بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
جز ویکی سازی و تمیزکاری |
||
| (۸ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
==معرفی== | ==معرفی== | ||
خمسۀ نظامی یا پنج گنج، شاهکار ادبی در [[زبان فارسی]]، سرودۀ | خمسۀ نظامی یا پنج گنج، شاهکار ادبی در [[زبان فارسی]]، سرودۀ [[نظامی گنجوی]]، شاعر ایرانی است. این اثر شامل پنج مثنوی بهنامهای «[[مخزن الاسرار]]»، «خسرو و شیرین»، «[[لیلی و مجنون]]»، «[[هفتپیکر]]» و «اسکندرنامه»، برگرفته از داستانهای عامیانه و مشهور فارسی است. [[مخزن الاسرار]] در سال ۵۷۲ق سروده شده و شامل ۲۲۶۳ بیت است. خسرو و شیرین در سالهای ۵۷۳ق تا ۵۷۶ق به نظم درآمده است و ۶۵۱۲ بیت دارد. سرودن [[لیلی و مجنون]] در ۵۸۴ق به پایان رسیده و دارای ۴۷۱۸ بیت است. [[هفتپیکر]] در ۵۱۳۶ بیت و در۵۹۳ق سروده شده است. اسکندرنامه نیز در ۱۰۵۰۰ بیت بهنظم در آمده است و سفرهای جنگی اسکندر مقدونی را شرح میدهد. پنج نسخه از این اثر کمنظیر در موزه ملیایران، کاخ موزۀ گلستان، کتابخانه و موزۀ ملی ملک، مدرسۀ عالی شهید مطهری و کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران موجود است.<ref>[https://www.nlai.ir/detail-page/-/asset_publisher/1XAU1TD4jK8G/content/-5 «خمسه نظامی 5»، وبسایت سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلام ایران.]</ref> | ||
==تاریخچه== | ==تاریخچه== | ||
سنت «خمسنویسی» در ادبیات فارسی بهدوران پیش از [[اسلام]] و تمدن «هندوایرانی» بر میگردد؛ زمانی که «برزویۀ طبیب» در زمان «انوشیروان» ساسانی کتاب «کلیله و دمنه» یا «پَنجهتَنتَره» (پنجفصل) را از زبان سانسکریت به زبان «فارسی میانه» ترجمه کرد و سپس ابنمقفع متن پهلوی را در ۱۰ باب معرفی و یادآوری کرد که ایرانیها، ۵ باب دیگر بر اصل کتاب افزودهاند. بهباور برخی محققان، نام اصلی کتاب که پنجگانه بوده و نیز اضافهشدن 5 باب بر آن در هر بار بازنویسی و ترجمه، اهمیت «پنجگانهنویسی» در میان هندوان و ایرانیان را نشان میدهد. <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240862/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C شایگانفر، «خمسه نظامی»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | سنت «خمسنویسی» در ادبیات فارسی بهدوران پیش از [[اسلام]] و تمدن «هندوایرانی» بر میگردد؛ زمانی که «برزویۀ طبیب» در زمان «انوشیروان» ساسانی کتاب «کلیله و دمنه» یا «پَنجهتَنتَره» (پنجفصل) را از زبان سانسکریت به زبان «فارسی میانه» ترجمه کرد و سپس ابنمقفع متن پهلوی را در ۱۰ باب معرفی و یادآوری کرد که ایرانیها، ۵ باب دیگر بر اصل کتاب افزودهاند. بهباور برخی محققان، نام اصلی کتاب که پنجگانه بوده و نیز اضافهشدن 5 باب بر آن در هر بار بازنویسی و ترجمه، اهمیت «پنجگانهنویسی» در میان هندوان و ایرانیان را نشان میدهد. <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240862/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C شایگانفر، «خمسه نظامی»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۴: | ||
مثنویهای پنجگانۀ نظامی از لحاظ ساختاری، هیچ کدام با دیگری یکسان نیست؛ یعنی پنج مثنوی، پنج ساختار جداگانه دارند. مثنویها بهصورتی تنظیم شدهاند که چیزی کم یا اضافه در آنها دیده نمیشود؛ بلکه همه مناسب با هم و در ذات خود تازهاند.<ref>[https://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-8/170753-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AD%D9%84%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B5%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «پنج گنج نظامی حلقۀ وصل کشورهای فارسیزبان است»، هنر آنلاین.] </ref> | مثنویهای پنجگانۀ نظامی از لحاظ ساختاری، هیچ کدام با دیگری یکسان نیست؛ یعنی پنج مثنوی، پنج ساختار جداگانه دارند. مثنویها بهصورتی تنظیم شدهاند که چیزی کم یا اضافه در آنها دیده نمیشود؛ بلکه همه مناسب با هم و در ذات خود تازهاند.<ref>[https://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-8/170753-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AD%D9%84%D9%82%D9%87-%D9%88%D8%B5%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «پنج گنج نظامی حلقۀ وصل کشورهای فارسیزبان است»، هنر آنلاین.] </ref> | ||
==منظومههای خمسۀ نظامی== | ==منظومههای خمسۀ نظامی== | ||
=== | ===مخزن الاسرار=== | ||
مخزن الاسرار، نام نخستین منظومهای است که حکیم نظامی در | {{اصلی|مخزن الاسرار}} | ||
