تفسیر قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

قرآن به زبان عربی نازل شده است، اما به دلیل اشتمال آن بر معارف اعتقادی و احکام و همچنین به‌دلیل تقدیم، تأخیر، ناسخ، منسوخ، اجمال و تفصیل در آیات، پیامبر اکرم از همان آغاز به شرح و توضیح آیات قرآن پرداخت.<ref>ابن‌خلدون، مقدمه‌ ابن‌‌خلدون، ص438-439.</ref> به اعتقاد زرکشی، اعراب در زمان نزول آیات با سؤال کردن از پیامبر به باطن و ظرایف آیات دست می‌یافتند؛ این ویژگی‌ها به همراه نامأنوس بودن برخی از الفاظ قرآن و فاصله زمانی تدریجی با روزگار نزول آیات،<ref>الراغب، مقدمه جامع ‌التفاسیر، 1405ق، ص47-48.</ref> ضرورت تفسیر را بیشتر کرده است.<ref>معرفت، التفسیر و المفسرون، 1426ق، ج1، ص17-18. </ref>   

با هدف کاهش خطای مفسر، مجموعه‌ای از آداب و شرایط برای تفسیر، تعیین شده است.<ref>الحکیم، تفسیر سورة‌ الحمد، 1420ق، ص32.</ref> این چاره‌جویی، ریشه در روایاتی دارد که از تفسیر قرآن بدون علم،<ref>البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج1، ص39-47.</ref> و بدون آگاهی از ناسخ و منسوخ، عام و خاص، مطلق و مقید<ref>البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن ، 1415ق، ج1، ص39-47.</ref> و بدون مراجعه به روایات<ref>البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن ،  1415ق، ج1، ص39-47.</ref> نهی کرده‌اند. از جمله این آداب و شرایط می‌توان به شرایط نفسی و شرایط علمی، که خود شامل علم لغت، علم صرف و نحو، علوم بلاغی (معانی، بیان، بدیع)، علوم قرآن، علوم حدیث، فقه و اصول فقه می‌شود، اشاره کرد.<ref>الزرکشی، البرهان فی‌علوم‌ القرآن، 1376ق، ج2، صص153-156 و 173-174.</ref>   

پیامبر اکرم همزمان با نزول قرآن، آیاتی را که برای صحابه قابل فهم نبود، شرح می‌داد.<ref>ابن‌عاشور، التحریر والتنویر، [بی‌تا]، ج1، ص13. </ref> برجسته‌ترین شاگرد مدرسۀ تفسیر در این دوره، امام علی بود.<ref>الاندسی، المحرر الوجیز، 1413ق، ج1، ص41. </ref> پس از رسول خدا، صحابه، تفسیر را با نقل حدیث، دنبال کردند. تابعان نیز از صحابه یا از یکدیگر نقل می‌کردند. این مرحله تا پایان قرن اول هجری به طول انجامید.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، 1407ق، ج1، ص 145-147.</ref> در قرن دوم هجری و با تدوین تفسیر، کم‌کم تفسیر از حالت نقل مأثور خارج شد.<ref>معرفت، تفسیر و مفسران،  1373ش، ج2، ص9-11.</ref> امامان شیعه در این دوران، بیشترین نقش را در گسترش، تعمیق و نشر تفسیر قرآن داشتند و با ارائه روش صحیح در تفسیر قرآن<ref>العیاشی، تفسیر عیاشی، [بی‌تا]، ج1، ص17-18.</ref> از آسیب‌های آن، جلوگیری می‌کردند.<ref>کلینی، الکافی، 1375ش، ج8، ص311.</ref> در سده‌های اخیر با گسترش دانش و گوناگونی نیازهای بشر، تحولی بزرگ در شیوه‌ها و سبک‌های تفسیری ایجاد گردید و روش‌های جدیدی در تفسیر موضوعی پدیدار شد.<ref>انصاری، تفسیرشناسی: مبانی، منابع، قواعد، روش‌ها وگرایش‌ها،  1396ش، ص124.</ref> علامه طباطبایی (1281-1360ش) از مفسران معاصر است که با روش تفسیر قرآن به قرآن و با گرایش ادبی اجتماعی، کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن» را تدوین کرد.<ref>انصاری، تفسیرشناسی: مبانی، منابع، قواعد، روش‌ها وگرایش‌ها،  1396ش، ص127.</ref>

تفسیر قرآن به دو قسم ترتیبی و موضوعی تقسیم می‌شود؛ تفسیر ترتیبی، شیوه‌ای در تفسیر قرآن به ترتیب مصحف یا ترتیب نزول آیات است که از سورۀ فاتحه شروع و به ناس، ختم می‌شود. نخستین تفسیر ترتیبی پیوستۀ قرآن، معانی القرآن فراء است.<ref>معرفت، تفسیر و مفسران،  1373ش، ج2، ص11.</ref>  

در تفسیر موضوعی، به تفسیر آیات قرآن درباره موضوعی خاص، پرداخته می‌شود.<ref>صدر، المدرسه القرآنیه، 1421ق، ص23.</ref> علامه طباطبایی، پیشگام تفسیر موضوعی در شرق بوده است. او در المیزان، موضوعات فراوانی را با این رویکرد، بررسی کرده است.<ref>. طباطبایی،المیزان، 1393ق، ج1، صص157-186 و 270-276؛ ج2، ص260-287؛ ج6، ص86-104.</ref> مهم‌ترین آثار در تفسیر موضوعی، عبارت‌اند از: تفسیر موضوعی قرآن مجید از  عبدالله جوادی آملی، مفاهیم القرآن از جعفر سبحانی، پیام قرآن از  ناصر مکارم شیرازی.