بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۶۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>''' | <big>'''نهضت مشروطه؛'''</big> جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دورۀ قاجار برای تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملت و نهادهای نوین. | ||
نهضت مشروطه ایران جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دوره قاجار بود که با هدف تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملی و نهادهای نوین شکل گرفت. این نهضت که ریشه در نارضایتیهای ساختاری از استبداد سلسله قاجار، نفوذ بیگانگان و بحرانهای اقتصادی داشت، با رهبری علمای دین و همراهی روشنفکران، بازرگانان و اصناف، به صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفر الدینشاه انجامید و تأسیس مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی را به همراه آورد. بااینحال، مخالفتهای محمدعلیشاه، اختلافات فکری میان جریانهای لیبرال، سوسیالیست و روحانیون و دخالت قدرتهای خارجی بهویژه روسیه و انگلستان، روند این نهضت را با چالش مواجه کرد و به انحراف و افول آن انجامید. | |||
== | == مفهومشناسی == | ||
نهضت در لغت بهمعنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمانیافته و نسبتاً بادوامی اطلاق میشود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل میدهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته میشود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل میکند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطهخواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژهیاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورۀ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانونمحور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریانهای مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانونمند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر میگرفت؛ بهگونهای که علمای مشروطهخواه همچون [[آخوند خراسانی]] آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت میدانستند، در مقابل شیخ فضلالله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر سید حسن تقیزاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی میکردند.<ref>{{پک/بن|مفهوم مشروطه|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=معنا و مفهوم مشروطه از نگاه علما و مشروطهخواهان}}</ref> | |||
== تاریخچه == | |||
بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریههای دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمههای دوره سلطنت ناصرالدینشاه قاجار در ایران بهکار گرفته شد<ref>{{پک|مهدیقلیخان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدینشاه، از مشروطیت و [[مجلس شورای ملی]] سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> | |||
دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظامنامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدینشاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وبسایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدینشاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلیشاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطهخواهان وادار به کنارهگیری و تبعید شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> آخرین شاه قاجار، احمدشاه، در سیزدهسالگی و در بحبوحۀ آشفتگیهای پس از [[استبداد صغیر]] به سلطنت رسید. دورۀ پادشاهی او با بحرانهای متعددی همچون اولتیماتوم روسیه، اشغال ایران در جنگ جهانی اول و قرارداد ۱۹۱۹م همراه بود که در عمل حاکمیت ملی ایران را تضعیف کرد. سرانجام، در اسفند ۱۲۹۹، کودتای رضاخان و سیدضیاء طباطبائی رخ داد و با حمایت تدریجی رضاخان از سوی مجلس و دربار، مقدمات سلب قدرت از احمدشاه فراهم شد. در آبان ۱۳۰۴ش مجلس شورای ملی طی مصوبهای، سلسلۀ قاجار را منقرض و رضاخان را بهعنوان شاه جدید معرفی کرد و بدینترتیب، دوران مشروطه و حاکمیت قاجاریه به پایان رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=احمد شاه قاجار}}</ref> در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref> | |||
== زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه == | |||
== | |||
== | |||
