لوطی‌گری: تفاوت میان نسخه‌ها

لوطی‌گری در فرهنگ ایرانی، مفهومی دیرپا با ریشه در آیین‌های کهن جوانمردی و فتوت است. این واژه از اواسط دورهٔ قاجار به پهلوانان محلی اطلاق می‌شد، اما در طول زمان، مصادیق گوناگونی یافت: از عیاران و باباشمل‌ها تا اراذل و اوباش. لوطی‌گری، دوگانه‌ای پدید آورد: پهلوانانی که حامی ضعیفان بودند و اوباشی که با حاکمان همدست شدند. این پدیده با آداب ویژه، نظام طبقاتی، مشاغل خاص، پوشش متمایز و پیوند با زورخانه همراه بود. لوطی‌گری  پس از انقلاب اسلامی، تحولاتی را تجربه کرد؛ امروزه نیز شکل‌های تحریف‌شدهٔ آن در برخی مناطق ایران دیده می‌شود.

لوطی‌گری در لغت، به معنای جوانمردی، [[بخشندگی]] و آزادگی است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/لوطی-گری دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ لوتی‌گری.]</ref> لوطی‌گری در فرهنگ ایرانی قدمت طولانی دارد و ریشهٔ آن به باورهای کهن و منش اخلاقی ایرانیان در دوران باستان برمی‌گردد.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/263462 «لوطی‌گری مرامی از یاد رفته در ایران»،  وب‌سایت روزنامۀ آفتاب یزد.]</ref> نام لوطی از اواسط دوران قاجار به پهلوانان محلی اطلاق می‌شد،<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-طنز-سرگرمی-39/2957508-مروری-بر-تاریخ-لوطی-گری-در-ایران-از-رابین-هودهای-سیستان-تا-شورشیان-اصفهان-لوطی-پهلوان-است-یا-شرور «مروری بر تاریخ لوطی‌گری در ایران/ لوطی، پهلوان است یا شرور؟»،  وب‌سایت خبر فوری.]</ref> اما از این واژه در شرایط مختلف اجتماعی، مفاهیم و مصادیق متفاوتی اراده شده است، مانند پهلوان‌های شهری، جوانمردان، اراذل و اوباش، لات و الوات، دوره‌گردان و لولیان (کولیان)، دلقک‌های درباری و اوباشی که در خدمت حکومت بوده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/12636 «گفت‌وگو با ناصر فکوهی: لوتی‌گری یا لومپنیسم/ پژمان موسوی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  

لوطی‌گری یکی از خصوصیات بارز جماعتی است که مدعی پهلوانی بوده و گاهی نهادی اجتماعی را شکل داده‌اند، مانند عیاران، شطاران، شاطران، باباشمل‌ها و داش‌مشدی‌ها. مردم مناطق مختلف به‌خصوص تهرانی‌های قدیم، لوطی‌ها را جوانمردانی می‌دانستند که به‌ویژه دربارهٔ ناموس، تعصب داشته‌اند.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref> آنها در خرده‌فرهنگ ویژهٔ خود، به بسیاری از آداب‌ورسوم و منش‌های فتوت و عیاری پایبند بوده‌اند،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2065422/ویژگی-های-زبانی-لوطی-ها راستگوفر و همکاران، «ویژگی‌های زبانی لوطی‌ها»، 1398ش، ص95.]</ref> اما در طول زمان و تحت تأثیر عوامل محیطی به دو گروه تقسیم شده‌اند:

۲) بدنام و همدست حاکمان، که در مناطق شهر به گردن‌کلفتی، زورگویی و اخاذی می‌پرداختند، آرامش محله‌ها را برهم‌زده و موجب آزار اهالی می‌شدند.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref> در این فرایند، مردم گاهی افراد غلام‌باره، هرزه‌کار، قمارباز و دائم‌الخمر را نیز لوطی می‌گفتند. در دورهٔ قاجار، گروه‌های دیگری مانند خرس‌بازان و میمون چرخان‌ها، شیرگردان‌ها و مارگیران، شعبده‌بازان و نوازندگان دوره‌گرد نیز به لوطی مشهور بودند.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/263462 «لوطی‌گری مرامی از یاد رفته در ایران»، وب‌سایت روزنامه آفتاب یزد.]</ref>

