ماه محرم: تفاوت میان نسخه‌ها

[[ماه محرم]] یا محرم الحرام، اولین ماه از [[تقویم هجری قمری]] است و بین ماه‌های ذی‌الحجة و صفر واقع شده است. ماه محرم در فرهنگ [[مسلمانان]]، از جمله [[ماه‌های حرام]] به‌شمار می‌آید. محرم‌الحرام به‌دلیل وجود برخی مناسبت‌ها همچون شهادت [[امام حسین]] و یارانش و اسارت اهل‌بیت او در این ماه، جایگاه ویژه‌ای نزد [[شیعیان]] دارد.

به‌دلیل اینکه در [[اسلام]] و حتی [[عصر جاهلیت]]، جنگیدن در این ماه، حرام بوده است، این ماه را «[[محرم]]» نامیده‌اند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ماه_محرم «ماه محرم»، سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: 30 تیر 1401ش؛] [https://fa.wikishia.net/view/محرم_(ماه) «ماه محرم»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 30 تیر 1401ش.]</ref>

در روایتی از امام هشتم [[شیعیان]] نیز به حفظ حرمت این ماه در [[دورۀ جاهلیت]] و ممنوعیت جنگیدن در این ماه، اشاره شده است.<ref>ابن‌بابویه، آمالی، 1376ش، ص129.</ref>

در اسلام نیز، محرم از ماه‌های حرام است که جنگ و خون‌ریزی در آن ممنوع بوده و با شهادت امام حسین در این ماه، مورد توجه بیشتر شیعیان قرارگرفته است؛ امامان شیعه، پیروان خود را به برپایی مجالس عزاداری، تجلیل از شهادت امام حسین و تبیین اهداف او، تشویق و ترغیب کرده‌اند.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1390ش، اعمال ماه محرم.</ref>

[[ماه محرم]] برای شیعیان، مقدس است؛ زیرا یادآور شهادت [[امام حسین]] (علیه السلام) و اصحاب او بوده و به همین دلیل، ماه حزن، اندوه و عزاداری [[شیعیان]] است. امام حسین در محرم سال ۶۱ق به دعوت مردم [[کوفه]]، راهی کوفه شد؛ ولی با عهدشکنی مردم کوفه روبرو شد و در سرزمین [[کربلا]] در روز دهم ([[عاشورا]]) محرم، او و اصحابش به [[شهادت]] رسیدند. [[امام رضا]] در شرح حال پدر خود هنگام فرارسیدن ماه محرم گفته است که در این ماه، اندوه بر چهرهٔ او نمایان می‌شد و در روز [[عاشورا]] با حزن فراوان می‌گفت امروز، روزی است که جدم، حسین شهید شده است.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1390ش، ص499.</ref>

در دورهٔ حکمرانی [[آل‌بویه]]، نخستین مراسم عزاداری امام حسین به شکل رسمی برگزار شد. [[معزالدولۀ دیلمی]]، پایه‌گذار حکومت آل‌بویه در [[ایران]]، دستور داد در [[روز عاشورا]] همهٔ بازارها تعطیل شود و مردم در مکان‌های عمومی به عزاداری برای امام حسین بپردازند. در این دوره، مراسم عزاداری با [[مرثیه‌خوانی]] و [[مقتل‌خوانی]] همراه بود. در [[دورۀ سلجوقیان]] شکل عمومی و رسمی عزاداری به حالت فردی و خانگی تغییر پیدا کرده بود؛ ولی در دوره [[صفویه]] و با رسمی شدن [[مذهب شیعه]] در ایران، مراسم [[عزاداری امام حسین]] با گونه‌های متنوع [[سینه‌زنی]] و [[زنجیرزنی]] در ایران رواج یافت. مراسم عزاداری محرم در [[دورۀ زندیه]] و [[قاجاریه]]، رونق روزافزون یافت؛ [[تعزیه‌خوانی]] در دورهٔ [[کریم‌خان زند]] و خون‌آلوده کردن سر و صورت با تیغ در عصر قاجاریه، به مراسم عزاداری اضافه شد. عزاداری محرم در [[دورۀ پهلوی]] با رکود همراه بود؛ اما از سال ۱۳۴۲ش عزاداری محرم، به قیام‌های مردمی و در نهایت به [[انقلاب اسلامی ایران]] انجامید. پس از انقلاب اسلامی، عزاداری محرم در ایران به شکل گسترده‌تری برگزار می‌شود.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/638781/سیر-تاریخی-عزاداری-محرم-در-ایران-از-آل-بویه-تا-امروز «سیر تاریخی محرم در ایران از آل‍بویۀ تا امروز»، سایت مشرق، تاریخ بازدید: 30 تیر 1401ش.]</ref>