* پس از سقوط [[صفویه]] و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف حاکمان سلسلۀ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعفهای ساختاری متعددی مواجه بودند<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمیساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref> | |||
* بر اساس گزارش منابع تاریخی، در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصۀ رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامههای گلستان و ترکمنچای، بخشهایی از قلمرو ایران را از دست داد. وامهای خارجی با گروگذاشتن گمرکهای شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینههای سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان میشد.<ref>{{پک|رضایی|14 مرداد 1400|ک=وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه}}</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانهای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکتهای خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۳}}</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست میآوردند و درباریان وظیفهای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینههای شکلگیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.<ref>{{پک|فیروز|شیخی|۱۳۹۳|ک=مطالعات علوم اجتماعی ایران|ف=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|ص=۸۳}}</ref><ref>{{پک|خوشحال|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ص=۶۹-۷۰}}</ref> | |||
* در کنار این ریشههای بنیادین، مجموعهای از عوامل محرک نیز روند شکلگیری نهضت را تسریع بخشید. برای مثال افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامهها و نقش علما در بیداری اذهان عمومی از جمله این عوامل بودند.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، بهچوببستن تجار توسط حاکم تهران و کشتهشدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و بستنشینیهای گستردهای در مسجد شاه، [[حرم عبدالعظیم حسنی|حرم عبدالعظیم]]، [[حضرت معصومه#حرم فاطمه معصومه|حرم حضرت معصومه]] و سفارت انگلیس در پی داشت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۷۰}}</ref> همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود. سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عینالدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطهخواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عینالدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref><ref>{{پک|همراهی|جلالپور|محققنیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۶-۲۷۹}}</ref> | |||
* ناظمالاسلام کرمانی در کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان» که به عقیده برخی مورخان، نخستین مجموعه مدون از وقایع انقلاب مشروطه محسوب میشود، ریشۀ این نهضت را به دوران ناصرالدینشاه و واقعۀ تحریم تنباکو بازمیگرداند و عواملی چون خطابههای سیدجمالالدین اسدآبادی، نوشتههای میرزا ملکمخان و نقش روحانیون و روزنامهنویسان را در بیداری مردم مؤثر میداند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۱|ک=وبسایت رونامه دنیای اقتصاد|ف=مشروطه از نگاه مورخان}}</ref> | |||
== نیروهای فعال در نهضت مشروطه == | |||
* تودههای شهری که بهطور عمده از طبقات متوسط و فقیر شهر تشکیل میشدند و مهمترین بخش آنان را کسبه، بازاریان و اهل حرف و صنعت تشکیل میدادند، بهعنوان پشتوانه تودهای انقلاب، در بستنشینیها و مقاومت در برابر استبداد نقش پیشگام داشتند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۷}}</ref> | |||
* علما و روحانیون که با توده مردم و بازاریان پیوندی نزدیک داشتند، در میان آنان مراجع ثلاث: آخوند خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا خلیل تهرانی با صدور فتواها و اعلامیههای متعدد، نقش تعیینکنندهای در بسیج مردمی و تضعیف حکومت قاجار ایفا کردند. این گروه بعد از پیروزی مشروطه اول به دو دسته تقسیم شدند: گروهی که از خلع محمدعلیشاه دفاع میکردند و گروهی که خطر اصلی را از جانب غربگرایان افراطی میدانستند که شیخ فضلالله نوری برجستهترین چهره آن بود.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۷}}</ref> | |||
* دیوانسالاران غربگرا که نخبگانی دوزیستی بودند؛ یعنی هم در دستگاه حکومتی حضور داشتند و از مناصب دولتی و مزایای مادی بهرهمند میشدند و هم در موضع اپوزیسیون به نقد ساختار سیاسی میپرداختند. این گروه، استخوانبندی اولیه جریان غربگرایی را تشکیل میدادند و با بهرهگیری از اهرمهای قدرت، در نهایت گوی سبقت را از دیگر گروهها ربودند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref> | |||
