بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''خیام،'''</big> فیلسوف، ریاضیدان و شاعر ایرانی. | |||
<big>'''خیام،'''</big> فیلسوف، ریاضیدان و شاعر | |||
خَیّام، از چهرههای فرهنگ و تمدن ایرانی است که در موضوعات فلسفه، ریاضی، ستارهشناسی و شعر شهرت دارد. [[رباعیات خیام]] به زبانهای زندۀ دنیا ترجمه شده است و نام او در ردیف چهرههای شاخص ادبیات جهان مانند شکسپیر قرار دارد. | |||
==نامگذاری== | ==نامگذاری== | ||
نام کامل خیام، غیاثالدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم نیشابوری بود<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85 «عمر خیام»، ویکی فقه.]</ref> که به خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-11/847555-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا.]</ref> نیز شهرت داشت. خیّام در لغت بهمعنای «خیمهدوز» است<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85&f=dehkhoda&d=en دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ خیام.]</ref> و خیام نیز بهدلیل چادردوز بودن پدر خود، به این لقب مشهور شده بود.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/search?q=%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%DB%8C%20%D8%B7%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%8C%20%C2%AB%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%88%C2%BB%D8%8C%20&origin=start&index= توکلی طرقی، «خیام و آثار او»، مجلۀ کیهان فرهنگی، 1390ش، ص60.] </ref> همچنین او بهدلیل مقام علمی خود، دارای بیشترین القاب در میان دانشمندان است که اهل علم و فرهنگ به او نسبت دادهاند.<ref>«[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-92/372326-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AB%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AAچ حکیم عمر خیام شخصیت استثنایی و نابغهای نادر است»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> | نام کامل خیام، غیاثالدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم نیشابوری بود<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85 «عمر خیام»، ویکی فقه.]</ref> که به خیامی، خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-11/847555-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا.]</ref> نیز شهرت داشت. خیّام در لغت بهمعنای «خیمهدوز» است<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85&f=dehkhoda&d=en دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ خیام.]</ref> و خیام نیز بهدلیل چادردوز بودن پدر خود، به این لقب مشهور شده بود.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/search?q=%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%DB%8C%20%D8%B7%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%8C%20%C2%AB%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85%20%D9%88%20%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1%20%D8%A7%D9%88%C2%BB%D8%8C%20&origin=start&index= توکلی طرقی، «خیام و آثار او»، مجلۀ کیهان فرهنگی، 1390ش، ص60.] </ref> همچنین او بهدلیل مقام علمی خود، دارای بیشترین القاب در میان دانشمندان است که اهل علم و فرهنگ به او نسبت دادهاند.<ref>«[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-92/372326-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AB%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AAچ حکیم عمر خیام شخصیت استثنایی و نابغهای نادر است»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> | ||
==زندگینامه== | ==زندگینامه== | ||
خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ [[اردیبهشت]] ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانستهاند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بینظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسهدان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفیمذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضیالقضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادلههای درجه سوم به زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میانسالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستارهشناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> پس از این دوران، خیام بهدعوت «سلطان جلالالدین ملکشاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | خیام در نیمۀ دوم سدۀ پنجم هجری، در نیشابور متولد شد. برخی از محققان، ۲۸ [[ اردیبهشت]] ۴۲۷ش را تاریخ تولد او دانستهاند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> خیام در کودکی و جوانی از استادان برجستۀ زادگاه خود، از جمله «امام موفق نیشابوری»، علوم رایج آن زمان را آموخت. او بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات مهارت بینظیری پیدا کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> خیام کتاب مَجِسطی (اثر بطلمیوس دربارۀ نجوم) را نزد «ابوالحسن انباری»، فیلسوف و هندسهدان معاصر خود آموخت و مدتی نیز شاگرد «ناصرالدین محمد منصور»، فقیه حنفیمذهب آن عصر بود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935 میرافضلی و دیگران، «خیّام،»، وبسایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> او در سال ۴۶۱ق از نیشابور به سمرقند رفت و با کمک و حمایت «ابوطاهر قاضیالقضات»، کتاب «رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله» را دربارۀ معادلههای درجه سوم به زبان عربی نوشت. خیام فقه را در میانسالی از استاد خود امام موفق نیشابوری آموخت و علوم حدیث، فلسفه، تفسیر و ستارهشناسی را نیز فراگرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> پس از این دوران، خیام بهدعوت «سلطان جلالالدین ملکشاه سلجوقی» به اصفهان رفت و مسئولیت رصدخانۀ آن شهر را به عهده گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/219145/%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%BA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C «نابغهای بهنام خیام نیشابوری»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==سرچشمههای فکری== | ==سرچشمههای فکری== | ||
شخصیت و آثار خیام از فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی أثر پذیرفته و اوضاع و شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حاکم بر دوران زندگی و عصر خیام نیز در شکلگیری شخصیت، اندیشه و جهتدهی افکار، فعالیتها و آثار علمی او تأثیرگذار بودهاند که عبارتاند از: | شخصیت و آثار خیام از فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی أثر پذیرفته و اوضاع و شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی حاکم بر دوران زندگی و عصر خیام نیز در شکلگیری شخصیت، اندیشه و جهتدهی افکار، فعالیتها و آثار علمی او تأثیرگذار بودهاند که عبارتاند از: | ||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
# جنگهای صلیبی؛ | # جنگهای صلیبی؛ | ||
# نزاع میان خلفای فاطمی و خلفای عباسی؛ | # نزاع میان خلفای فاطمی و خلفای عباسی؛ | ||
# فعالیتهای گستردۀ باطنیان در | # فعالیتهای گستردۀ باطنیان در زمینه های تبلیغ و مبارزه با مخالفان؛ | ||
# جدال عقیدتی میان فرق و مذاهب مختلف اسلامی؛ | # جدال عقیدتی میان فرق و مذاهب مختلف اسلامی؛ | ||
# رواج علوم و معارف دینی در میان مردم؛ | # رواج علوم و معارف دینی در میان مردم؛ | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
==شهرت جهانی== | ==شهرت جهانی== | ||
خیام بیشتر از نظر ادبی در جهان شهرت دارد. رباعیات | خیام بیشتر از نظر ادبی در جهان شهرت دارد. [[رباعیات خیام]] بهزبان انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی، اسپانیایی و ترکی در سراسر جهان منتشر شده است.<ref> [http://www.bookcity.org/detail/12682 رئیسی، «خیام؛ پرآوازهترین و پرترجمهترین شاعر جهان»، وبسایت شهر کتاب.]</ref> همچنین رباعیات خیام در انگلستان محبوبیت زیادی دارد و بعد از انجيل، دومین کتاب پرخواننده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/70237/%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D9%8A%D8%A7%D9%85-%D9%BE%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84 «رباعيات خيام، پرخوانندهترين اثر بعد از انجيل»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> | ||
==آثار== | ==آثار== | ||
# «القول علی اجناس الذی بالاربعه» که بخشی از کتاب موسیقی خیام است؛ | # «القول علی اجناس الذی بالاربعه» که بخشی از کتاب موسیقی خیام است؛ | ||
| خط ۹۵: | خط ۹۶: | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==جستارهای وابسته== | |||
* [[رباعیات خیام]] | |||
* [[خیام خوانی]] | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
* «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1401ش. | * «آشنایی با عمر خیام نیشابوری»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1401ش. | ||
