] استفاده می‌شده، اشاره شده است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص216.</ref> در آن دوران، پوشیدن جلیقه‌هایی از پارچه‌های لطیف هندی با گل و بوته‌های رنگین و پنبه‌دوزی شده، رواج داشت.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج6، ۱۳۶۸ش، ص94؛ غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۴ش، ص422.</ref> برخی دیگر نیز بالاپوش‌های خود را پنبه‌دوزی می‌کردند تا صاف‌تر بایستد.<ref>راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ج7، ۱۳۶۸ش، ص96.</ref>

 

در دوران صفویان، هنرمندان و خیاط‌های ماهر، به‌منظور زیباتر شدن جامه‌ها، از پارچه‌های قلمکاری شده برای رویهٔ آن استفاده می‌کردند. همچنین، برخی طرح‌های ظریف را روی این پارچه‌ها، بخیه‌دوزی می‌کردند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص104؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۷.</ref> بخشی از جامه‌های کهن، همچون پوشش سر، در موزه مردم‌شناسی پاریس نگهداری می‌شود که جنس آن‌ها از [[ترمه]]، مخمل، کرباس، کتان، [[ابریشم]] و [[پشم]] است و روی آن‌ها آجیده‌دوزی و گلدوزی‌های زیبایی دیده می‌شود.<ref>شهشهانی، تاریخچهٔ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص180 و 181.</ref>

هنر آجیده‌دوزی از دیرباز میان ایرانیان رایج بوده و امروزه نیز این نوع از رودوزی در [[کرمان]]، [[خراسان]]، [[گلستان (استان)|گلستان]]، [[گیلان]] و [[اصفهان]] رواج دارد. درویشان در خراسان، کلاه خود را از [[پشم]] [[شتر]] به‌صورت نمد درآورده و روی آن را آجیده‌دوزی می‌کردند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۱.</ref> زنان نیز در این منطقه، مابین دو لایهٔ پارچه لحاف، مقداری [[پنبه]] یا [[پشم]] حلاجی‌شده قرار می‌دهند و روی آن‌ها را نیز آجیده‌دوزی می‌کنند.<ref>امیدی، دیده و دل و دوست (پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان)، ۱۳۸۲ش، ص146.</ref> درویشان [[کرمان|کرمانی]] نیز کلاه‌های خود را با خطوط موازی ظریفی می‌آرایند.<ref>علاء فیروز، «سوزن‌دوزی»، سیری در صنایع دستی ایران، ۱۳۵۶ش، ص221، تصویر شماره 2.</ref> مردان، در مناطق کُردنشین، از کت‌های پنبه‌دوزی شده استفاده می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص72.</ref> مردان [[ترکمن]] نیز، عموماً کلاه‌های آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار به سر می‌نهند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران به روزگار محمدرضا پهلوی، ۱۳۴۶ش، ص216.</ref> استفاده از کلاه سفید آجیده‌دوزی، میان قبایل [[بلوچ]] ایران نیز رایج است.<ref>سیار، فرهنگ و پوشاک مردم جنوب خراسان، ۱۳۷۰ش، ص۲۶۳.</ref>

در هنر آجیده‌دوزی همواره به دو اصل توجه می‌شود: ۱. انتخاب دقیق و هارمونی رنگ‌ها، ۲. به کار بردن قطعات بیشتر.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵.</ref> براین‌اساس، آجیده‌دوزی گاهی با استفاده از پنبه به‌عنوان لایهٔ میانی صورت می‌گیرد و گاهی بدون لایهٔ وسط، انجام می‌شود.

برای آجیده‌دوزی با پنبه، ابتدا باید چِلواری را به پارچهٔ رویه دوخت و سپس میان پارچه رویه و آستر، یک لایه از [[پنبه]] قرار داد. در این مرحله، طرح مورد نظر را روی کاغذ پیاده کرده و پس از آن، با سنجاق روی آن را سوراخ‌سوراخ می‌کنند. در مرحله بعدی، از پودر گچ یا زغال (بستگی به روشن یا تیره بودن رنگ پارچه)، برای انتقال نقش به پارچه استفاده می‌کنند. امروزه، از وسایلی همچون کاربن، خط‌کش، نقاله و گونیا برای همین منظور استفاده می‌شود. در مرحله آخر، دوخت شروع می‌شود.<ref>فرخ‌سرشت، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲.</ref>{{سخ}}این گونه از آجیده‌دوزی، به روش‌های مختلفی صورت می‌گیرد:

 

در این روش، بین لایهٔ رویه و آستر، از یک لایه [[پنبه|پنبه‌ای]] استفاده شده و هر سه لایه با سوزن به‌هم دوخته می‌شوند. پس از آن، کار طراحی و دوخت نقش‌ها صورت می‌گیرد.

 

در این روش، از طرح‌های درهم و بدون نظم استفاده می‌شد؛ اما امروزه هنرمندان از برش‌های شش‌گوش و منظم برای این منظور استفاده می‌کنند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص69.</ref>

 

در این روش، از لایه میانی استفاده نمی‌شود. برخی، برای ایجاد گرمای بیشتر، پس از اتمام پنبه‌دوزی، لایه میانی را به آن اضافه می‌کنند.<ref>سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص70، تصویر شماره 2.</ref> این شیوه، در تزئین روبالشی، لباس، کلاه‌های درویشی، شب‌کلاه، [[بقچه]]، سجاده نماز، روانداز، روتختی، روکرسی، شنل و روکش وسایل [[آشپزخانه]] استفاده می‌شود. هنرمندان، از پارچه‌های [[ابریشم|ابریشمی]]، [[پنبه|پنبه‌ای]]، نخی، مخمل، ساتن، کتان، تافته، اطلس و گاهی از تکه پارچه‌های مختلف برای هنر پنبه‌دوزی استفاده می‌کنند.<ref>فرخ‌سرشت، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.</ref>

در این روش، پس از اتصال آستر به پارچه رویه و انتقال طرح، دوخت آجیده با استفاده از سوزن و نخ‌های [[پنبه|پنبه‌ای]] یا [[ابریشم|ابریشمی]] صورت می‌گیرد. در این روش، سوزن به‌صورت عمودی یا مورب از روی پارچه عبور می‌کند و با ایجاد گره‌های کوچک، طرح‌ها را شکل می‌دهد. این گره‌ها به‌گونه‌ای هستند که سطح پارچه را برجسته و زیبا می‌کنند.<ref>صبا، نگرشی بر روند سوزن‌دوزی‌های سنتی ایرانی از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۱۳۷۰ش، ص۱۰۵؛ سیدصدر، دائرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حِرف مربوط به آن، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.</ref>

* تزئین لباس‌های محلی و سنتی؛

* ساخت رومیزی، روتختی و پرده‌های تزئینی؛

* تزئین وسایل منزل مانند کوسن و تابلوهای دیواری.<ref>فرخ‌سرشت، سوزن‌دوزی صنایع دستی، ۱۳۶۴ش، ص۵۲ و 53.</ref>

* فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجوشیرازی، به‌تحقیق رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۱ش.