=== | مخزن الاسرار، نام نخستین منظومهای است که حکیم نظامی در ۴۰ سالگی سروده و به «فخرالدین بهرامشاه»، تقدیم کرده است. این منظومه، درونمایۀ زاهدانه و پندآمیز دارد و در یک مقدمۀ مفصل (شامل نعت، ستایش و معراج رسول) و بیست مقاله تنظیم شده که هر کدام داستان و حکایت تعلیمی و اخلاقی را در مسائل دینی و اجتماعی شرح میدهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240862/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C شایگانفر، «خمسه نظامی»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> برای مثال، نظامی در یکی از مقالهها، «دشمن دانا» را بهتر از «دوست نادان» معرفی میکند و برای اثبات مدعا داستان تمثیلی میآورد تا خواننده بهصورت ملموس، به برتری دانایی بر نادانی پی ببرد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ||
خسرو و شیرین، عنوان دومین منظومۀ خمسۀ نظامی است که از شاهکارهای ادب غنایی در [[زبان فارسی]] محسوب میشود. در این اثر، عشق «خُسرُو» (پادشاه ساسانی) به «شیرین» (شهزادۀ ارمن) بهنظم درآمده است. در خلال این داستان عاشقانه، از عشق «فرهاد کوهکن» نیز سخن به میان آمده است. شیرین در این منظومه، در قالب یک معشوق متعالی این دنیا تصویر شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
=== | ===خسرو و شیرین=== | ||
سومین منظومۀ خمسه، لیلی و مجنون است که در اول ابیاتی در توحید، نعت و معراج [[پیامبر | خسرو و شیرین، عنوان دومین منظومۀ خمسۀ نظامی است که از شاهکارهای ادب غنایی در [[زبان فارسی]] محسوب میشود. در این اثر، عشق «خُسرُو» (پادشاه [[ساسانیان|ساسانی]]) به «شیرین» (شهزادۀ ارمن) بهنظم درآمده است. در خلال این داستان عاشقانه، از عشق «فرهاد کوهکن» نیز سخن به میان آمده است. شیرین در این منظومه، در قالب یک معشوق متعالی این دنیا تصویر شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ||
=== | |||
هفت پیکر که «هفت گنبد» و «بهرامنامه» نیز خوانده میشود، چهارمین مثنوی خمسۀ نظامی است. این منظومه بهدرخواست «علاءالدین کُرپارسلان»، حاکم مراغه سروده و به وی تقدیم شده است. قهرمان این اثر، «بهرام گور» (پادشاه ساسانی) است که در بخشی از این منظومه، بهرام در هفت روز هفته، از شنبه تا جمعه بهترتیب مهمان هفت شاهدخت از هفت کشور میشود: «گنبد سایه» دختر پادشاه هند، «گنبد زرد» دختر پادشاه روم، «گنبد سبز»، دختر پادشاه خوارزم، «گنبد سرخ» دختر پادشاه روس، «گنبد فیروزهای» دختر پادشاه مغرب، «گنبد صندلی» دختر پادشاه چین و «گنبد سفید» دختر پادشاه [[ایران]]. هر یک از شاهدختها، وقتی میزبانی بهرام را بهعهده میگیرد، افسانهای نیز برای او تعریف میکند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ===لیلی و مجنون=== | ||
=== | {{اصلی|لیلی و مجنون}} | ||
سومین منظومۀ خمسه، [[لیلی و مجنون]] است که در اول ابیاتی در توحید، نعت و معراج [[پیامبر اکرم]] و آفرینش و مدح «شروانشاه» سروده شده<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240862/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C شایگانفر، «خمسه نظامی»، وبسایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و سپس داستان عشق دردناک «قیس بن عامر» (مجنون) به دختری بهنام «لیلی» را در سرزمین حجاز روایت میکند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
===هفت پیکر=== | |||
{{اصلی|هفت پیکر }} | |||
هفت پیکر که «هفت گنبد» و «بهرامنامه» نیز خوانده میشود، چهارمین مثنوی خمسۀ نظامی است. این منظومه بهدرخواست «علاءالدین کُرپارسلان»، حاکم مراغه سروده و به وی تقدیم شده است. قهرمان این اثر، «بهرام گور» (پادشاه ساسانی) است که در بخشی از این منظومه، بهرام در هفت روز هفته، از شنبه تا جمعه بهترتیب مهمان هفت شاهدخت از هفت کشور میشود: «گنبد سایه» دختر پادشاه هند، «گنبد زرد» دختر پادشاه روم، «گنبد سبز»، دختر پادشاه خوارزم، «گنبد سرخ» دختر پادشاه روس، «گنبد فیروزهای» دختر پادشاه مغرب، «گنبد صندلی» دختر پادشاه چین و «گنبد سفید» دختر پادشاه [[ایران]]. هر یک از شاهدختها، وقتی میزبانی بهرام را بهعهده میگیرد، افسانهای نیز برای او تعریف میکند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
===اسکندرنامه=== | |||