* بازرگانان که به گروه کمپرادور معروف بود و بزرگترین تجار ایران را در بر میگرفت، پیوندی نزدیک با دیوانسالاران غربگرا داشت و با حمایت مالی از بستنشینیها و انجمنهای مخفی، نقشی اساسی در پیشبرد انقلاب ایفا کرد، اما بهتدریج با نگرانی از بیثباتی سیاسی و اقتصادی، حمایت خود را از انقلاب پس گرفت.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref> | |||
* سران ایلات و عشایر که حدود یکچهارم جمعیت ایران را تشکیل میدادند، با اتکا به نیروی نظامی و نفوذ قبیلهای، در حوادث مشروطه تأثیرگذار بودند و با ورود به صحنه، در بیثباتکردن اوضاع کشور نقشآفرینی کردند و گاه نیز به حمایت از یکی از دو طرف مبارزه پرداختند. | |||
* روشنفکران که هرچند بهمثابه یک گروه اجتماعی قابل اعتنا هنوز شکل نگرفته بودند، اما حلقههای اولیه آنان در پیرامون مطبوعات و محافل فکری، به نشر مفاهیم مشروطهخواهی، قانونطلبی و ناسیونالیسم پرداختند و کادرهای فکری و اجرایی مشروطیت را تأمین کردند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref> | |||
* در کنار این شش گروه، نیروهای دیگری نیز در انقلاب مشروطه حضور داشتند که هر یک بهنحوی در روند آن مؤثر بودند. کارگران و دهقانانبه دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقشی تعیینکننده ایفا کنند، هرچند در برخی مناطق، بهویژه گیلان و تبریز، حضور فعال آنان در کنار مشروطهخواهان دیده شده است.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref> | |||
* زنان با سخنرانیهای آتشین، تأسیس انجمنهای مخفی، حضور در نبردها با پوشش مردانه و تحریم کالاهای خارجی، حضوری چشمگیر داشتند و به نظر پژوهشگران نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref> | |||
* مطبوعات و روزنامهها از جمله حبلالمتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهیبخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمنهای سیاسی نخستین گامهای خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمنهای مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بیبیمریم بختیاری در فتح تهران، پایههای نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref> | |||
== اهداف و اصول نهضت مشروطه == | |||
مهمترین اهداف نهضت مشروطه، تحقق آرمانهای اسلامی با ایجاد نهادهای مناسب مانند تأسیس عدالتخانه، محدودشدن استبداد و ستم دربار، مشورتپذیری حاکمان از طریق تأسیس دارالشورا و مبارزه با استبداد بود<ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۲۰۸}}</ref> و نهادهای برآمده از این جنبش، از جمله مجلس شورای ملی و هیأت نظارت روحانیون، چنین وظیفهای را بر عهده داشتند. قانون اساسی مشروطیت (۱۲۸۵ش) که ۵۱ اصل داشت، عمدتاً به ترتیب کار مجلسین و نحوه رأیگیری اختصاص یافته بود و از حقوق ملت سخنی به میان نیاورده بود. این کاستی، به تدوین متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش انجامید که با ۱۰۷ اصل و یک اصل الحاقی، بهعنوان یکی از اسناد کلیدی مشروطه، مبانی هویت و حاکمیت ملی را بازتعریف کرد.<ref>{{پک/بن|م۸|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود}}</ref> متمم قانون اساسی مؤلفههای هویتی تازهای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام بهعنوان دین رسمی و تشیع بهعنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران بهعنوان پایتخت، معرفی پرچم سهرنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات<ref>{{پک/بن|۱۰۳|ک=وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی|ف=متمم قانون اساسی مشروطه}}</ref> | |||
== دستاوردها == | |||
به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهایی بود؛ از جمله: | |||
* تبدیل نظریۀ شاهمحوری به قانونمحوری، تأسیس مجلس شورای ملی بهعنوان نخستین نهاد قانونگذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیتیافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref> | |||
* مشروطه با گسترش آزادی بیان و قلم، به دگرگونی بنیادین در زبان و ادب فارسی انجامید و ادبیات را از حاشیهنشینی درباری به ابزاری برای آگاهیبخشی، نقد اجتماعی و مبارزه با نابسامانیها بدل کرد.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref> | |||
* همچنین این نهضت با ایجاد نگرشی نو به سرنوشت و حقوق انسان، زمینه را برای شکلگیری انسانِ نواندیش و تحولخواه فراهم ساخت و با گشودن فضای عمومی به روی زنان، نخستین گامها را در جهت برابری حقوقی و حضور اجتماعی آنان برداشت.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref> | |||