لوطی‌ها در گذر زمان برای خود آداب ویژه‌ای پدیدآوردند که آن‌ها را از دیگران متمایز ساخت. ازجمله ویژگی‌های بارز لوطی‌ها، داشتن لحن خاصی معروف به داش‌مشدی یا لوطی‌گری بود.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref> اصطلاحات خاص لوطی‌گری به‌مرور زمان در فرهنگ زبانی عموم مردم تأثیر گذاشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2065422/ویژگی-های-زبانی-لوطی-ها راستگوفر و همکاران، «ویژگی‌های زبانی لوطی‌ها»، 1398ش، ص95.]</ref> در منش لوطی‌گری، رفیق‌بازی و با هم بودن افراد نیز رایج بود. آنها در محله‌های مختلف شهر، پاتوق‌های مخصوصی برای دورهمی با نوچه‌ها داشتند.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref> در منش لوطی‌گری لازم بود که فرد به حمایت از ضعیفان و مخالفت با ستمگران بپردازد، راستگو باشد، فریفتهٔ مطامع دنیوی نشود و از دوستان خود چیزی را مضایقه نکند.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/263462 «لوطی‌گری مرامی از یاد رفته در ایران»، وب‌سایت روزنامۀ آفتاب یزد.]</ref> برخی لوطی‌ها نیز گرفتار انحراف شده و بر سر هر کوی و برزن بساط خروس‌جنگی راه می‌انداختند یا بر پشت بام خانه، کفتربازی می‌کردند تا جلب توجه کنند.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref>

اولین مرحلهٔ لوطی‌گری، چغاله‌مشدی بود و این اصطلاح برای تازه‌واردها به کار می‌رفت. سپس فرد با ثابت کردن خود در مراحل لوطی‌گری و انجام کارهای خاص و اثبات قدرت بدنی، فکری و اخلاقی خود به منش لوطی‌گری و جوانمردی رسیده و مورد تأیید لوطی‌ها قرار می‌گرفت.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref> پس از گذراندن این مراحل، شخص به داش‌مشدی و پس از آن به مرحلهٔ باباشمل می‌رسید.<ref>[https://tehrannameh.com/list/ل/لوطی «لوطی»، وب‌سایت تهران‌نامه.]</ref>

لوطی‌ها اغلب دارای پوشش و ظاهر خاص بودند. داشتن دستمال یزدی و زنجیر کاشانی از خصوصیات ظاهری لوطی‌ها بود.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref> پوشش آنها متشکل از کلاه مخملی یا کلاه پهلوی، کت‌وشلوار مشکی، پیراهن سفید یقه‌دار و کفش نوک‌تیز بود. آنها در شرایط عادی دستمال یزدی را دور یقه یا دور دست می‌پیچیدند؛ اما در شرایط اضطراری برای اعلان درگیری، دستمال یزدی یا زنجیر را می‌چرخاندند.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref>

خصلت پهلوانی و جوانمردی از ویژگی‌های بارز ایرانیان در طول تاریخ بوده است؛ اما این ویژگی‌ها در قالب لوطی‌گری در دوران صفویه و قاجاریه رونق گرفت. در گذشته که ورزش زورخانه‌ای میان مردان ایرانی در محله‌های مختلف رونق داشت، زمینه تقویت منش پهلوانی در جامعه را فراهم می‌کرد. بسیاری از ورزشکاران زورخانه، علاوه بر تقویت قوای بدنی و آمادگی جسمانی به تقویت و پرورش خصلت‌های نیکوی رفتاری می‌پرداختند. لوطی‌ها ازجمله افرادی بودند که همواره در زورخانه‌ها ورزش کرده و به تقویت منش پهلوانی می‌پرداختند.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref>