[[شب اول ماه محرم]]، در فرهنگ مسلمانان، اول سال قمری شمرده می‌شود<ref>[http://www.islamquest.net/fa/archive/fa765 «شهادت امام حسین(ع) و اوّل سال بودن محرم»، سایت اسلام کوئست نت، تاریخ بازدید: 30 تیر 1401ش.]</ref> و دارای مناسک خاصی است. [[میرزا جواد ملکی تبریزی]] در [[کتاب «المراقبات»]] به دوستداران خاندان [[حضرت محمد]] سفارش کرده است که حرمت [[دهۀ اول محرم]] را در ظاهر و باطن حفظ و آثار حزن و اندوه بر چهره نمایان کنند و حتی در روزه‌های نهم، دهم و یازدهم این ماه، لذت‌های حلال را نیز ترک گویند؛ مانند کسی که داغدار عزیزان خود است. از دیگر توصیه‌ها، خواندن [[زیارت عاشورا]] در دههٔ نخست این ماه است.<ref>[https://pdf.lib.eshia.ir/95032/1/25 ملکی تبریزی، المراقبات، کتابخانه مدرسه فقاهت، ص25-34.]</ref> همچنین در برخی آثار، به احیای شب اول محرم، [[نیایش]] و [[دعا]] در این شب و اقامه دو رکعت [[نماز]] سفارش شده که در هر رکعت بعد از حمد، ۱۱ مرتبه [[سورۀ توحید]] خوانده می‌شود. در روز اول [[محرم]] نیز به اقامه دو رکعت نماز و [[روزه‌داری]] سفارش شده است. همچنین احیای [[شب عاشورا]] (شب دهم محرم) در کنار مرقد امام حسین و نیز دعا و نیایش، پسندیده است.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان،1390ش، ص499؛ [http://pajoohe.ir/اعمال-10-روز-اول-محرم-دهه-اول-محرم__a-61642.aspx «اعمال 10 روزه اول محرم (دهۀ اول محرم)، دانشنامۀ پژوهشکده باقرالعلوم، 19 مهر 1395ش.]</ref> در [[روز عاشورا]] نیز برپایی [[مناسک]] زیر، توصیه شده است:

# سوگواری برای امام حسین و [[شهدای کربلا]]؛

* ورود کاروان امام حسین به سرزمین [[کربلا]] (دوم محرم)؛

محرم، ماه اندوه و عزای شیعیان در شهادت امام حسین و یاران او است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ «ماه محرم»، دانش‌نامۀ اسلامی].</ref>

برپایی دسته‌های عزاداری، زنجیرزنی، پختن نذری و علم‌کِشی از جمله مراسم‌های عمومی در سراسر ایران در ماه محرم است؛ اما بعضی از شهرها رسم‌های خاصی دارند همچون مراسم نخل‌گردانی در یزد، سنج و دمام در بوشهر، بیل‌زنی خراسانی‌ها، گِل‌مالی لُرستانی‌ها و قربانی هزاران رأس دام در زنجان.<ref>[https://www.otaghak.com/blog/otaghak-1400-report/ شریفی، «آداب و رسوم روزهای محرم در شهرهای ایران»، مجله اتاقک].</ref>

نصب پرچم‌های «یا حسین»، بر بام خانه‌ها، کوچه‌ها، خیابان‌ها، سیاه‌پوش کردن شهرها و اماکن زیارتی ده روز قبل از محرم، تعویض پرچم حرم امام حسین در شب اول محرم، مراسم ورود کاروان کربلا در روز دوم، تعزیه‌خوانی و برنامهٔ ورود نمادین کاروان عمر سعد به کربلا در روز سوم محرم، مقتل‌خوانی و تشکیل دسته‌های عزاداری در روز عاشورا، پیاده‌روی به‌سمت حرم امام حسین و حضرت عباس و هروله کردن در بین‌الحرمین از جمله رسم‌های شیعیان عراق در محرم است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1833360/ «عراق و سوگواری ماه محرم»، خبرگزاری صدا و سیما].</ref>

شاعران فارسی‌زبان، همچون سعدی، خاقانی و فرخی در قصیده‌های خود از ماه محرم یاد کرده‌اند؛ برای مثال، سعدی گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج12، ذیل واژه محرم.</ref>

  {{ب| گر زکاتی به محرم بدهی | زان خسیسان به صفر بازمگیر}}