* پژوهشگران معتقدند دستآوردهای ایران در نهضت مشروطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref> | |||
== چالشها == | |||
=== ساختاری و سیاسی === | |||
برخی پژوهشگران در مقابل دستآوردهای نسبی نهضت مشروطه، به چالشهای ساختاری و سیاسی آن اشاره کردهاند. از دیدگاه این تحلیلگران، تسلط روشنفکران غربزده بر مجلس و تهیشدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینهساز کنارهگیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>{{پک|شیرمحمدی|۱۳۸۵|ک=فصلنامه حوزه|ف=درآمدى بر ماهیت مشروطیت و نقش آ ن در تکوین تمدن اسلامى|ص=۱۷۰-۱۷۴}}</ref> مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطهخواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>{{پک|امامخمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام|ص=171 و 242|ج=۱۸}}</ref> روسیه و انگلستان با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکلگیری گرفتاریهای بعدی ایران نقش داشتند.<ref>{{پک|امامخمینی|۱۳۸۸|ک=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|ص=13-15|ج=۱۸}}</ref> قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیۀ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه بهعنوان هدیۀ پادشاه به مردم تلقی میشد. به نظر محققان این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورۀ رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم بهطور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل میکردند<ref>{{پک|کاتوزیان|۱۳۹۳|ک=تضاد دولت و ملت ایران|ص=۲۳۰|ج=}}</ref> و در دورۀ محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب میشدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواستهای ملوکانه تبدیل شد.<ref>{{پک|فردوست|شهبازی|۱۳۷۸|ک=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|ص=۲۵۷|ج=۱}}</ref> | |||
=== اختلاف مشروطه و مشروعهخواهی === | |||
پس از صدور فرمان مشروطیت، میان رهبران دینی نهضت بر سر مفهوم و محتوای نظام سیاسی نوین اختلاف نظر پدید آمد و آنان به دو گروه «مشروطهخواه» و «مشروعهخواه» تقسیم شدند. علمای مشروطهخواه به رهبری آخوند خراسانی و میرزای نائینی، مشروطه را ابزاری برای محدودساختن قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت در چارچوب نهادهای نوین میدانستند و با استناد به منابع فقهی، نظام مشروطه را با اصول شیعی سازگار تلقی میکردند. در مقابل، علمای مشروعهخواه با مشاهده نفوذ غربگرایان در تدوین قانون اساسی و انتشار افکار سکولار در مطبوعات، بر لزوم انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید کردند و اصولی چون آزادی مطبوعات و برابری حقوقی را مغایر با شرع دانستند. این اختلاف که ریشه در تفاوت برداشت از ماهیت مشروطه و کارکردهای آن داشت، به تدریج به شکاف عمیقی در صفوف مشروطهخواهان انجامید و زمینهساز چالشهای بعدی در روند این نهضت گردید.<ref>{{پک|اسماعیلی|13 مرداد 1400|ک=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|ف=تأملی بر چرایی تفاوت نظر میان علمای مشروطه خواه و مشروعه خواه}}</ref> در پی بروز این اختلافات، شیخ فضلالله نوری که از رهبران جریان مشروعهخواهی بود، پس از فتح تهران توسط مشروطهخواهان دستگیر و به اتهام افساد فیالارض محاکمه و به اعدام محکوم و در ۹ مرداد ۱۲۸۸ش به دار آویخته شد.<ref>{{پک|ملکزاده|۱۳۷۳|ک=تاریخ انقلاب مشروطیت ایران|ص=۱۲۷۱|ج=۶-۷}}</ref> | |||
== | == ادبیات نهضت مشروطه == | ||
ادبیات نهضت مشروطه، به آفرینشهای ادبی گفته است که در آن شاعران و نویسندگان، ادبیات را به ابزاری برای بیان اهداف سیاسی و اجتماعی، از جمله آگاهیبخشی به افکار عمومی، آزادی و استقرار مشروطیت تبدیل کردند. این ادبیات در جدال با ادبیات کهنه، در دو عرصه محتوا و زبان، رویکردی نو و سنتشکن داشت و با طرح مضامینی چون وطن، قانون، آزادی، نقد سنتها و برابری زنان، به زبانی ساده و عامیانه روی آورد. بهنظر پژوهشگران شعر این دوره با خروج از دربار و نزدیکی به زبان کوچه و بازار، در قالبهایی چون تصنیف و مستزاد جلوهگر شد و نثر نیز با تأثیرپذیری از روزنامهنگاری، به سمت سادگی و روانی پیش رفت و زمینهساز پیدایش داستاننویسی مدرن شد. محققان از شاعران و نویسندگان شاخص این دوره ملکالشعرای بهار، ایرج میرزا، میرزاده عشقی، دهخدا و محمدعلی فروغی را نام بردهاند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۳|ک=وبسایت پژوهه|ف=ادبیات مشروطه}}</ref> ملک الشعرای بهار تاریخچه نضهت مشروطه را در یک قصیدۀ بلند روایت کرده که چند بیت اول آن عبارت است از:<ref>{{پک/بن|م۶|ک=وبسایت گنجور|ف=تاریخچه انقلاب مشروطه}}</ref> | |||
