ایران پدیا

نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۷۲۱ ویرایش‌ها
جز ویکی سازی
برچسب: واگردانی دستی
 
(۹۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''ایران دوره مشروطیت؛'''</big> دوران گذار از استبداد مطلق به نظام قانون‌محور با حاکمیت ملی، تفکیک قوا و حضور نهادهای نوینی چون مجلس و مطبوعات.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =  نهضت مشروطه.jpg
| زیرنویس تصویر    =  آیین رونمایی از تمبر یکصدمین سالگرد نهضت مشروطه با حضور غلامعلی حداد عادل، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، ۱۴ مرداد ۱۳۸۵.
| image_alt        =رونمایی از تمبر یکصدمین سالگرد نهضت مشروطه با حضور غلامعلی حداد عادل
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


== دوران مشروطه ==
| عنوان اصلی        =  
دوره مشروطه ایران با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ۴۴۵؛ [https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407 «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3 «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲؛  کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =  
| معنای اصطلاحی      =  
| حوزه کاربرد      =  
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =


</ref>
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''نهضت مشروطه؛'''}} جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر دورهٔ قاجار برای تبدیل سلطنت مطلقه به نظام مبتنی بر قانون و حاکمیت ملی.


== اهمیت ایران در دوران مشروطه ==
نهضت مشروطه ایران، جنبشی اجتماعی-سیاسی در اواخر [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] است که با هدف تبدیل سلطنت مطلقه به نظامی مبتنی بر قانون، حاکمیت ملی و نهادهای نوین شکل گرفت. این نهضت که ریشه در نارضایتی‌های ساختاری از استبداد سلسله قاجار، نفوذ بیگانگان و بحران‌های اقتصادی داشت، با رهبری علمای دین و همراهی روشنفکران، بازرگانان و اصناف، به صدور فرمان مشروطیت در [[۱۴ مرداد]] ۱۲۸۵ش توسط [[مظفرالدین‌شاه]] انجامید و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] و تدوین قانون اساسی را به همراه آورد. بااین‌حال، مخالفت‌های [[محمدعلی‌شاه]]، اختلافات فکری میان جریان‌های لیبرال، سوسیالیست و روحانیون و دخالت قدرت‌های خارجی به‌ویژه [[روسیه]] و [[انگلستان]]، روند این نهضت را با چالش مواجه کرد و به انحراف و افول آن انجامید.
بر اساس منابع تاریخی ایران در دوره مشروطه، سرزمینی بود که برای نخستین‌بار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر محدودیت‌های قانونی را تجربه کرد؛ ساختاری که به موجب آن، تصمیم‌گیرندگان سیاسی در چارچوب قوانین مشخص قرار می‌گرفتند. ابه نظر پژوهشگران، این دوره از آن جهت در تاریخ ایران حائز اهمیت است که فرایند گذار از جامعه‌ای مبتنی بر مفهوم رعیت و فرهنگ سیاسی مبتنی بر اطاعت محض از حاکم، به سوی مفهوم شهروندی و فرهنگ سیاسی قانون‌مدار، در این سرزمین آغاز شد. این تحولات در شرایطی رخ می‌داد که اروپا دورۀ پیشرفت سریع را طی می‌کرد و ایرانیان در جستجوی راهی برای خروج از عقب‌ماندگی بودند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص79؛] [https://www.imna.ir/news/200552/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>


== ایران پیش از مشروطه ==
== مفهوم‌شناسی ==
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف ساختاری، فقدان ارتش منظم توانمند، رقابت قدرت‌های خارجی (روسیه و انگلستان) و شکست‌های نظامی پی در پی در جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref>  
نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرتاش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدف اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به‌عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به‌معنای طرف‌داری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|آشوری|۱۳۶۶|ک=دانشنامه سیاسی|ص=۱۴۲–۱۴۳|ج=}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورهٔ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطهٔ فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.<ref>{{پک|براون|۱۳۸۰|ک=انقلاب مشروطه ایران|ص=۶–۷|ج=}}</ref>


'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکست‌های نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref>
== تاریخچه ==
بر اساس دیدگاه پژوهشگران، مشروطه و نظریهٔ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]]، [[فرانسه]] و [[انگلستان]] شکل گرفت، هرچند سابقهٔ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳–۱۲۷|ج=}}</ref> واژهٔ مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و [[سید محمد طباطبایی سنگلجی]] دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و [[مجلس شورای ملی]] سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref>


'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخست‌وزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفته‌تر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref>
دورهٔ اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامهٔ مجلس شورای ملی در [[۱۴ مرداد]] ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت [[احمدشاه]] و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی دربارهٔ انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵–۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، [[محمدعلی‌شاه]] (۱۲۸۵–۱۲۸۸ش) کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد.<ref>{{پک|باسورث|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> آخرین شاه قاجار، احمدشاه، در سیزده‌سالگی و در بحبوحهٔ آشفتگی‌های پس از [[استبداد صغیر]] به سلطنت رسید. دورهٔ پادشاهی او با بحران‌های متعددی همچون [[اولتیماتوم روسیه به ایران]]، اشغال ایران در [[جنگ جهانی اول]] و [[قرارداد ۱۹۱۹|قرارداد ۱۹۱۹م]] همراه بود که در عمل حاکمیت ملی ایران را تضعیف کرد. سرانجام، در [[اسفند]] ۱۲۹۹ش، کودتای رضاخان و سیدضیاء طباطبائی رخ داد و با حمایت تدریجی رضاخان از سوی مجلس شورای ملی و دربار، مقدمات سلب قدرت از احمدشاه فراهم شد. در [[آبان]] ۱۳۰۴ش مجلس شورای ملی طی مصوبه‌ای، سلسلهٔ قاجار را منقرض و رضاخان را به‌عنوان شاه جدید معرفی کرد و بدین‌ترتیب، دوران مشروطه و حاکمیت قاجاریه به پایان رسید.<ref>{{پک/بن|۲۰۰|ک=مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=احمد شاه قاجار}}</ref> در دورهٔ مجلس اول (۱۳۲۴–۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورهٔ مجلس دوم (۱۳۲۷–۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲–۱۱۲}}</ref> بر بنیاد اسناد تاریخی، با روی کار آمدن [[خاندان پهلوی]]، [[قانون اساسی مشروطه]] در عمل به تعلیق درآمد و رضاخان و سپس محمدرضا بدون توجه به مفاد آن، هرگونه اقداماتی که مایل بودند در کشور انجام می‌دادند.<ref>{{پک/بن|م۱|ک=پرتال امام خمینی|ف=دیدگاه امام خمینی دربارهٔ قانون اساسی مشروطه چه بود؟}}</ref>


