خراسان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-[[پرونده:خراسان (3).jpg|جایگزین=موقعیت جغرافیایی خراسان|بندانگشتی|موقعیت جغرافیایی خراسان روی نقشه]]
 '''<big>خراسان؛</big>''' بخش شرقیِ سرزمین ایران و نقش‌آفرین در فرهنگ و تمدن کهن ایرانی.
@@ خط ۱۲: / خط ۱۱: @@
 پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که خراسان در عصر حجر، مورد توجه انسان‌هایی قرار گرفت که از کوه‌ها به زیر آمده و دشت را برای سکونت برگزیدند؛ آنها بر روی مسیر کمانی‌شکل اطراف کویر نمک استقرار یافتند. [[فردوسی]] نیز در [[شاهنامه]] با اقتباس از متون کهن و باستانی، خراسان را مهد شکل‌گیری اجتماعات نظام‌مند بشری دانسته است که تایید جغرافی‌دانان دورۀ اسلامی را نیز به‌همراه دارد.
-خراسان در دورۀ هخامنشیان یکی از بخش‌های اصلی و بزرگ امپراطوری بود که پارت‌ها در آن حکومت می‌کردند و شامل پرسوا، سغدیا، بلخ/باکتریا، خوارزم/خوارسمی و آریا/آریه می‌شد.<ref>[[رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»، 1390ش، ص69.|<nowiki/>]][https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref> در دهۀ ۳۳۰ق. م، اسکندر خراسان را تصرف کرد. پس از مرگ اسکندر در ۳۲۳ق. م، خراسان جزء قلمرو سلوکیان شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref> در دورۀ [[اشکانیان]] (۲۵۰ق. م-۲۲۶م، ) که خراسان از اشغال سلوکیان نجات یافت، قلمرو امپراتوری کوچک‌تر شد و شامل سه استان بود.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref>
+خراسان در دورۀ [[هخامنشیان]] یکی از بخش‌های اصلی و بزرگ امپراطوری بود که پارت‌ها در آن حکومت می‌کردند و شامل پرسوا، سغدیا، بلخ/باکتریا، خوارزم/خوارسمی و آریا/آریه می‌شد.<ref>[[رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»، 1390ش، ص69.|<nowiki/>]][https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref> در دهۀ ۳۳۰ق. م، اسکندر خراسان را تصرف کرد. پس از مرگ اسکندر در ۳۲۳ق. م، خراسان جزء قلمرو سلوکیان شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref> در دورۀ [[اشکانیان]] (۲۵۰ق. م-۲۲۶م، ) که خراسان از اشغال [[سلوکیان]] نجات یافت، قلمرو امپراتوری کوچک‌تر شد و شامل سه استان بود.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref>
 در دورۀ [[ساسانیان]] (۲۲۶-۶۵۲م)،  قلمرو حکومت به چهار «کستگ» با نام‌های خراسان (مشرق)، خوروران (خاواران/ مغرب)،  اپاختر (باختر/ شمال) و نیمروج (نیمروز/ جنوب) تقسیم شد. در این دوره، برای اولین‌بار منطقۀ خراسان هویت اداری و سیاسی یافت و عنوان خراسان بر آن اطلاق شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref>
 پس از فتح خراسان توسط عرب‌های [[مسلمان]] در ۳۱ق، <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240753/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 دادبه و دیگران، «خراسان» مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> شرایط مساعد اقلیمی باعث جذب قبایل عرب به این سرزمین شد<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> و در دورۀ خلفا، خراسان از مهم‌ترین ایالت‌های [[ایران]] بود.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref> با دفن‌ هارون، خلیفۀ عباسی، در خراسان و اقامت ده‌ سالۀ مامون در [[مرو]]، بسیاری از شهرهای خراسان رونق یافتند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> در این دوره، خاک‌سپاری [[امام رضا]] در [[مشهد]] نیز، خراسان را در مرکز توجه شیعیان قرار داد.