== ورود لوطی‌گری در سینما ==

از سال ۱۳۳۷ش، لوطی‌گری به‌عنوان یک الگوی رفتاری پسندیده در فرهنگ ایرانی پا به عرصهٔ سینما گذاشت. در فیلم‌های متعدد ایرانی، منش لوطی‌گری با دفاع از ناموس مردم و نوعی منش جوانمردی و رفاقت به عموم معرفی شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1028657/بررسی-تقابل-سنت-و-مدرنیته-در-فیلم-های-جاهلی-با-تاکید-بر-الگوهای-لات-و-لوطی-در-دو-فیلم-لات-جوانمرد-و-قیصر اباذری و پاپی‌یزدی، «بررسی تقابل سنت و مدرنیته در فیلم‌های جاهلی با تأکید بر الگوهای لات و لوطی در دو فلیم لات جوانمرد و قیصر»، 1392ش، ص11-12.]</ref> در آن دوران، سنت پهلوانی ایرانی در قالب لوطی‌گری وارد سینما شد و چنان قدرت گرفت که تبدیل به نوعی فرهنگ همگانی شد.<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-طنز-سرگرمی-39/2957508-مروری-بر-تاریخ-لوطی-گری-در-ایران-از-رابین-هودهای-سیستان-تا-شورشیان-اصفهان-لوطی-پهلوان-است-یا-شرور «مروری بر تاریخ لوطی‌گری در ایران/ لوطی، پهلوان است یا شرور؟»، وب‌سایت خبر فوری.]</ref> با گذشت زمان و متأثر از شرایط محیطی، سینماگران در فیلم‌ها، تصویر دیگری از لوطی‌ها به نمایش گذاشتند. در برخی از فیلم‌های سینمایی دوران پهلوی با تخریب مرام لوطی‌گری، لوطی‌ها را افرادی منفور معرفی کردند. برخی معتقدند این امر با انگیزه‌های اجتماعی و سیاسی صورت گرفته است تا در افکار عمومی جایگاه اجتماعی لوطی‌ها را خدشه‌دار کرده و پاسبان‌ها و نیروهای امنیتی حکومت، قدرت بگیرند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1028657/بررسی-تقابل-سنت-و-مدرنیته-در-فیلم-های-جاهلی-با-تاکید-بر-الگوهای-لات-و-لوطی-در-دو-فیلم-لات-جوانمرد-و-قیصر اباذری و پاپی‌یزدی، «بررسی تقابل سنت و مدرنیته در فیلم‌های جاهلی با تأکید بر الگوهای لات و لوطی در دو فلیم لات جوانمرد و قیصر»، 1392ش، ص11-12.]</ref>

اگرچه لوطی‌گری در مفهوم اصلی خود، یک منش پهلوانی، مردانگی و جوانمردی است،<ref>[https://tehrannameh.com/list/ل/لوطی «لوطی»،  وب‌سایت تهران‌نامه.]</ref> اما در طول زمان متأثر از جو و شرایط اجتماعی و فرهنگی رایج در جامعه دچار دگرگونی شده و از مفهوم و عملکرد حقیقی خود فاصله گرفته است. مرام لوطی‌گری ابتدا بر پایهٔ بخشندگی، گذشت، کمک و دفاع از حق مظلوم در مقابل ظالم و کمک‌رسانی به فقرا و ضعیفان شکل گرفت. عملکرد اجتماعی لوطی‌ها سبب شد که آنها، امین مردم محله‌های مختلف شهر باشند. اعتبار اجتماعی آنها به‌گونه‌ای بود که اگر سرپرست و پدر یک خانواده قصد سفر داشت خانوادهٔ خود را به لوطی محله می‌سپرد.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref> در آغاز دههٔ ۱۳۲۰ش، همزمان با ضعیف‌شدن حکومت مرکزی و قدرت گرفتن منش لوطی‌گری در جامعه، سیاست دولت وقت، تضعیف جایگاه اجتماعی لوطی‌ها و منش لوطی‌گری در جامعه بود و هر گروه از لوطی‌ها به خدمت یک جریان سیاسی درآمد.<ref>[https://saednews.com/.post/mrahl-ajib-vrod-be-dniai-loti-gri-v-baidha-v-nbaidhaye-anha «مراحل عجیب ورود به دنیای لوطی‌گری و بایدها و نبایدهای آنها»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref> بسیاری از لوطی‌ها در دام افسون‌گری‌های قدرت و ثروت گرفتار شدند و به‌عنوان نیروی ضدمردم با گرفتن جیره و مواجب از حکومت، مانع اعتراض مردم علیه حکومت می‌شدند.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref> در این روند، بسیاری از آنها با فاصله‌گرفتن از مرام لوطی‌گری، به فساد گرویدند<ref>[https://www.pishkhan.com/news/263462 «لوطی‌گری مرامی از یاد رفته در ایران»، وب‌سایت روزنامۀ آفتاب یزد.]</ref> و گروه‌هایی از لوطی‌ها به دزدی و راهزنی و عیاشی روی آوردند.<ref>[https://www.darioush-shahbazi.com/articles/تاریخچه-لوطی «تاریخچه لوطی و لوطی‌گری»، وب‌سایت داریوش شهبازی.]</ref>

