حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر =مراسم نخل برداری.jpg | | تصویر =مراسم نخل برداری.jpg | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر =نخلگردانی در یزد | ||
| image_alt | | image_alt =نخلگردانی در یزد | ||
| فایل پادکست = | | فایل پادکست =آیین نخلگردانی.ogg | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست =۷/۷۹ | ||
| تاریخ پادکست = | | تاریخ پادکست =۳۱-۲-۱۴۰۵ | ||
| عنوان اصلی = | | عنوان اصلی = نخلگردانی | ||
| عنوان انگلیسی = | | عنوان انگلیسی = Nakhl‑Gardani | ||
| عنوان عربی = | | عنوان عربی = حمل النخل فی عاشوراء | ||
| عنوان علمی = | | عنوان علمی = | ||
| شاخه علمی = | | شاخه علمی = مردمشناسی دینی، آیینهای سوگواری، مطالعات فرهنگ عامه | ||
| نوع مفهوم = | | نوع مفهوم = آیین مذهبی سنتی | ||
| معنای اصطلاحی | | معنای اصطلاحی = مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا که در آن سازهای چوبی به نام «نخل» به نش میشود | ||
| حوزه کاربرد = | | حوزه کاربرد = آیینهای عزاداری محرم، مراسم سوگواری شیعیان | ||
| گستره جغرافیایی = | | گستره جغرافیایی = ایران (بهویژه یزد، سمنان، کاشان، نائین، اردستان، دامغان، جنوب خراسان و مناطق کویری) | ||
| منشأ تاریخی = | | منشأ تاریخی = آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهوی آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهویژه از پیش از صفویه تثبیت شده است | ||
| نخستین کاربرد = | | نخستین کاربرد = بازنمایی نمادین تشییع پیکر امام حسین در؛ در این آیین به سازهٔ چوبی نمادین گفته میشود | ||
| مرتبط با = عزاداری محرم، سینهزنی، زنجیرزنی، تعزیه، آیینهای عاشورایی | |||
| مرتبط با = | | اهمیتهای سوگواری محرم و نماد هویتهای سوگواری محرم و نماد هویت مذهبی و فرهنگی برخی مناطق ایران | ||
| | | مبدع = سنتهای آیینی و مذهبی جوامع محلی ایران | ||
| مبدع = | | مروج = هیئتهای مذهبی، حسینیهها و جوامع محلی | ||
| مروج = | | مقدس برای = شیعیان شرکتکننده در آیینهای عاشورا | ||
| مقدس برای = | | مورد احترام = سنتهای سوگواری امام حسین در فرهنگ شیعی | ||
| مورد احترام = | | آثار مرتبط = نخل تاریخی میدان امیرچخماق یزد، آیینهای عاشورایی مناطق کویری ایران | ||
| آثار مرتبط = | |||
}} | }} | ||
{{درشت|''' | {{درشت|'''نخلگردانی؛'''}} مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین. | ||
آیین | نخلگردانی، آیین ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]] است که نماد سوگواری برای [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخلهای چوبی سیاهپوش و آذینبسته با مشارکت جوانان و همراه با [[سینهزنی]]، [[زنجیرزنی]]، [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محلهها و اماکن مذهبی به گردش در میآیند. قدمت این آیین به پیش از دوره [[صفویه]] بازمیگردد و در شهرهایی مانند [[یزد]]، سمنان و [[کاشان]] و برخی مناطق [[خراسان]] برگزار میشود. برخی باورهای عامیانه دربارهٔ [[شفا]] و [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] نیز، این آیین سنتی را پشتیبانی میکند. | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با | مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با [[ورود اسلام به ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> و بهعنوان نمادی از [[سوگواری]] در روز [[عاشورا]] شناخته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخلگردانی را به دورههای پیش از [[صفویه]] بازمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخلبندی و نخلگردانی از بدعتهای صفویان در [[ایران]] است.<ref>آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.</ref> | ||
== نامگذاری == | == نامگذاری == | ||
درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانستهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> | درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت [[نخل|درخت خرما]] در [[فرهنگ ایرانی|فرهنگ ایرانیان]] دانستهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> | ||
== ساختار و اجزاء نخل == | == ساختار و اجزاء نخل == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۱: | ||
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | ||
[[پرونده:نخلگردانی۲.jpg|جایگزین=اجزا و قطعات اصلی تشکیل دهندۀ نخل|وسط|بندانگشتی|اجزا و قطعات اصلی تشکیل دهندۀ نخل]] | |||
== اجرای مراسم == | == اجرای مراسم == | ||
مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از: | مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از: | ||
# | # آذینبندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> در آذینبندی، انواع پارچههای سیاه و شالهای رنگی به نخل بسته میشوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]های عزاداری بسته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | # بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]های عزاداری بسته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# نخلگردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در | # نخلگردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در میآید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل میکنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در گذرگاهها و محلهها عبور میدهند. همچنین در برخی موارد این نخلها را به مکانهای خاصی مانند [[زیارتگاه]]، [[امامزاده]]، [[مجلس عزاداری]] و [[روضهخوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.</ref> | ||
# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | # بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
# مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن | # مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، [[اسپند دود کردن|دودکردن اسپند]]، [[سینهزنی]] و [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref>[[پرونده:نخلگردانی.jpg|جایگزین=آیین نخلبندی مردم مهریز یزد|وسط|بندانگشتی|آیین نخلبندی مردم مهریز یزد]] | ||
== شهرهای میزبان == | == شهرهای میزبان == | ||
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای [[خراسان جنوبی|جنوب خراسان]]، [[سمنان]]، [[دامغان]]، [[خمین]]، [[قم]]، [[کاشان]]، [[ابیانه]]، خور و بیابانک، [[زواره]]، [[اردستان]] و [[نائین]] برگزار میشود. معروفترین و باشکوهترین مراسم نخلگردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار میشود؛ بهگونهای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخلگردانی آن میشناسند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری | |||
== باورهای عامیانه == | == باورهای عامیانه == | ||
نخلگردانی | نخلگردانی میان مردم، با باورها و سنتهایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخلگردانی و عبور زن [[نازایی|نازا]] از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها میشود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه میشود که صاحبخانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا [[شمع]] روشن میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.</ref> | ||
== کارکرد == | == کارکرد == | ||
بازنمایی تشییع پیکر | بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخلگردانی، سبب زندهماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم میکند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخلآرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژهای است که به یک خانواده مشخص، محول میشود. مراسم نخلگردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیتپذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
== نگارخانه == | |||
<gallery widths="250" heights="250"> | |||
پرونده:نخلگردانی۳.jpg|نخل امیرچخماق؛ قدیمیترین نخل چوبی ایران | |||
پرونده:نخلگردانی۴.jpg|نخلگردانی در هند | |||
پرونده:نخلگردانی۵.jpg|مشارکت زنان در تزیین نخل | |||
پرونده:نخلگردانی۶.jpg|حضور گردشگران در آیین نخلگردانی | |||
</gallery> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