-[[پرونده:خراسان (1).jpg|جایگزین=ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر|بندانگشتی|نمایی از ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر در مرو پس از حملات مغول]]
 خراسان در ۲۰۵ق، توسط سلسۀ طاهریان استقلال یافت. از قرن سوم تا هفتم هجری، حکومت و شهر‌های خراسان میان طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، [[سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]] دست‌به‌دست می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/421690/%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE بی‌باک، «جغرافیای تاریخی خراسان در ادوار تاریخ»،  1398ش، ص82.]</ref> با هجوم مغولان در قرن هفتم هجری، بسیاری از شهرهای خراسان ویران شد و حکومت‌های غیر بومی در خراسان به‌وجود آمد. با آغاز حکومت [[شیعه|شیعه‌]] مذهب [[صفویه]]، تمام منطقه خراسان در قلمرو حکومتی آنها قرار گرفت.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref>
@@ خط ۲۵: / خط ۲۴: @@
 ==جغرافیا==
-[[پرونده:خراسان (2).jpg|جایگزین=راه ابریشم|بندانگشتی|تصویری از راه ابریشم و گذر آن از خراسان ]]
 مرز جغرافیاییِ خراسان بزرگ، تحت تاثیر عوامل مختلف از جمله [[جنگ]]، همواره در حال تغییر بوده است.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref> خراسان بزرگ شامل سرزمین‌های شرق و شمال‌شرق ایران بود که قلمرو آن، نیمی از مساحت ترکمنستان امروزی شامل جنوب، شرق و شمال‌شرق آن، سرزمین‌های جنوب و جنوب‌شرق ازبکستان، بخش‌هایی از قرقیزستان، <ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85__a-44928.aspx موسوی، «موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام»،  وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.]</ref> تمام جغرافیای تاجیکستان امروزی و تمام جغرافیای [[افغانستان]] به‌استثنای حوزۀ رود هیرمند را شامل می‌شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص38-39.]</ref>
 برخی جغرافی‌دانان مسلمان، طول جغرافیایی خراسان در دورۀ اسلامی را از بسطام در نزدیکی شاهرود تا [[غزنی]] در جنوب‌شرق افغانستان، به‌طور تخمینی ۲۰۰ فرسخ و عرض آن را از سجستان/سیستان تا آب آمویه (رودخانۀ آمودریا) به‌طور تخمینی ۱۵۰ فرسخ برآورد کرده‌اند.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137829.html رضویان و شالی، «جغرافیای تاریخی خراسان»،  1390ش، ص69.]</ref> وسعت قلمرو، حاصل‌خیزی زمین‌ها و باغ‌ها، همسایگی هند و چین، موقعیت سوق‌الجیشی و عبور راه ابریشم از عمق خراسان، از ویژگی‌های مهم این پهنۀ جغرافیایی است که در طول تاریخ، خراسان را در کانون توجه‌ها قرار داده است.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85__a-44928.aspx موسوی، «موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام»،  وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.]</ref>
-[[پرونده:خراسان (4).jpg|جایگزین=نقشه خراسان |بندانگشتی|نقشه خراسان کهن و چهار بخش اصلی و تاریخی آن که عبارتند از :نیشابور، مرو، هرات و بلخ]]
 در دورۀ هخامنشیان که قلمرو امپراطوری به ۲۰ ساتراپ (خراج‌گزار) تقسیم شده بود، خراسان با نام ساتراپ پارت شناخته می‌شد. این منطقه با مرکزیت شهر «نیسایه/نساء» (امروزه جزء قلمرو ترکمنستان است) یکی از ساتراپ‌های بزرگ آن دوره بود.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85__a-44928.aspx موسوی، «موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام»،  وب‌سایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.]</ref> در دورۀ اشکانیان، قلمرو پارت به ۱۸ استان تقیسم شد که استان‌های استابنه، پارتیا و آریا در محدودۀ خراسان بزرگ قرار داشت.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137769.html رحمانی و قربانخانی، «بررسی تاریخ و تمدن شهرهای خراسان بزرگ نمونۀ موردی: سمرقند، هرات، بلخ و مرو»،  1391ش، ص12.]</ref>
@@ خط ۷۲: / خط ۷۰: @@
 یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پیکرتراشی، طراحی لوازم زندگی و [[نقاشی]] از هنرهای ماقبل تاریخ خراسان بوده است.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401080200898/%DA%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%B2 «چه فراز و فرودهایی در قلب و تاریخ خراسان بزرگ نهفته است؟»،  خبرگزاری ایسنا.]</ref> بودای بامیان و نقاشی‌های روی دیوار غارهای موجود در آن، گواه رشد هنر مجسمه‌سازی، نقاشی و حکاکی خراسان در دورۀ اشکانی است. معبد درۀ بامیان نمایندۀ مکتب هنری گندهارا در آسیای میانه بوده است.<ref>[https://jade-abresham.com/reports/3093/ لعلی، «نقش فرهنگی بامیان در گذشته و اکنون افغانستان، مورد مطالعه معروف‌ترین ساحات باستانی»،  وب‌سایت هفته‌نامۀ جادۀ ابریشم.]</ref>
-در دورۀ اسلامی این هنرها به دلیل مخالفت گروه‌های مذهبی، برای مدتی از رونق افتاد؛ اما در دورۀ تیموریان سبک نقاشی بومی در آمیزش با سبک چینی رونق تازه یافت و خطاطی و [[مینیاتور|مینیاتوری]] به درجۀ کمال رسید.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1367ش، 7 و 19.</ref> ریشه‌های هنر [[موسیقی]] خراسان به دورۀ هخامنشیان می‌رسد<ref> [https://www.avayechakavak.com/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86/ «تاریخچۀ موسیقی ایران»،  وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> که در دورۀ ساسانیان به اوج رسید و در آن، از انواع سازها مانند بربط، [[نی]]، [[چنگ]] و چغانه استفاده می‌شود. در دورۀ اسلامی موسیقی خراسانی تاثیر زیادی روی موسیقی عربی گذاشت.<ref>[https://www.farhangekhorasan.ir/article_144464_b751ef988f4dd10d3fcde5d8b01c80b4.pdf مفتخری و دیگران، «مهاجرت قبایل عرب به خراسان و پیامدهای فرهنگی آن»،  1393ش، ص159.]</ref>
+در دورۀ اسلامی این هنرها به دلیل مخالفت گروه‌های مذهبی، برای مدتی از رونق افتاد؛ اما در دورۀ تیموریان سبک نقاشی بومی در آمیزش با سبک چینی رونق تازه یافت و خطاطی و [[مینیاتور|مینیاتوری]] به درجۀ کمال رسید.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1367ش، 7 و 19.</ref> ریشه‌های هنر [[موسیقی]] خراسان به دورۀ هخامنشیان می‌رسد<ref> [https://www.avayechakavak.com/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86/ «تاریخچۀ موسیقی ایران»،  وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> که در دورۀ ساسانیان به اوج رسید و در آن، از انواع سازها مانند [[بربط]]، [[نی]]، [[چنگ (ساز)|چنگ]] و [[چغانه]] استفاده می‌شود. در دورۀ اسلامی موسیقی خراسانی تاثیر زیادی روی موسیقی عربی گذاشت.<ref>[https://www.farhangekhorasan.ir/article_144464_b751ef988f4dd10d3fcde5d8b01c80b4.pdf مفتخری و دیگران، «مهاجرت قبایل عرب به خراسان و پیامدهای فرهنگی آن»،  1393ش، ص159.]</ref>
 ===پوشاک===
-[[پرونده:خراسان (5).jpg|جایگزین=لباس محلی مردمان خراسان جنوبی|بندانگشتی|لباس محلی مردمان جنوب خراسان ]]
+یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تا اوایل دورۀ اسلامی، پوشاک مردم خراسان بیشتر شبیه [[پوشاک دوران مادها|لباس‌های مادها]] بوده است. در آغاز دورۀ اسلامی، پوشاک خراسان به‌طور معمول شامل کلاه/سرپوش، پیراهن بلند دارای آستین و شلوار بوده که سر بازو، آستین دور دامن و مچ پا، تزیین می‌شده است. پای‌افزار نیمه‌ساق‌بلند و کمربند چرمی و زیوردار از پارچۀ ابریشمی نیز رایج بوده است. کلاه گرد نمدی یا خفتان مردانه با آستین‌های بلند و یقه‌گرد و چاک‌هایی در دو طرف نیز در مناطقی استفاده می‌شد. زنان از خفتان شبیه مردان و شالی که روی آن قرار می‌گرفته، استفاده می‌کرده‌اند. با ورود اسلام، عرب‌ها نیز به لباس خراسانی تمایل زیاد داشته‌اند.
-یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تا اوایل دورۀ اسلامی، پوشاک مردم خراسان بیشتر شبیه لباس‌های مادها بوده است. در آغاز دورۀ اسلامی، پوشاک خراسان به‌طور معمول شامل کلاه/سرپوش، پیراهن بلند دارای آستین و شلوار بوده که سر بازو، آستین دور دامن و مچ پا، تزیین می‌شده است. پای‌افزار نیمه‌ساق‌بلند و کمربند چرمی و زیوردار از پارچۀ ابریشمی نیز رایج بوده است. کلاه گرد نمدی یا خفتان مردانه با آستین‌های بلند و یقه‌گرد و چاک‌هایی در دو طرف نیز در مناطقی استفاده می‌شد. زنان از خفتان شبیه مردان و شالی که روی آن قرار می‌گرفته، استفاده می‌کرده‌اند. با ورود اسلام، عرب‌ها نیز به لباس خراسانی تمایل زیاد داشته‌اند.
 ===اعیاد===