== لوطی‌گری بعد از انقلاب اسلامی ==

انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، تحول جدیدی در لوطی‌گری ایجاد کرد.<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-طنز-سرگرمی-39/2957508-مروری-بر-تاریخ-لوطی-گری-در-ایران-از-رابین-هودهای-سیستان-تا-شورشیان-اصفهان-لوطی-پهلوان-است-یا-شرور «مروری بر تاریخ لوطی‌گری در ایران/ لوطی، پهلوان است یا شرور؟»، وب‌سایت خبر فوری.]</ref> برخی از آنها به فعالیت‌های انقلابی مانند پخش اعلامیه‌های امام خمینی می‌پرداختند و مثلاً به‌عنوان سبزی‌فروش در محله‌های مختلف، سبزی‌ها را در کاغذهای اعلامیه پیچیده و میان مردم توزیع می‌کردند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402070502891/روایتی-از-لوطی-ها-و-داش-مشتی-های-جنگ-فیلم «روایتی از لوطی‌ها و داش‌مشتی‌های جنگ»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> همچنین وضع قوانین و مقررات جمهوری اسلامی در ایران، مانع از اخاذی و بزه‌کاری آنها شد. طبق قوانین و اصول اخلاقی که پس از انقلاب اسلامی در کشور وضع شد، نوعی ایستادگی در مقابل اقدامات زورگویانهٔ این قشر صورت گرفت و سبب شد لوطی‌گری به مفهوم جوانمردی، پهلوانی و دستگیری از مستحقان و ضعیفان برگردد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/12636 «گفت‌وگو با ناصر فکوهی: لوتی‌گری یا لومپنیسم»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

پس از انقلاب اسلامی و توبه کردن بسیاری از لوطی‌ها، برخی از آنها مانند شاهرخ ضرغام با روحیهٔ انقلابی برای مبارزه در جبههٔ جنگ حق علیه باطل در دفاع مقدس نقش‌آفرینی کردند و در این راه شهید شده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402070502891/روایتی-از-لوطی-ها-و-داش-مشتی-های-جنگ-فیلم «روایتی از لوطی‌ها و داش‌مشتی‌های جنگ»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref> امروزه اما به‌دلیل افزایش بیکاری و فقر و دگرگونی‌های سبک زندگی، افرادی با شکل تحریف‌شدهٔ لوطی‌گری به دزدی، زورگیری و ایجاد ناامنی در برخی مناطق می‌پردازند. این امر در طردشدگی اجتماعی آنها تأثیر گذاشته و پیامدهای متعددی مانند فرودستی اقتصادی، منع ازدواج‌های برون‌گروهی، [[مهاجرت]] به شهرهای دیگر، کتمان هویت خویش و احساس زائد بودن را برای آنها به‌دنبال داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1838428/خرده-فرهنگ-لوطی-ها-و-تجربه-طرد-اجتماعی-مطالعه-موردی-لوطی-های-شهر-خرم-اباد محمدی و همکاران، «خرده‌فرهنگ لوطی‌ها و تجربۀ طرد اجتماعی»، 1400ش، ص105-107]</ref>