'''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدن‌ها را ایفا کرده بود، برای نخستین‌بار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن به‌ویژه در حوزه‌های صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان تبدیل شد. با عهدنامه‌های ترکمنچای و پاریس و اعطای حقوق کاپیتولاسیون، ایران به کشوری نیمه‌مستعمره مبدل شد. وام‌های خارجی با گرو گذاشتن گمرکات شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد می‌شد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وام‌ها به‌طور عمده صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
== زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه ==
زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه، ریشه در نارضایتی‌های ساختاری از استبداد سلسله قاجار، نفوذ روزافزون بیگانگان و بحران‌های اقتصادی داشت که در اواخر دوره قاجار به اوج خود رسید:
* پس از سقوط [[صفویه]]، [[افشاریه]] و [[زندیه]]، سلسله [[قاجاریه]] در اواخر سدهٔ دوازدهم هجری بر [[ایران]] مسلط شد.<ref>{{پک|باسورث|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف حاکمان سلسلهٔ صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> و قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref name=":05">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹–۲۶۸}}</ref>
* بر اساس گزارش منابع تاریخی، در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصهٔ رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، بخش‌هایی از قلمرو خود را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه سفرهای شاهان و خوش‌گذرانی درباریان می‌شد.<ref>{{پک|رضایی|14 مرداد 1400|ک=وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه}}</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار را در تنگنا قرار داد.<ref name=":08">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۳}}</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند.<ref>{{پک|فیروز|شیخی|۱۳۹۳|ک=مطالعات علوم اجتماعی ایران|ف=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|ص=۸۳}}</ref><ref name=":02">{{پک|خوشحال|شایسته|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه‌های بعد از آن|ص=۶۹–۷۰}}</ref>
* افزایش ارتباط با کشورهای دارای حکومت مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها و نقش علما نیز در بیداری اذهان عمومی اثرگذار بود.<ref>{{پک/بن|۱۲|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref>
* در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار تصویر رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به‌چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران و کشته‌شدن یک طلبه، جامعه را به آشوب کشاند و سلسله‌ا<nowiki/>ی از بست‌نشینی‌<nowiki/>های اعتراضی را در پی داشت: نخست [[بست‌نشینی]] علما و مردم در مسجد شاه، سپس مهاجرت صغرا به [[حرم عبدالعظیم حسنی]] و پس از آن مهاجرت کبرا به [[حرم حضرت معصومه]] در [[قم]] که در ادامه با [[تحصن]] گسترده در سفارت انگلیس همراه شد.<ref name=":06">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹–۲۷۰}}</ref>
* [[پرونده:نهضت مشروطه۱.jpg|جایگزین=محمدتقی بنکدار و جماعت بزاز تهران هنگام تحصن در سفارت انگلیس |بندانگشتی|محمدتقی بنکدار و جماعت بزاز تهران به هنگام تحصن در سفارت انگلیس ]]همچنین انقلاب ۱۹۰۵م روسیه و ورود انقلابیون ق<nowiki/>فقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم مؤثر بود.<ref name=":072">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۶–۲۷۹}}</ref> سرانجام، بحران اقتصادی و رفتار عین‌الدوله با بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس (برای حفاظت و کمک‌خواهی)<ref>{{پک|صابری|1403|ک=وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر|ف=چرا مشروطه‌خواهان سفارت انگلیس را برای تحصن برگزیدند؟}}</ref> و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی فراهم شد.<ref>{{پک/بن|۱۲|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref><ref name=":07">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۶–۲۷۹}}</ref>
* [[ناظم‌الاسلام کرمانی]] در کتاب [[تاریخ بیداری ایرانیان]] که به عقیدهٔ  ب<nowiki/>رخی مورخان، نخستین مجموعه مدون از وقایع انقلاب مشروطه محسوب می‌شود، ریشهٔ این نهضت را به دوران ناصرالدین‌شاه و [[نهضت تنباکو|واقعهٔ تحریم تنباکو]] بازمی‌گرداند و عواملی چون خطابه‌های [[سید جمال‌الدین اسدآبادی]]، نوشته‌های [[میرزا ملکم‌خان]] و نقش روحانیون و روزنامه‌نویسان را در بیداری مردم مؤثر می‌داند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۱|ک=وب‌سایت رونامه دنیای اقتصاد|ف=مشروطه از نگاه مورخان}}</ref>


'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل می‌شد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقب‌ماندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار می‌دانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref>
== اهداف مشروطه ==
به نظر اندیشمندان، آنچه علمای دین در نهضت مشروطه به‌عنوان هدف اصلی دنبال می‌کردند، تأسیس عدالتخانه به‌عنوان نهادی قانونی و فراتر از توصیه‌های اخلاقی بود که بتواند قدرت مطلق شاه و کارگزاران حکومتی را تحت نظارت قرار دهد و از ظلم استبداد آنان جلوگیری کند. عدالت‌خانه که می‌بایست بر اساس قوانین اسلامی استوار باشد، بنیادی برای تأمین [[عدالت]] در عرصهٔ حکومت بود که دستگاه حاکمه را در برابر قانون پاسخگو می‌کرد. اگرچه مصداق عینی این نهاد برای علما به‌طور کامل روشن نبود، اما آنان درصدد ایجاد مرجعی قانونی بودند که با برخورداری از پشتوانهٔ مالی و اجرایی، اجرای عدالت اسلامی را بر حکومت و شخص شاه تحمیل کند.<ref>{{پک/بن|م۶|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای|ف=حذف علما در مشروطه}}</ref>


== ساختار سیاسی ایران در دوره مشروطه ==
== نیروهای فعال در نهضت مشروطه ==
به گفته برخی پژوهشگران، مهم‌ترین ویژگی ساختار قدرت سیاسی ایران در آستانۀ دوره مشروطه، سلطۀ مطلق شاه و استبداد سیاسی بود. در این ساختار، شاه در مرکز نظام قدرت قرار داشت و سایر عناصر از جمله علما، دیوان‌سالاری و نهادهای خارجی در پیرامون او جای می‌گرفتند. شاه توزیع‌کنندۀ مناصب و مراتب قدرت بود؛ عزل و نصب کارگزاران حکومتی، دستورالعمل‌های ولایات و فرمان‌های مربوط به گمرک و اجارات، همگی به تأیید او نیاز داشت.<ref>کریمی زنجانی، م و حسینی،  «نگاهی به ساختار قدرت سیاسی ایران در عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت)»، فصلنامه 15خرداد، شمارۀ 23، 1375ش، ص67-69.</ref> از دیدگاه این تحلیلگران، درباریان و کارگزاران حکومتی، وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند و فعالیت‌های آنان به‌طور عمده در جهت تأمین منافع شخصی صورت می‌گرفت. حکام ولایات با پرداخت پیشکش‌های سنگین به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و شاهزادگان و امرا برای تصاحب املاک و اموال مردم، از شاه و صدراعظم اجازه می‌گرفتند. همچنین نیروهای نظامی به جای تأمین امنیت و حفظ حقوق مردم، خود از جمله عوامل تهدید و آزار آنان به شمار می‌رفتند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref>
[[پرونده:نهضت مشروطه۲.jpg|جایگزین=ملا محمدکاظم خراسانی مشهور به آخوند خراسانی|بندانگشتی|محمدکاظم خراسانی مشهور به آخوند خراسانی از حامیان اصلی نهضت مشروطه ایران]]
نیروهای فعال در نهضت مشروطه عبارت بودند از:


== تحولات سیاسی ایران در آستانه دوره مشروطه ==
'''روحانیون و توده‌های شهری:''' علما به‌عنوان پیش‌آهنگ و محور اصلی نهضت، با اتکا به پایگاه مردمی، هدایت مشروطه‌خواهی را بر عهده داشتند.<ref>{{پک/بن|م۵|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای|ف=بیانات در دیدار مردم قم}}</ref> [[آخوند خراسانی]]، [[عبدالله مازندرانی]] و [[حسین خلیلی تهرانی]] با صدور فتاوا و بیانیه‌ها، نقش کلیدی در بسیج عمومی و تضعیف حاکمیت قاجار ایفا کردند.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۶۹|ک=جنبش مشروطیت ایران|ص=۲۷|ج=}}</ref> توده‌های شهری و کسبه نیز بدنه اصلی جنبش را تشکیل داده و از طریق اقداماتی چون [[بست‌نشینی]]، در برابر استبداد مقاومت کردند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان‌شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۷}}</ref>


=== سفرهای ایرانیان به غرب و کشورهای همسایه ===
'''نخبگان، تجار و روشنفکران:''' دیوان‌سالاران غرب‌گرا<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان‌شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref> و بازرگانان بزرگ از طریق پیوند با دیوان‌سالاران و حمایت مالی از انجمن‌های مخفی و بست‌نشینی‌ها، در پیشبرد انقلاب مشروطه نقش داشتند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان‌شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref> روشنفکران نیز از طریق مطبوعات و محافل فکری، مفاهیمی چون قانون‌طلبی و [[ملی‌گرایی]] را ترویج کرده و کادرهای اجرایی مشروطیت را تأمین می‌کردند.<ref>{{پک|شهبازی|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=جریان‌شناسی جنبش مشروطه|ص=۳۹۸}}</ref>
برخی پژوهشگران، سفرهای نخبگان ایرانی (بازرگانان، فرماندهان نظامی، سفرا و دیپلمات‌ها) به اروپا، روسیه، عثمانی و هند را از عوامل زمینه‌ساز تحولات ایران در آستانه دوره مشروطه دانسته‌اند. به گفته آنان، مشاهده تحولات علمی، سیاسی و اجتماعی غرب و انعکاس این دستاوردها به جامعه ایران، نقش مهمی در آگاهی توده‌های مردم ایفا کرد و به تدریج برخی شخصیت‌ها و رجال سیاسی را متوجه عقب‌ماندگی کشور و ناکارآمدی حکومت قاجار ساخت.