{{شعر جدید | |||
| متن = | |||
دریغا که بگذشت عهد جوانی\\درآمد ز در پیری و ناتوانی | |||
جوانی به راه وطن دادم از کف\\دریغا وطنرفتو طیشد جوانی | |||
وگر بازگردد وطن بار دیگر\\نیارد جوانی به ما ارمغانی | |||
دو ده ساله بودم که آشفت ایران\\برآمد ز ری بانگ عالی و دانی | |||
به مشروطه بر پیشوایان شیعه\\بدادند فتوی و گشتند بانی | |||
دو سال دگر انقلابی بپا شد\\که شه عهد بشکست در ملکرانی | |||
}} | |||
در | == نهضت مشروطه در آثار پژوهشی و هنری == | ||
== | === کتاب و مقاله === | ||
آثار پژوهشی گستردهای در قالب کتاب و مقاله درباره نهضت مشروطه ایران نوشته شده که طیف وسیعی از موضوعات تاریخی، سیاسی، فکری، اجتماعی و فرهنگی را پوشش میدهد؛ از جمله مهمترین این آثار میتوان به «تاریخ بیداری ایرانیان» نوشته ناظمالاسلام کرمانی، «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» تألیف مهدی ملکزاده، و آثار ادوارد براون، احمد کسروی و یرواند آبراهامیان اشاره کرد که هر یک از زاویهای متفاوت به تحلیل این رویداد پرداختهاند. همچنین رسالهها و مکتوبات سیاسی عصر مشروطه، از جمله آثار میرزای نائینی بهنام «تنبیه الأمة و تنزیه الملة» و شیخ فضلالله نوری با عنوان «حرمت مشروطه»، در کنار مجموعهاسناد منتشرشده از وزارت امور خارجه و خاطرات رجال سیاسی، منابع ارزشمندی برای شناخت ابعاد مختلف این جنبش به شمار میروند. در حوزه اندیشه سیاسی، کتابهایی چون «مبانی نظری حکومت مشروطه و مشروعه»، «بنیاد فلسفه سیاسی در ایران» و «مشروطه ایرانی و پیشزمینههای نظریه ولایت فقیه» به تحلیل مبانی فکری موافقان و مخالفان مشروطه پرداختهاند. تاریخ محلی و منطقهای مشروطه نیز در آثاری مانند «ایل بختیاری و مشروطیت»، «گیلان از انقلاب مشروطیت تا زمان ما» و «استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران» بازتاب یافته است. افزون بر این، پژوهشهای متعددی به نقش زنان، مطبوعات، ادبیات و تأثیر مشروطه بر تحولات فرهنگی و زبانی ایران اختصاص یافته که به نظر محققان نشان از گستردگی و تنوع رویکردهای پژوهشی به این رویداد تاریخی دارد.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۲|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران}}</ref> | |||
== | === فیلم و مستند === | ||
در | به باور پژوهشگران، انقلاب مشروطه باوجود اهمیت تاریخی، در سینما و تلویزیون بازتابی ناقص و اغلب همراه با تحریف داشته است؛ به نظر آنها، آثاری چون فیلم «ستارخان» و سریالهای «معمای شاه» و «ایراندخت» بهدلیل جابجایی قهرمان و ضدقهرمان و بیتوجهی به نقش مردم، با انتقاد مورخان مواجه شدند.<ref>{{پک|اسدی|۱۶ مرداد ۱۴۰۳|ک=وبسایت آگاه|ف=مشروطه در سینما و تلویزیون}}</ref> مستندهایی مانند «روایتی از مشروطه»،<ref>{{پک/بن|۱۰۷|ک=وبسایت ایرانداک فیلم|ف=روایتی از مشروطه}}</ref> «تا مشروطه»،<ref>{{پک/بن|۱۰۶|ک=وبسایت مظوم|ف=تا مشروطه (1396)}}</ref> «بهارستان، خانه ملت»، «نیمه پنهان ماه»، «کوپریتو»، «آینه خیال» و «صف و چند خرده روایت از قرن اخیر» از آثاری بوده که کوشیدهاند با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیدهشده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند.<ref>{{پک/بن|۱۰۸|ک=وبسایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی|ف=آثار - انقلاب مشروطه}}</ref> | ||
== یادمانهای نهضت مشروطه == | |||
== | === خانه مشروطه تبریز === | ||
خانه مشروطه تبریز، منزل سابق مهدی کوزهکنانی از تاجران سرشناس تبریز، در ۱۲۴۷ش ساخته شد و در جریان محاصره ۱۱ ماهه تبریز، به مرکز فرماندهی مبارزان و محل تجمع بزرگان آذربایجان تبدیل گردید. این بنا در ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از ۱۳۷۵ش با عنوان موزه مشروطه، با معماری چشمنواز و سردیسهایی از ستارخان، باقرخان و دیگر چهرههای شاخص، در محله راستهکوچه تبریز، پذیرای علاقهمندان به تاریخ معاصر ایران است.<ref>{{پک/بن|م۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=«خانه مشروطه تبریز» مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم}}</ref> | |||
== | === روز تهران (۱۴ مهر) === | ||
چهاردهم مهر ماه بهعنوان روز تهران در تقویم رسمی ایران نامگذاری شده است که یادآور امضای متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ش است؛ متممی که بهعنوان دستآورد مشروطهخواهان در اصل چهارم خود، تهران را برای نخستینبار بهصورت رسمی بهعنوان پایتخت ایران معرفی کرد.<ref>{{پک/بن|م۵|ک=اعتماد آنلاین|ف=روز تهران چه روزی است و چرا؟}}</ref> | |||