پنجمین منظومۀ نظامی در خمسه، اسکندرنامه است که از دو قسمت «شرفنامه» و «اقبالنامه» (خردنامه) تشکیل شده است. در شرفنامه داستان جنگها و کشورگشاییهای «اسکندر مقدونی» آمده و اقبالنامه اسکندر را در چهرۀ یک فیلسوف و پیامبر نشان داده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | پنجمین منظومۀ نظامی در خمسه، اسکندرنامه است که از دو قسمت «شرفنامه» و «اقبالنامه» (خردنامه) تشکیل شده است. در شرفنامه داستان جنگها و کشورگشاییهای «اسکندر مقدونی» آمده و اقبالنامه اسکندر را در چهرۀ یک فیلسوف و پیامبر نشان داده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84259466/%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C «پنج گنج گنجوی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ||
| خط ۴۷: | خط ۵۵: | ||
خمسۀ نظامی بعد از [[شاهنامه فردوسی|شاهنامۀ فردوسی]]، بیشترین جلوهگاه هنر و الهامبخش هنرمندان مختلف در عرصۀ خوشنویسی، تذهیب، نگارگری، جلدسازی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1405327/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85 «چرا ما نظامی را ایرانی میدانیم؟»، خبر آنلاین.]</ref> تشعیر، صفحهآرایی، موسیقی و سینما بوده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83241327/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «خمسه نظامي در انواع هنر ايراني به جلوه درآمده است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، نگارگران بهدلیل توصیف تصویری در خمسه، تأثیر بیشتری پذیرفتهاند و پژوهشگران، این اثر را بعد از قرن هفتم تا قرن سیزدهم هجری، مهمترین منبع مصورسازی برای نگارگران ایرانی دانستهاند.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/1156975 «خمسه نظامی يکي از مهمترين منابع مصورسازي نگارگران ايراني است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | خمسۀ نظامی بعد از [[شاهنامه فردوسی|شاهنامۀ فردوسی]]، بیشترین جلوهگاه هنر و الهامبخش هنرمندان مختلف در عرصۀ خوشنویسی، تذهیب، نگارگری، جلدسازی،<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1405327/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%85 «چرا ما نظامی را ایرانی میدانیم؟»، خبر آنلاین.]</ref> تشعیر، صفحهآرایی، موسیقی و سینما بوده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83241327/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «خمسه نظامي در انواع هنر ايراني به جلوه درآمده است»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، نگارگران بهدلیل توصیف تصویری در خمسه، تأثیر بیشتری پذیرفتهاند و پژوهشگران، این اثر را بعد از قرن هفتم تا قرن سیزدهم هجری، مهمترین منبع مصورسازی برای نگارگران ایرانی دانستهاند.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/1156975 «خمسه نظامی يکي از مهمترين منابع مصورسازي نگارگران ايراني است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> | ||
==ثبت جهانی== | ==ثبت جهانی== | ||
«خمسه» نظامی، پس از | «خمسه» نظامی، پس از ۲ سال تلاش متخصصان ایرانی و ارزیابی کارشناسان یونسکو در ۱۳۹۰ش، در حافظۀ جهانی «یونسکو» ثبت جهانی شد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/406789/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88 «ثبت جهانی خمسه نظامی و التفهیم ابوریحان در یونسکو»، جام جم آنلاین.]</ref> | ||
==نمادهای فرهنگی و دینی در خمسه== | ==نمادهای فرهنگی و دینی در خمسه== | ||
بهباور بسیار از محققان، درونمایۀ اصلی سخن نظامی در خمسه عشق، عفت و پاکدامنی است و لیلی، مجنون، شیرین و فرهاد که در داستانهای این اثر آمدهاند، دارای ارزشهای اخلاقی و معنوی و نمادی از عفت و پاکدامنی محسوب میشوند.<ref>[https://www.farhang.gov.ir/fa/news/680540/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A2%D8%A6%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C «جایگاه و اهمیت خمسه نظامی در حوزه تمدنی ایران و اسلام»، وبسایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.]</ref> | بهباور بسیار از محققان، درونمایۀ اصلی سخن نظامی در خمسه عشق، عفت و پاکدامنی است و لیلی، مجنون، شیرین و فرهاد که در داستانهای این اثر آمدهاند، دارای ارزشهای اخلاقی و معنوی و نمادی از عفت و پاکدامنی محسوب میشوند.<ref>[https://www.farhang.gov.ir/fa/news/680540/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A2%D8%A6%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D9%87-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C «جایگاه و اهمیت خمسه نظامی در حوزه تمدنی ایران و اسلام»، وبسایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.]</ref> | ||