=== شکست‌های نظامی و از دست رفتن سرزمین‌ها ===
'''ایلات، کارگران و زنان:''' سران ایلات و عشایر با اتکا به نیروی نظامی خود، در حوادث مشروطه تأثیرگذار بوده و گاه در نقش تثبیت‌کننده یا برهم‌زننده اوضاع ظاهر شدند.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref> کارگران و دهقانان به‌دلیل فقدان سازماندهی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کل جنبش نداشتند، اما حضور فعال آن‌ها در مناطقی نظیر [[گیلان]] و [[تبریز]] گزارش شده است.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref> [[زنان]] نیز از طریق سخنرانی‌های مؤثر، تأسیس انجمن‌های مخفی و حتی شرکت در نبردهای مسلحانه مانند [[بی‌بی مریم بختیاری|بی‌بی‌مریم بختیاری]]، در [[فتح تهران]] و تحریم کالاهای خارجی مشارکت داشتند؛ پژوهشگران ریشه نهضت حقوق زنان در ایران را در این دوره جست‌وجو می‌کنند.<ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی}}</ref>
شکست‌های سنگین ایران از روسیه و انگلیس، به تحمیل عهدنامه‌های ترکمنچای، گلستان و پاریس انجامید که بر اساس آنها بخش‌هایی از سرزمین‌های ایران در شمال و شرق کشور از دست رفت. به اعتقاد برخی محققان، این شکست‌های نظامی به امتیازات دیپلماتیک، سپس به امتیازات تجاری و در ادامه به نفوذ اقتصادی غرب انجامید. در نتیجه، صنایع سنتی ایران تضعیف شد و تجارت، کشاورزی و بازار ایران به عرصه فعالیت شرکت‌ها و مؤسسات غربی تبدیل شد.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref>


=== تلاش نخبگان حکومتی و آغاز اصلاحات از درون ===
'''مطبوعات:''' روزنامه‌هایی نظیر حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل با ارتقای آگاهی عمومی و کمک به تشکیل احزاب و انجمن‌های سیاسی، نقش مهمی در برپایی نخستین گام‌های فعالیت سیاسی نوین در ایران ایفا کردند.'''<ref name=":083">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>'''
به گفته پژوهشگران، گرایش به اصلاحات نخستین بار از میان درباریان، شاهزادگان و دیپلمات‌ها آغاز شد. عباس میرزا اولین اصلاح‌گر حکومتی در عصر قاجار به شمار می‌رود که با توجه به شکست‌های نظامی ایران و ناکارآمدی ارتش، به نوسازی نیروهای نظامی و فراگیری علوم و فنون جدید روی آورد. اعزام دانشجو به خارج برای یادگیری علوم نظامی، مهندسی، پزشکی، داروسازی، صنعت چاپ و زبان‌های خارجی از جمله اقدامات او بود. دومین اصلاح‌گر، میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، مشاور ارشد عباس میرزا، در تحولات کشور و افزایش توان دفاعی ایران نقش داشت. سومین اصلاح‌طلب، امیرکبیر، با سفرهای مکرر به روسیه و عثمانی و مشاهده پیشرفت‌های غرب، به اصلاحات گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پرداخت. تأسیس دارالفنون از مهم‌ترین دستاوردهای او بود.<ref>آبراهامیان،  ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref> با قتل امیرکبیر به تحریک درباریان و دولت‌های روس و انگلیس، اصلاحات از درون حکومت متوقف شد و به تدریج حلقه اصلاح‌طلبان از بیرون فعال شد.<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref>


=== تحولات بین‌المللی و بازتاب آن در ایران ===
== دست‌آوردها ==
برخی حوادث سیاسی در عرصه بین‌المللی، به تحریک احساسات مشروطه‌خواهان در ایران شتاب بخشید. شکست نظامی روسیه از ژاپن و پیروزی انقلاب مردم روسیه علیه دولت تزاری و نیز حمله نظامیان بریتانیا به سرزمین ترانسوال در آفریقای جنوبی و قیام مردم آن دیار، باعث شگفتی ملت‌های تحت ستم در کشورهای جهان سوم شد. برای مثال جامعه انقلابی ایران، علت شکست روسیه را ناشی از حکومت مشروطه ژاپن و شایستگی حاکمان آن کشور می‌دانست و آن را با شکست‌های ایران از روسیه مقایسه کرده، بی‌کفایتی پادشاهان قاجار را ریشه نارسایی‌ها و عقب‌ماندگی‌های کشور برمی‌شمرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref>
دستاوردهای نهضت مشروطه عبارتند از: تدوین نخستین قانون اساسی کشور، تبدیل نظریهٔ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس [[مجلس شورای ملی]] به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا،'''<ref name=":082">{{پک|همراهی|جلال‌پور|محقق‌نیا|اکبرزاده|۱۴۰۰|ک=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>''' ایجاد هیئت نظارت روحانیون برای نظارت بر اجرای قوانین و صیانت از اصول مشروطه.<ref>{{پک/بن|م۸|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود}}</ref> همچنین تدوین متمم قانون اساسی در [[۱۴ مهر]] ۱۲۸۶ش با ۱۰۷ اصل و یک اصل الحاقی، به‌عنوان یکی از اسناد کلیدی مشروطه، مبانی هویت و حاکمیت ملی را بازتعریف کرد و مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای همچون اعلام دین [[اسلام]] به‌عنوان [[دین رسمی]] و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی در ایران، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین [[تهران]] به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ [[شیر و خورشید]]، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات را به همراه داشت.<ref>{{پک/بن|۱۰۳|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=متمم قانون اساسی مشروطه}}</ref>


== نهضت مشروطه ==
== چالش‌ها ==
از دیدگاه تعدادی از تحلیل‌گران، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی‌شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>{{پک|شیرمحمدی|۱۳۸۵|ک=فصلنامه حوزه|ف=درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آ ن در تکوین تمدن اسلامی|ص=۱۷۰–۱۷۴}}</ref> مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>{{پک|امام‌خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام خمینی|ص=171 و 242|ج=۱۸}}</ref> قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیهٔ آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه به‌عنوان هدیهٔ پادشاه به مردم تلقی می‌شد. به نظر محققان این نهضت نتوانست انتخابات واقعی را نهادینه کند؛ در دوران مشروطه و در دورهٔ [[رضاشاه]]، مجالس ششم تا دوازدهم به‌طور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل می‌کردند<ref>{{پک|کاتوزیان|۱۳۹۳|ک=تضاد دولت و ملت ایران|ص=۲۳۰|ج=}}</ref> و در دورهٔ [[محمدرضا پهلوی]] نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب می‌شدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواست‌های ملوکانه تبدیل شد.<ref>{{پک|فردوست|شهبازی|۱۳۸۷|ک=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|ص=۲۵۷|ج=۱}}</ref>