=== سالروز صدور فرمان مشروطیت === | |||
چهاردهم مرداد ماه ۱۲۸۵ش، سالگرد صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدینشاه قاجار است که بهعنوان یکی از بزرگترین رویدادهای سیاسی قرون اخیر ایران، نقطه عطفی در تاریخ جنبشهای آزادیخواهی و قانونگرایی کشور به شمار میرود. این روز هر ساله بهعنوان یادبود پیروزی مشروطهخواهان و آغاز دورهای نوین در تاریخ ایران گرامی داشته میشود.<ref>{{پک/بن|م۲|ک=وبسایت عصر ایران|ف=14 مرداد و 14 کتاب دربارۀ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون}}</ref> | |||
=== تمبر یادبود === | |||
در یکصدمین سالروز صدور فرمان مشروطیت، تمبر یادبود این رویداد توسط شرکت پست جمهوری اسلامی ایران چاپ شد.<ref>{{پک/بن|م۳|ک=وبسایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات|ف=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد}}</ref> | |||
= | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
{{پانویس پیشنویس}} | |||
=منابع= | =منابع= | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}} | |||
* «احمد شاه قاجار». مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. ۸ اسفند ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.{{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وبسایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=ادبیات مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C/%D9%86%D8%AB%D8%B1/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87__a-46346-9261-9265-28208.aspx|تاریخ=۲۴ آبان ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت پژوهه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۳}}}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه در سینما و تلویزیون|نشانی=https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C|تاریخ=1۶ مرداد 1403|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=آگاه|نام=فاطمه|نام خانوادگی=اسدی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=تأملی بر چرایی تفاوت نظر میان علمای مشروطه خواه و مشروعه خواه|نشانی=https://psri.ir/?id=tgdphzm5|تاریخ=۱۳ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۸}}|وبگاه=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|نام خانوادگی=اسماعیلی|نام=حمید رضا}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امامخمینی|نام=سید روحالله|عنوان=صحیفه امام|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی|کوشش=|مترجم=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امامخمینی|نام=سید روحالله|عنوان=ولایت فقیه، حکومت اسلامی|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی|کوشش=|مترجم=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اندرو|نام=وینسنت|عنوان=نظریههای دولت|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=حسین بشیریه}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4048650/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%81%DA%A9%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|حبیبی}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=تا مشروطه (1396)|نشانی=https://www.manzoom.ir/title/tt2312267/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-1396|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت منظوم|شناسه={{شناسه یادکرد|کد۱۰۶}}}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشحال|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ژورنال=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|دوره=یازدهم|شماره=۴۳|صفحات=۶۸-۸۴|نام۲=فریدون|نام خانوادگی۲=شایسته}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=خانه مشروطه تبریز مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم|نشانی=https://farsnews.ir/V_zeynali/1722609140106174268/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85|تاریخ=۱۲ مرداد ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=«درسهای مشروطه» از نگاه حضرت آیتالله خامنهای|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=9830|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۰}}}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه|نشانی=https://www.psri.ir/?id=dxddkw14|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=بسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی|نام خانوادگی=رضایی|نام=علی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=روایتی از مشروطه|نشانی=https://irandocfilm.org/movie/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۷}}|وبگاه=وبسایت ایرانداک فیلم}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3|تاریخ=15 آبان 1402|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱}}|وبگاه=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علیاصغر|عنوان=ایران در دوره سلطنت قاجار|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد|کوشش=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=روز تهران چه روزی است و چرا؟|نشانی=https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-23/740343-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۵ مهر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۵}}|وبگاه=اعتماد آنلاین}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شهبازی|نام۱=عبدالله|تاریخ=۱۳۸۱|عنوان=جریان شناسی جنبش مشروطه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/38280/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|ژورنال=بازتاب اندیشه|دوره=|شماره=۲۹|صفحات=37 - 39}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شیرمحمدی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۳۸۵|عنوان=درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/84271/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%89-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2-%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%DA%A9%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89|ژورنال=مجله حوزه|شماره=۱۳۷|صفحات=۱۷۰-۱۷۹|دوره=۲۳}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طلوع فکور|نام۱=هانیه|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C|ژورنال=تاریخ پژوهی|شماره=۷۷|صفحات=۷۳-۹۴}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد|نشانی=https://tadra.ict.gov.ir/fa/newsagency/479/%D8%B5%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۱۶ مرداد ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۳}}|وبگاه=وبسایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفری|نام۱=سهیلا|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=تاریخ پژوهان|شماره=۱۹|صفحات=۸۹-۱۱۷}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفرینژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۰|عنوان=بررسی عوامل ظهور و افول انقلاب مشروطه در ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1323158/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D9%81%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=پژوهش در تاریخ|شماره=۲|صفحات=۲۱-۴۲|دوره=۱۳}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی|نشانی=https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C|تاریخ=14 بهمن 1403|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|عنوان=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=اطلاعات|پیوند=|کوشش=|نام۱=حسین|نام۲=عبدالله|نام خانوادگی۱=فردوست|نام خانوادگی۲=شهبازی|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|دوره=۱|شابک=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران|نشانی=https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407|تاریخ=13 مرداد 1404|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وبسایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروز|نام۱=راد|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/385529/|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=یازدهم|شماره=۴۰|صفحات=۷۸-۹۱|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=شیخی}} | |||