=== زمینه‌های صدور فرمان مشروطه ===
=== اختلاف مشروطه و مشروعه‌خواهی ===
ایران در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، شاهد یک رشته رویدادهای پی‌درپی بود که نارضایتی عمومی را به اوج رساند. نخست، انتشار عکس مسیو نوز، رئیس بلژیکی گمرک ایران، در لباس روحانیت و در حال رقص، خشم مذهبی مردم را برانگیخت. دوم، به چوب بستن و شلاق خوردن چند تاجر خوشنام تهران توسط علاءالدوله، حاکم تهران، اعتراض بازار را در پی داشت. سوم، کشته شدن طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید در درگیری با نیروهای دولتی و سپس تیراندازی نظامیان به جمعیت تشییع‌کننده، تهران را به آشوب کشید. در واکنش به این رویدادها، ایران صحنه بست‌نشینی‌های گسترده‌ای شد: نخست تحصن در مسجد شاه، سپس هجرت صغری به حرم حضرت عبدالعظیم، هجرت کبری به قم (با رهبری طباطبایی، بهبهانی و شیخ فضل‌الله نوری)، و همزمان بست‌نشینی گروهی از تجار و علما در سفارت انگلیس. سرانجام، مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و در ایران مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref>
[[پرونده:نهضت مشروطه۳.png|جایگزین=شیخ فضل‌الله نوری بر چوبه دار|بندانگشتی|شیخ فضل‌الله نوری از رهبران جریان مشروعه‌خواهی بر چوبه دار]]
پس از صدور فرمان مشروطیت، میان رهبران دینی نهضت بر سر محتوای نظام سیاسی نوین اختلاف نظر پدید آمد و آنان به دو گروه '''مشروطه‌خواه''' و '''مشروعه‌خواه''' تقسیم شدند. علمای مشروطه‌خواه به رهبری [[آخوند خراسانی]] و [[میرزای نائینی]]، مشروطه را ابزاری برای محدودساختن قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت در چارچوب نهادهای نوین می‌دانستند و با استناد به منابع فقهی، نظام مشروطه را با اصول شیعی سازگار تلقی می‌کردند. در مقابل، علمای مشروعه‌خواه با مشاهده نفوذ غرب‌گرایان در تدوین قانون اساسی و انتشار افکار سکولار در مطبوعات، بر لزوم انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید کردند و اصولی چون آزادی مطبوعات و برابری حقوقی را مغایر با شرع دانستند. این اختلاف که ریشه در تفاوت برداشت از ماهیت مشروطه و کارکردهای آن داشت، به تدریج به شکاف عمیقی در صفوف مشروطه‌خواهان انجامید و زمینه‌ساز چالش‌های بعدی در روند این نهضت شد.<ref>{{پک|اسماعیلی|13 مرداد 1400|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=تأملی بر چرایی تفاوت نظر میان علمای مشروطه خواه و مشروعه خواه}}</ref> در پی بروز اختلافات میان مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان، [[شیخ فضل‌الله نوری]] که از رهبران جریان مشروعه‌خواهی بود، با تشکیل دادگاهی به ریاست [[ابراهیم زنجانی]] که [[سید روح‌الله خمینی]] از وی به‌عنوان منحرف روحانی‌نما یاد کرده است،<ref>{{پک|خمینی|۱۳۸۹|ک=صحیفه امام خمینی|ص=۱۷۵|ج=ج۱۸}}</ref> به اتهام [[افساد فی‌الارض]] محاکمه شد. دادگاه او را به [[اعدام]] محکوم کرد و در [[۹ مرداد]] ۱۲۸۸ش در [[میدان امام خمینی (تهران)|میدان توپخانه]] تهران به دار آویخته شد.<ref>{{پک|ملک‌زاده|۱۳۷۳|ک=تاریخ انقلاب مشروطیت ایران|ص=۱۲۷۱|ج=۶–۷}}</ref> این رویداد که به باور صاحب‌نظران با جوسازی‌های سیاسی و حمایت خارجی و برخی جریان‌های مخالف روحانیت همراه بود، به تضعیف جایگاه علما انجامید. گزارش‌ها حاکی از آن است که وقایع مربوط به اعدام شیخ فضل‌الله نوری در [[حوزه علمیه نجف]] نیز به‌گونه‌ای منعکس شد که صدای اعتراضی در حمایت از وی برنیامد و این امر بر انزوای جریان مشروعه‌خواهی افزود.<ref>{{پک/بن|۱۰۲|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=راز بر دار شدن شیخ فضل‌الله نوری}}</ref>


=== فرازونشیب‌های نظام مشروطه در ایران ===
=== دخالت انگلستان و روسیه ===
ایران در سال‌های پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیب‌های متعددی روبه‌رو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضل‌الله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطه‌خواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطه‌خواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس (اولتیماتوم‌ها، اشغال شمال و حضور بریگاد قزاق) رنج می‌برد. در نهایت، ایران در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان و استقرار سلطنت پهلوی، از مسیر اولیه مشروطه خارج شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص-271270.]</ref>
انگلستان که ایران را به‌عنوان دروازهٔ هندوستان و مانعی در برابر نفوذ روسیه به این مستعمره می‌دانست، به‌طور طبیعی خواهان تداوم ضعف ایران بود. این کشور در مراحل نخستین جنبش مشروطه، با گشودن درهای سفارت به روی بست‌نشینان و جلب اعتماد مشروطه‌خواهان، درصدد هدایت حرکت آنان به مسیری همسو با منافع خود برآمد و زمینه را برای انتقال رهبری از علما به نیروهای وابسته به سفارت فراهم کرد.<ref name=":0">{{پک|رهنما|امیری|صالح|۱۳۹۸|ک=مطالعات انقلاب اسلامی|ف=تأملی بررابطه انگلستان با نهضت مشروطه ایران (بررسی نقش انگلستان در ناکامی مشروطه)|ص=۱۴۰–۱۴۱}}</ref> پس از آنکه انگلستان موقعیت خود را در میان آزادی‌خواهان استحکام بخشید، با انعقاد قرارداد ۱۹۰۷م ایران را به مناطق نفوذ روسیه و انگلستان تقسیم کرد و در عمل دست روسیه را برای مقابله با مشروطه باز گذاشت.<ref name=":03">{{پک|رهنما|امیری|صالح|۱۳۹۸|ک=مطالعات انقلاب اسلامی|ف=تأملی بررابطه انگلستان با نهضت مشروطه ایران (بررسی نقش انگلستان در ناکامی مشروطه)|ص=۱۴۳–۱۴۱}}</ref> روسیه نیز که از ابتدا با هرگونه حرکت آزادی‌خواهانه در ایران مخالف بود، با اتخاذ مواضع خصمانه و حمایت از محمدعلی‌شاه، به براندازی نظام مشروطه یاری رساند و با بمباران مجلس و اعمال فشارهای نظامی در مناطق شمالی، به تضعیف نیروهای انقلابی پرداخت. دو کشور پس از فتح تهران و خلع محمدعلی‌شاه، ضمن به رسمیت شناختن احمدشاه، با حمایت از کابینه‌های وابسته و ایجاد موانع بر سر راه استقلال مالی و اداری ایران، مشروطه را در مسیری قرار دادند که با کودتای ۱۲۹۹ش و استقرار حکومت پهلوی، آخرین نشانه‌های آن از میان رفت.<ref name=":04">{{پک|رهنما|امیری|صالح|۱۳۹۸|ک=مطالعات انقلاب اسلامی|ف=تأملی بررابطه انگلستان با نهضت مشروطه ایران (بررسی نقش انگلستان در ناکامی مشروطه)|ص=۱۴۴–۱۴۶}}۱۴۴–۱۴۶</ref>


== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران ==
== ادبیات نهضت مشروطه ==
با وجود ناکامی‌ها، ایران در دوره مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازه‌ای بود: تبدیل نظریه شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی (به عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم)، تدوین قانون اساسی و متمم آن، رسمیت یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها (از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل) نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند، و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی (مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران) پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند. میراث مشروطه برای ایران، اگرچه در استبداد پهلوی ناتمام ماند، اما به نقطه عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref>
ادبیات مشروطه با رویکردی نوین به سمت ساده‌نویسی، مردم‌گرایی و نقد اجتماعی حرکت کرد. این ادبیات با استفاده از ابزارهایی چون [[روزنامه‌نگاری]]، [[نمایشنامه‌نویسی]] و طنز، به بستری برای طرح مفاهیم تازه‌ای چون [[آزادی]]، قانون، [[وطن]] و [[عدالت]] تبدیل شد و زبان را از پیچیدگی‌های سنتی به سمت گفتار عامیانه و قابل‌فهم برای توده‌های مردم سوق داد. شاعران و نویسندگان این دوره، با نگرشی انتقادی و متعهدانه، ادبیات را از محافل درباری خارج کرده و به ابزاری برای آگاهی‌بخشی عمومی و نقد استبداد و نابسامانی‌های سیاسی-اجتماعی بدل ساختند.<ref>{{پک|یاحقی|۱۳۹۴|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=ادبیات مشروطه}}</ref> [[ملک‌الشعرای بهار]] تاریخچه نضهت مشروطه را در یک قصیدهٔ بلند روایت کرده که با ابیات زیر آغاز می‌شود:<ref>{{پک|ملک‌الشعرا بهار||ک=وب‌سایت گنجور|ف=تاریخچه انقلاب مشروطه}}</ref>


== موانع و محدودیت‌های فراروی تحولات ایران ==
{{شعر جدید
در مقابل تحولات یادشده، برخی پژوهشگران به موانع و محدودیت‌های متعددی اشاره کرده‌اند که ایران در دوره مشروطه با آنها مواجه بود.
  | متن =
دریغا که بگذشت عهد جوانی\\درآمد ز در پیری و ناتوانی
جوانی به راه وطن دادم از کف\\دریغا وطن‌رفت‌و طی‌شد جوانی
وگر بازگردد وطن بار دیگر\\نیارد جوانی به ما ارمغانی
دو ده ساله بودم که آشفت ایران\\برآمد ز ری بانگ عالی و دانی
به مشروطه بر پیشوایان شیعه\\بدادند فتوی و گشتند بانی
دو سال دگر انقلابی بپا شد\\که شه عهد بشکست در ملکرانی
  }}


* نفوذ اندیشه‌های غربی از دیدگاه این تحلیلگران، نفوذ اندیشه‌های غربی یکی از این چالش‌ها به شمار می‌رود؛ به گفته آنان، تسلط روشنفکران غرب‌زده بر مجلس و تهی شدن تدریجی نظام سیاسی از مبانی مورد نظر نیروهای مذهبی، زمینه‌ساز کناره‌گیری بخشی از مردم از ادامه همراهی با نهضت مشروطه شد.<ref>شیرمحمدی، درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی، 1385ش، ص۱۸۸.
== بازنمایی و آثار پیرامون نهضت مشروطه ==
نهضت مشروطه به عنوان نقطه عطفی در [[تاریخ معاصر ایران]]، موضوع پژوهش‌های مکتوب و بازنمایی‌های هنری متعددی بوده است که بازتاب‌دهندهٔ تکثر رویکردها نسبت به این رویداد تاریخی است.


</ref>
=== کتاب‌شناسی و مطالعات نظری ===
* نفوذ افکار استبدادی چالش دیگری است که برخی محققان به آن اشاره داشته‌اند؛ بر اساس این دیدگاه، مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطه‌خواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242
پژوهش‌های متعددی در ابعاد تاریخی، سیاسی و فرهنگی دربارهٔ مشروطه تألیف شده است؛ از آثار شاخص تاریخی می‌توان به تاریخ بیداری ایرانیان، نوشته ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، نوشته مهدی ملک‌زاده و نوشته‌های ادوارد براون، [[احمد کسروی]] و یرواند آبراهامیان اشاره کرد. در حوزهٔ اندیشه سیاسی، آثاری چون تنبیه الأمة و تنزیه الملة، نوشته میرزای نائینی و حرمت مشروطه، نوشته شیخ فضل‌الله نوری، مبانی فقهی و نظری موافقان و مخالفان را تبیین کرده‌اند. همچنین کتاب‌هایی نظیر بنیاد فلسفه سیاسی در ایران و مشروطه ایرانی به تحلیل پیش‌زمینه‌های نظری این جنبش پرداخته‌اند.<ref>{{پک/بن|۱۰۱۲|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران}}</ref>


</ref>
=== سینما و مستند ===
* تضعیف روند اسلامی از دیگر چالش‌های مطرح شده در این دوره است؛ به باور برخی تحلیلگران، ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامی‌بودن نهضت مشروطه تأکید داشتند،<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref>و همچنین عدم حمایت کافی علما از مشروعه‌خواهانی چون شیخ فضل‌الله نوری (که به اعدام وی انجامید)،<ref>امام‌خمینی، صحیفه، ۱۸/۲۴۸.
بازتاب مشروطه در هنرهای تصویری با نقدهای متفاوتی همراه بوده است. برخی سینماگران و منتقدان، آثاری چون فیلم ستارخان، سریال‌های معمای شاه و ایراندخت را به‌دلیل جابجایی در نقش قهرمانان و بازنمایی ناقص واقعیت‌های تاریخی نقد کرده‌اند.<ref>{{پک|اسدی|۱۶ مرداد ۱۴۰۳|ک=وب‌سایت روزنامه آگاه|ف=مشروطه در سینما و تلویزیون}}</ref> در مقابل، مستندهایی همچون روایتی از مشروطه،<ref>{{پک/بن|۱۰۷|ک=وب‌سایت ایرانداک فیلم|ف=روایتی از مشروطه}}</ref> تا مشروطه،<ref>{{پک/بن|۱۰۶|ک=وب‌سایت مظوم|ف=‏تا مشروطه‏ (1396)}}</ref> بهارستان خانه ملت، کوپریتو، آینه خیال و صف و چند خرده‌روایت از قرن اخیر، از آثاری بوده که کوشیده‌اند با رویکردی متفاوت، ابعاد کمتر دیده‌شده این رویداد تاریخی را واکاوی کنند.<ref>{{پک/بن|۱۰۸|ک=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی|ف=آثار - انقلاب مشروطه}}</ref><gallery>
پرونده:نهضت مشروطه۴.jpg|کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله اثر محمدحسین نائینی
پرونده:نهضت مشروطه۵.jpg|نمایی از سریال معمای شاه به کارگردانی محمدرضا ورزی
پرونده:نهضت مشروطه۶.jpg|نمای ساختمان «خانهٔ مشروطه»
پرونده:نهضت مشروطه۷.png|تصویری از مشروطه‌طلبان تبریز با حضور ستارخان و باقرخان
</gallery>
=== یادمان‌ها و مناسبت‌ها ===
* '''خانه مشروطه تبریز:''' منزل سابق مهدی کوزه‌کنانی که در جریان محاصره تبریز مرکز فرماندهی مبارزان بود، در سال ۱۳۵۴ش در [[آثار ملی ایران|فهرست آثار ملی]] ثبت و از سال ۱۳۷۵ش به عنوان [[خانه مشروطه (تبریز)|موزه مشروطه]] بازگشایی شد.<ref>{{پک/بن|م۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=خانه مشروطه تبریز» مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم}}</ref>
* '''روز تهران:''' [[۱۴ مهر]] به مناسبت سالروز امضای متمم قانون اساسی در سال ۱۲۸۶ش که تهران رسماً به پایتختی برگزیده شد، در تقویم رسمی به نام [[روز تهران]] نام‌گذاری شده است.<ref>{{پک/بن|م۵|ک=اعتماد آنلاین|ف=روز تهران چه روزی است و چرا؟}}</ref>
* '''سالروز صدور فرمان مشروطیت:''' ۱۴ مرداد، سالگرد صدور فرمان مشروطیت توسط [[مظفرالدین‌شاه]] در سال ۱۲۸۵ش، به‌عنوان نقطه عطفی در [[تاریخ معاصر ایران]] و آغاز حاکمیت قانون گرامی داشته می‌شود.<ref>{{پک/بن|م۲|ک=وب‌سایت عصر ایران|ف=14 مرداد و 14 کتاب دربارهٔ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون}}</ref> به‌همین مناسبت در صدمین سالگرد این رویداد، تمبر یادبودی توسط شرکت پست منتشر گردید.<ref>{{پک/بن|م۳|ک=وب‌سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات|ف=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد}}</ref>


امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص248.</ref> از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.<ref>شیرمحمدی، درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی، 1385ش، ص۱۸۸.</ref>
== پانویس ==
* بروز تفرقه میان رهبران نهضت (چه میان روحانیان و روشنفکران و چه در میان خود علما) از موانع دیگری است که به گفته پژوهشگران، آسیب‌پذیری حرکت را افزایش داد<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص170-171.
{{پانویس}}
 
امام‌خمینی، صحیفه، ۴/۲۳۵؛ ‏۶/۳۳۷؛ ۷/۱۳۳؛ ۱۲/۲۵ و ۱۸/۴۱۱.</ref> و فرقه‌گرایی و ایجاد احزاب گوناگون، زمینه را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم آورد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج4، ص337.
 
</ref>
* دخالت بیگانگان به ویژه روسیه و انگلستان، از نگاه برخی محققان، چالش اساسی دیگر این دوره بود؛ این کشورها با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.
 
== نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه ==
 
* '''علما و روحانیت:''' روحانیت با بهره‌گیری از نفوذ دیرینه خود در میان مردم، نقش محوری در رهبری و بسیج توده‌ها ایفا کرد و تا پایان استبداد صغیر، مهم‌ترین نیروی پیشبرندۀ ریدادهای مهم از جمله نهضت مشروطه بود. روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطه‌خواه، مشروعه‌خواه و میانه) انگیزه‌های متفاوتی داشتند.
* '''روشنفکران:''' این جریان که به‌طور عمده متأثر از پیشرفت‌های غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی، به‌ویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم می‌شدند.
* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان به‌دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند.
* '''پیشه‌وران و اصناف:''' این گروه پشتوانه توده‌ای نهضت مشروطه و از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز، پیشگام مبارزات بودند.
* '''کارگران:''' جنبش کارگری با مشروطه پدید آمد و از آن حمایت کرد، اما به‌دلیل تعداد محدود، نتوانست نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
* '''زنان:''' زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌ها، شرکت در نبردها (با پوشش مردانه) و کفن‌پوشی در برابر اولتیماتوم روسیه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در این دوره دارد، هر چند به حق رأی نرسیدند.
* '''ایلات و عشایر:''' ایلات با ساختار اطاعت‌محور و نیروی مسلح، بازیگران مهم تحولات بودند؛ برخی در خدمت محمدعلی شاه و برخی دیگر (مانند بختیاری‌ها) در حمایت از مشروطه عمل کردند.
* '''دهقانان:''' دهقانان به‌دلیل سلطۀ مالکان، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند حضوری پایدار و مؤثر داشته باشند، هر چند در موارد محدودی دست به اقدامات محلی زدند.
* '''اردوی ضد مشروطیت:''' درباریان، شاهزادگان، مستمری‌بگیران و به‌ویژه طبقه زمیندار و اعیان، با تهدیدشدن منافع خود (مانند لغو تیولداری)، به صف مخالفان پیوستند و از  ۱۲۸۸ش، برخی از آنان (مانند سپهدار تنکابنی) حتی رهبری مشروطه را در دست گرفتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
 
== نقش دین و مذهب در ایران دوره مشروطه ==
در ایران دوره مشروطه، دین به‌عنوان یکی از نیروهای محرکه اصلی تحولات سیاسی-اجتماعی ایفای نقش می‌کرد. آموزه‌ها، مفاهیم و مناسک دینی، بستری را فراهم آورد که از طریق آن، گروه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی برای اعتراض به وضع موجود و مطالبه تغییر، همگرایی یافتند. نهاد روحانیت به‌عنوان متولی و مفسر دین، حلقه ارتباطی این نیروی محرکه با توده‌های مردم بود.<ref>فوران، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، 1396ش. ص163.</ref>
 
'''در ساختار سیاسی:''' به گفته برخی پژوهشگران، در گفتمان سیاسی رایج در ایران آن دوره، الگوی «سلطنت مشروطه» در برابر «سلطنت استبدادی» تعریف می‌شد و کمتر به اشکال دیگر حکومت اشاره می‌رفت. دین در این چارچوب، منبع مشروعیت‌بخشی به محدودیت قدرت شاه و تأسیس نهادهایی چون مجلس به شمار می‌رفت. با این حال، تفسیرهای متفاوت از نسبت دین با سیاست، موجب شکل‌گیری دو جریان دینی شد: جریانی که مشروطه را با شریعت قابل جمع می‌دانست و جریانی که آن را مغایر با مبانی دینی می‌انگاشت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
 
'''در تحولات پس از مشروطه:''' دین در دوره پس از استقرار نظام مشروطه، از دو طریق به تحولات جهت می‌داد. نخست، از طریق مشروعیت‌بخشی به نهادهای نوین؛ به گونه‌ای که قانون اساسی با تلاش علما و مراجع، اصولی مبتنی بر موازین شرعی پیدا کرد. مانند اصل دوم متمم قانون اساسی که نظارت مجتهدان بر مصوبات مجلس را پیش‌بینی می‌کرد. دوم، از طریق مقاومت در برابر سکولاریزاسیون؛ جریان مشروعه‌خواه به رهبری شیخ فضل‌الله نوری، تلاش کرد مانع تهی‌شدن نظام سیاسی از محتوای دینی شود که این تلاش با اعدام وی و کنار رفتن بخشی از روحانیان از صحنه سیاسی روبه‌رو شد.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
 
'''افول نقش دین در عرصه سیاسی:''' به تدریج، دین از مرکز تصمیم‌گیری‌های سیاسی در ایران دوره مشروطه فاصله گرفت. با تسلط روشنفکران بر مجلس و تدوین قوانین مبتنی بر الگوهای غربی از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک، جایگاه احکام دینی در نظام سیاسی نوپا تضعیف شد. اختلاف گفتمانی میان دو قرائت از دین یکی همسو با مشروطه و دیگری مخالف با آن و نیز عدم ارائه نظریه منسجم از سوی جریان دینی برای اداره حکومت، به انزوای تدریجی دین از عرصه قدرت انجامید. در دوره رضاشاه، این روند شتاب بیشتری گرفت و حضور نمادین دین در نهادهای سیاسی نیز کاهش یافت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
 
== عناصر هویتی ایران در دوره مشروطه بر اساس متمم قانون اساسی ==
متمم قانون اساسی مشروطه (مصوب ۱۲۸۶ش) نخستین سندی است که عناصر هویتی ایران را در چارچوب نظام سیاسی نوین تعریف کرده است. بر اساس این متن، هویت ایران در دوره مشروطه از مؤلفه‌های زیر شکل می‌گرفت:


* هویت دینی-مذهبی: دینی رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی شیعه اثنی‌عشری اعلام شد و پادشاه موظف به ترویج آن گردید. نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس و واگذاری منصب قضاوت در امور شرعی به مجتهدان جامع‌الشرایط، از دیگر مؤلفه‌های هویت دینی این دوره بود.
* هویت ملی-سرزمینی: حدود مملکت ایران تغییرناپذیر اعلام شد، تهران به‌عنوان پایتخت تعیین گردید، و پرچم سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت شیر و خورشید به عنوان پرچم رسمی معرفی شد.
* حاکمیت ملت: قوای مملکت ناشی از ملت دانسته شد و سلطنت به‌عنوان ودیعه‌ای الهی از طرف ملت به پادشاه تفویض گردید.
* تفکیک قوا: قوای سه‌گانه (مقننه، قضائیه و مجریه) از یکدیگر ممتاز و منفصل اعلام شدند.
* مسئولیت وزراء: شخص پادشاه از مسئولیت مبری دانسته شد و وزراء در برابر مجلسین مسئول معرفی گردیدند.
* برابری در برابر قانون: همه افراد ملت در مقابل قانون متساوی‌الحقوق اعلام شدند و جان، مال، مسکن و شرف افراد در امان دانسته شد.
* آزادی مطبوعات و اجتماعات: مطبوعات غیر از کتب ضلال و مواد مضره به دین، آزاد اعلام شد و ممیزی ممنوع گردید. انجمن‌ها و اجتماعاتی که مولد فتنه و مخل نظم نباشند، آزاد شمرده شدند.
* آزادی تحصیل و تعلیم: تحصیل علوم، معارف و صنایع آزاد اعلام شد، مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد.
* مصونیت مالکیت: هیچ ملکی را نمی‌توان از تصرف صاحب آن بیرون کرد مگر با مجوز شرعی و پس از تعیین و تأدیه قیمت عادله.
* آزادی احضار و دستگیری: هیچکس را نمی‌توان فوراً دستگیر کرد مگر به حکم کتبی رئیس محکمه عدلیه، و گناه مقصر باید در ظرف بیست و چهار ساعت اعلام شود.
* علنی بودن محاکمات: انعقاد کلیه محاکمات علنی اعلام شد، مگر مواردی که علنی بودن مخل نظم یا منافی عفت باشد.
* استقلال قضات: هیچ حاکم محکمه عدلیه را نمی‌توان بدون محاکمه و ثبوت تقصیر تغییر داد، مگر اینکه خود استعفاء دهد.
* تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی: اعضای انجمن‌های ایالتی و ولایتی به‌طور مستقیم توسط اهالی انتخاب می‌شدند و این انجمن‌ها اختیار نظارت بر اصلاحات مربوط به منافع عامه را داشتند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
=منابع=
=منابع=
{{آغاز منابع}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آثار - انقلاب مشروطه|نشانی=https://defcapp.ir/MovieCats/217/1|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۸}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آذرتاش|نام=آذرنوش|عنوان=فرهنگ معاصر عربی-فارسی|سال=1381|مکان=تهران|ناشر=نی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آشوری|نام=داریوش|عنوان=دانشنامه سیاسی|سال=۱۳۶۶|مکان=تهران|ناشر=سهروردی و مروارید}}
* {{یادکرد وب|عنوان=احمد شاه قاجار|نشانی=https://psri.ir/?id=nppnl9by|تاریخ=۸ اسفند ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۲۰۰}}|وبگاه=مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه در سینما و تلویزیون|نشانی=https://www.agaah.ir/news/5809/مشروطه-در-سینما-و-تلویزیون|تاریخ=۱۶ مرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۲ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت رزونامه آگاه|نام خانوادگی۱=اسدی|نام۱=فاطمه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تأملی بر چرایی تفاوت نظر میان علمای مشروطه خواه و مشروعه خواه|نشانی=https://psri.ir/?id=tgdphzm5|تاریخ=۱۳ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۸}}|وبگاه=مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|نام خانوادگی=اسماعیلی|نام=حمید رضا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4048650/انقلاب-مشروطه-تغییر-فکرها-و-ساختارها-در-جامعه-ایران|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|حبیبی}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=باسورث|نام=کلیفورد ادموند|عنوان=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز بازشناسی اسلام و ایران|کوشش=|مترجم=فریدون بدره‌ای}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=براون|نام=ادوارد گرانویل|عنوان=انقلاب مشروطیت ایران|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=کویر|کوشش=عبدالحسین زرین‌کوب|مترجم=قزوینی، مهری}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بیانات در دیدار مردم قم|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=35367|تاریخ=۱۹ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۵}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای}}
* {{یادکرد وب|عنوان=‏تا مشروطه‏ (1396)|نشانی=https://www.manzoom.ir/title/tt2312267/فیلم-سینمایی-تا-مشروطه-1396|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت منظوم|شناسه={{شناسه یادکرد|کد۱۰۶}}}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=تاریخ مشروطیت ایران|سال=۱۳۶۹|مکان=قم|ناشر=طوس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خانه مشروطه تبریز مرکز فرماندهی قیام مشروطه+فیلم|نشانی=https://farsnews.ir/V_zeynali/1722609140106174268/خانه-مشروطه-تبریز-مرکز-فرماندهی-قیام-مشروطهفیلم|تاریخ=۱۲ مرداد ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=حذف علما در مشروطه|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=3822|تاریخ=۹ اردیبهشت ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۶}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خمینی|نام=سید روح‌الله|عنوان=صحیفه امام خمینی|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشحال|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه‌های بعد از آن|ژورنال=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|دوره=یازدهم|شماره=۴۳|صفحات=۶۸–۸۴|نام۲=فریدون|نام خانوادگی۲=شایسته}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دیدگاه امام خمینی دربارهٔ قانون اساسی مشروطه چه بود؟|نشانی=http://www.imam-khomeini.ir/fa/NewsPrint.aspx?ID=20644|تاریخ=۱۲ آذر ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۱}}|وبگاه=پرتال امام خمینی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رهنما|نام۱=شهرام|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تأملی بررابطه انگلستان با نهضت مشروطه ایران (بررسی نقش انگلستان در ناکامی مشروطه)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/415176/تأملی-بررابطه-انگلستان-با-نهضت-مشروطه-ایران-بررسی-نقش-انگلستان-در-ناکامی-مشروطه-|ژورنال=مطالعات انقلاب اسلامی|دوره=۱۶|شماره=۵۷|صفحات=۲۱۵–۲۳۳|نام۲=علی|نام خانوادگی۲=امیری|نام۳=مهدی|نام خانوادگی۳=صالح}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه|نشانی=https://www.psri.ir/?id=dxddkw14|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=ب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|نام خانوادگی=رضایی|نام=علی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روایتی از مشروطه|نشانی=https://irandocfilm.org/movie/روایتی-از-مشروطه/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۷}}|وبگاه=وب‌سایت ایرانداک فیلم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سندی دربارهٔ انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/سندی-درباره-انقراض-سلطنت-قاجار-در-کتابخانه-مجلس|تاریخ=15 آبان 1402|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شمیم|نام=علی‌اصغر|عنوان=ایران در دوره سلطنت قاجار|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=بهزاد|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=راز بر دار شدن شیخ فضل‌الله نوری|نشانی=https://psri.ir/?id=2kg2qy5b|تاریخ=۱۱ مرداد ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۲}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=روز تهران چه روزی است و چرا؟|نشانی=https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/740343-روز-تهران|تاریخ=۱۵ مهر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۵}}|وبگاه=اعتماد آنلاین}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شهبازی|نام۱=عبدالله|تاریخ=۱۳۸۱|عنوان=جریان‌شناسی جنبش مشروطه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/38280/جریان-شناسی-جنبش-مشروطه|ژورنال=بازتاب اندیشه|دوره=|شماره=۲۹|صفحات=37 - 39}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شیرمحمدی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۳۸۵|عنوان=درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/84271/درآمدى-بر-ماهیت-مشروطیت-و-نقش-آ-ن-در-تکوین-تمدن-اسلامى|ژورنال=مجله حوزه|شماره=۱۳۷|صفحات=۱۷۰–۱۷۹|دوره=۲۳}}
* {{یادکرد وب|عنوان=چرا مشروطه‌خواهان سفارت انگلیس را برای تحصن برگزیدند؟|نشانی=https://www.iichs.ir/fa/article/25463/چرا-مشروطه-خواهان-سفارت-انگلیس-تحصن-برگزیدند|تاریخ=1403|تاریخ بازبینی=24 تیر 1405|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر|نام خانوادگی۱=صابری|نام۱=یوسف}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=طلوع فکور|نام۱=هانیه|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/توسعه-نیافتگی-ایران-با-تکیه-بر-نقش-عهدنامه-های-گلستان-و-ترکمانچای|ژورنال=تاریخ پژوهی|شماره=۷۷|صفحات=۷۳–۹۴}}
* {{یادکرد وب|عنوان=صدسالگی مشروطه بر تمبر ماندگار شد|نشانی=https://tadra.ict.gov.ir/fa/newsagency/479/صدسالگی-مشروطه-بر-تمبر-ماندگار-شد|تاریخ=۱۶ مرداد ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۳}}|وبگاه=وب‌سایت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفری|نام۱=سهیلا|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/ویژگی-های-دولت-مشروطه-در-ادبیات-نشریه-های-مشروطه-خواه-تهران|ژورنال=تاریخ پژوهان|شماره=۱۹|صفحات=۸۹–۱۱۷}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=ظهور و سقوط سلطنت پهلوی|سال=۱۳۸۷|مکان=تهران|ناشر=اطلاعات|پیوند=|کوشش=|نام۱=حسین|نام۲=عبدالله|نام خانوادگی۱=فردوست|نام خانوادگی۲=شهبازی|پیوند نویسنده۱=|پیوند نویسنده۲=|دوره=۱|شابک=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران|نشانی=https://ical.ir/library–news/فرمان-مشروطیت،-آغازی-بر-تحول-سیاسی-ایران/407|تاریخ=13 مرداد 1404|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فیروز|نام۱=راد|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|پیوند=http://ensani.ir/fa/article/385529/|ژورنال=مطالعات ایرانی|دوره=یازدهم|شماره=۴۰|صفحات=۷۸–۹۱|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=شیخی}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=قریشی کرین|نام=سید حسن|مدخل=نهضت مشروطه|دانشنامه=دانشنامه امام خمینی|سال=۱۴۰۰|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مکان=تهران|کوشش=سید ضیا مرتضوی|پیوند مدخل=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148467/نهضت-مشروطه|نام۲=پروین سادات|نام خانوادگی۲=قوامی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کاتوزیان|نام=محمدعلی|عنوان=تضاد دولت و ملت ایران|سال=۱۳۹۳|مکان=تهران|ناشر=نی|کوشش=|مترجم=علی‌رضا طیب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کتابشناسی نهضت مشروطیت ایران|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/98875/کتابشناسی-نهضت-مشروطیت-ایران|تاریخ=۲۰ بهمن ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱۲}}}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کسروی|نام=احمد|عنوان=تاریخ مشروطه ایران|سال=۱۳۸۳|مکان=تهران|ناشر=امیر کبیر|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=متمم قانون اساسی مشروطه|نشانی=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۳}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های اسلامی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه از نگاه مورخان|نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3736528-مشروطه-از-نگاه-مورخان|تاریخ=۱۳ بهمن ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۷ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۱۱}}}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مشروطه مشروعه آرزوی دیرین علما و مردم بود|نشانی=https://psri.ir/?id=i5o10j61|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۸}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مصباح یزدی|نام=محمدتقی|عنوان=انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن|سال=1395|مکان=قم|ناشر=موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی|کوشش=قاسم شبان‌نیا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تاریخچه انقلاب مشروطه|نشانی=https://ganjoor.net/bahar/ghasidebk/sh270|تاریخ=|تاریخ بازبینی=24 تیر 1405|وبگاه=وب‌سایت گنجور|نام خانوادگی۱=ملک‌الشعرا بهار|نام۱=محمدتقی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ملک‌زاده|نام=مهدی|عنوان=تاریخ انقلاب مشروطیت ایران|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=علمی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدی‌قلی‌خان|نام=هدایت|عنوان=طلوع مشروطیت|سال=۱۳۶۳|مکان=تهران|ناشر=پیام|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران|نشانی=https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۵ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=همراهی|نام۱=نعمت‌الله|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/تاثیر-مولفه-های-سرمایه-اجتماعی-بر-روند-شکل-گیری-و-پیروزی-انقلاب-مشروطه-ایران|ژورنال=جامعه‌شناسی سیاسی ایران|دوره=چهارم|شماره=۱۴|صفحات=۲۶۶–۲۸۱|نام۲=شیوا|نام خانوادگی۲=جلال‌پور|نام۳=حامد|نام خانوادگی۳=محقق‌نیا|نام خانوادگی۴=اکبرزاده|نام۴=فریدون}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=وینسنت|نام=اندرو|عنوان=کتاب نظریه‌های دولت|سال=1380|مکان=تهران|ناشر=نی|مترجم=حسین بشیریه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=ادبیات مشروطه|نشانی=https://www.cgie.org.ir/fa/news/70844/ادبيات-مشروطه---دكتر-محمدجعفر-ياحقي|تاریخ=۷ مرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۲۲ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|نام خانوادگی۱=یاحقی|نام۱=جعفر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=14 مرداد و 14 کتاب دربارهٔ مشروطه در آغاز 120 سالگی انقلاب ایرانیان برای حاکمیت قانون|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/1082810/14-مرداد-و-14-کتاب-دربارۀ-مشروطه-در-آغاز-120-سالگی-انقلاب-ایرانیان-برای-حاکمیت-قانون|تاریخ=۱۴ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|م۲}}|وبگاه=وب‌سایت عصر ایران}}
{{پایان منابع}}


* آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1392ش.
[[رده:مصورسازی]]
* آبراهامیان، یرواند، ایران مدرن، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1397ش.
* امام‌‏جمعه‏‌زاده، سید جواد، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ 39، 1391ش.
* امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
* خارابی، فاروق، انجمن‌های عصر مشروطه، تهران، موسسه‌ی تحقیقات و توسعه‌ی علوم انسانی، 1386ش.
* دهقانی، رضا، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، تهران، بنگاه ترجمعه و نشر کتاب پارسه، 1392ش.
* رضایی، علی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: '''14''' مرداد 1400ش.
* روحانی، سید حمید، نهضت امام‌خمینی، تهران، عروج، ۱۳۸۱ش.
* رهدار، احمد و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»،  ماهنامۀ سوره، شمارۀ 57-58، 1390ش.
* «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: 15 آبان 1402ش.
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، بهزاد، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
* شیرمحمدی، محمدمهدی، «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی»، مجله حوزه، شماره ۱۳۷، ۱۳۸۵ش.
* طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش
* «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 13 مرداد 1404ش.
* فوران، جان، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، 1396ش.
* قائم مقامی، جهانگیر، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران» مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 6، 1349ش.
* کلیفوردادموند، باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، باز، 1381ش.
* «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1394ش.
* «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.
* همراهی، نعمت‌الله و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 14، 1400ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/نهضت_مشروطه»