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=قریشی کرین|نام=سید حسن|مدخل=نهضت مشروطه|دانشنامه=دانشنامه امام خمینی|سال=۱۴۰۰|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مکان=تهران|کوشش=سید ضیا مرتضوی|پیوند مدخل=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148467/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|نام۲=پروین سادات|نام خانوادگی۲=قوامی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کاتوزیان|نام=محمدعلی|عنوان=تضاد دولت و ملت ایران|سال=۱۳۹۳|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=علیرضا طیب}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/98875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|تاریخ=۲۰ بهمن ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۲}}}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کسروی|نام=احمد|عنوان=تاریخ مشروطه ایران|سال=۱۳۸۳|مکان=تهران|ناشر=امیر کبیر|کوشش=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلیفورد ادموند|نام=باسورث|عنوان=سلسلههای اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز بازشناسی اسلام و ايران|کوشش=|مترجم=فریدون بدرهای}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=متمم قانون اساسی مشروطه|نشانی=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=بسایت مرکز پژوهشهای سیاسی مجلس شورای اسلامی}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه از نگاه مورخان|نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3736528-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۳ بهمن ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد|شناسه={{شناسه یادکرد۱۰۱۱}}}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه|نشانی=https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|وبگاه=واژهیاب}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود|نشانی=https://psri.ir/?id=i5o10j61|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۸}}|وبگاه=وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مصباح یزدی|نام=محمدتقی|عنوان=انقلاب اسلامی و ريشههای آن|سال=1395|مکان=قم|ناشر=موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني|کوشش=قاشم شباننیان}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=معنا و مفهوم مشروطه از نگاه علما و مشروطهخواهان|نشانی=https://psri.ir/?id=nznjp3fi|تاریخ=13 مرداد 1399|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|شناسه={{شناسه یادکرد|مفهوم مشروطه}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱= ملایی توانی|نام۱=علیرضا|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|پیوند=https://sid.ir/paper/1085576/fa|ژورنال=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)|شماره=۳۲|صفحات=۱۲۱-۱۴۵|دوره=۱۳}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ملکزاده|نام=مهدی|عنوان=تاریخ انقلاب مشروطیت ایران|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=علمی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدیقلیخان|نام=هدایت|عنوان=طلوع مشروطیت|سال=۱۳۶۳|مکان=تهران|ناشر=پیام|کوشش=}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به اندیشه های امام خمینی رحمه الله درباره مشروطه|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/51891/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87|تاریخ=۱۳ بهمن ۱۳۸۶|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۹}}|وبگاه=پایگاه اطلاعرسانی حوزه}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=نهضت مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=31898|تاریخ=24 آبان 1393|تاریخ بازبینی=3 خرداد 1405|وبگاه=وبسایت وبسایت پژوهه}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران|نشانی=https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۵ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی}} | |||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=همراهی|نام۱=نعمت الله|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )|دوره=چهارم|شماره=۱۴|صفحات=۲۶۶-۲۸۱|نام۲=شیوا|نام خانوادگی۲=جلالپور|نام۳=حامد|نام خانوادگی۳=محققنیا|نام خانوادگی۴=اکبرزاده|نام۴=فریدون}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=14 مرداد و 14 کتاب دربارۀ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/1082810/14-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-14-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%80-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-120-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۲}}|وبگاه=وبسایت عصر ایران}} | |||
