پرش به محتوا

هیئت مذهبی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
دیداریویکی‌متن
صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>هیئت</big>'''؛ تشکلی مردم‌نهاد بر محور عزاداری برای سیدالشهدا و اهل‌بیت علیهم السلام. هیئت، تشکلی مردمی و مذهبی بر محور عزاداری برای اهل‌بیت علیهم السلام است. گرچه هیئت در گذشته تنها برای مرثیه‌سرایی و گریستن و در ایام خاصی از سال برگ...» ایجاد کرد
 
جز حمید گلزار صفحهٔ هیئت را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به هیئت مذهبی منتقل کرد
 
(یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۸۵: خط ۸۵:
*مهدیار، میثم، «هیئت عزاداری فقط در ایران ریشه دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 مهر 1403ش.
*مهدیار، میثم، «هیئت عزاداری فقط در ایران ریشه دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 مهر 1403ش.
*«۱۲۹ هیئت عزاداری از ۲۱ کشور جهان در کربلا یا حسین گفتند»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1396ش.
*«۱۲۹ هیئت عزاداری از ۲۱ کشور جهان در کربلا یا حسین گفتند»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1396ش.
+++++++++
<big>'''هیئت‌های مذهبی'''</big>، تشکل‌های مردمی با هدف برگزاری مراسم‌های دینی.<br>
هیئت‌های مذهبی، تشکل‌هایی مردمی و دینی هستند که با هدف ترویج فرهنگ قرآن و عترت و زنده نگه‌داشتن سنت‌های مذهبی، به‌ویژه عزاداری برای اهل‌بیت، به برگزاری مراسم و فعالیت‌های مذهبی در مناسبت‌های مختلف مانند اعیاد و روزهای ولادت یا شهادت ائمه و اهل‌بیت می‌پردازند. این هیئت‌ها معمولاً ساختاری مردمی دارند و معمولاً حول محور امامان شیعه، به‌ویژه امام حسین، فعالیت می‌کنند.
==تعریف هیئت مذهبی==
هیئت‌های مذهبی، تشکل‌های مردمی خودجوشی هستند که به‌منظور برگزاری مراسم‌های دینی تشکیل می‌شوند و با گستره‌ای از معانی رابطه داشته<ref>. قیم، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، ۱۳۸۴ش، ص۱۱۷۹.</ref> و با هدف زنده‌نگه‌داشتن آیین‌های مذهبی، به‌ویژه عزاداری‌های مذهبی در ماه‌های محرم و صفر، شکل می‌گیرند.<ref>. لک و عیوضی، حی علی العزا: آیین و تاریخچه عزاداری، ۱۳۸۷ش، ص۷۷.</ref> این تشکل‌ها با ساختاری مبتنی بر نقش‌های «واعظ» و «ذاکر» و از طریق آیین‌های جمعی نظیر سینه‌زنی و روضه‌خوانی به بازتولید معنویّت و انسجام اجتماعی می‌پردازند. هیئت‌ها علاوه بر کارکرد اصلیِ سوگواری یا شادمانی مذهبی، نقش‌های فرهنگی، آموزشی و حمایتی را نیز در جوامع محلی ایفا می‌کنند.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۵؛ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ص۴۷۲.</ref>
==انواع هیئت‌های مذهبی==
هیئت‌های مذهبی، تحت تأثیر عوامل اجتماعی، مذهبی و فرهنگی، گاهی به‌صورت کاملا جداگانه برای مردان و زنان شکل می‌گیرند، در حالی‌که در برخی دیگر از هیئت‌ها، حضور زنان به‌صورت محدودتر، به‌عنوان شرکت‌کننده پذیرفته شده است.<ref>. [https://ensani.ir/file/download/article/20120506074116-7010-39.pdf نوری­نیا، «هیئت‌های مذهبی زنان»، ۱۳۷۸ش، ص۱۸.]</ref> شکل غالب جلسه­های زنانه شامل مجالس [[روضه‌خوانی]] و مداحی، جلسه­های وعظ و خطابه، سفره­های نذری، زیارت­نامه خوانی و دعا، گفتن احکام و تفسیر قرآن و بزرگداشت مناسبت­ها است.<ref>. [https://ensani.ir/file/download/article/20120506074116-7010-39.pdf نوری­نیا، «هیئت‌های مذهبی زنان»، ۱۳۷۸ش، ص18-20.]</ref>
<span id="تاریخچه-هیئت‌های-مذهبی">
=تاریخچه هیئت‌های مذهبی=
===۱) از عاشورا تا توابین===
تاریخچۀ عزاداری بر سیدالشهدا به عزاداری زنان بنی‌هاشم و اهل‌بیت در کوفه، شام، کربلا و مدینه باز می‌گردد.<ref>. ابن­طاووس، لهوف، ۱۳۸۱ش، ص۲۱2-۲۱6 و ۲28-۲30؛ موسوی مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۱۱ق، ص۳۱6-۳۱7.</ref> امام سجاد با ورود کاروان اسرا به مدینه، اولین مراسم رسمی عزاداری را سازماندهی کرد.<ref>. ابن­طاووس، لهوف، ۱۳۸۱ش، ص۲66-۲78.</ref> نخستین مجالس تعزیت رسمی توسط توابین در سال ۶۵ق، بر مزار امام حسین برگزار شد.<ref>. شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۲۴۳؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ص۲۰۰.</ref> رجزخوانی عبدالله بن عوف از توابین، به سنتی دیرپا مبدل شد که در دوره‌های بعد به‌صورت منقبت‌خوانی و حماسی‌خوانی تبلور یافت.<ref>. آژند، نمایش در دوره صفوی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵.</ref>
===۲) دوره آل‌­بویه و سلجوقیان===
نخستین دسته‌های عزاداری به شکل منسجم و ده روزه به دستور معزالدوله، حاکم آل‌بویه پدید آمد.<ref>. ابن­اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۵۴۹؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۱، ص۲۴۳؛ شهرستانی، اشکواره کربلا، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۶.</ref> در عاشورای سال ۳۵۲ق، عزای عمومی اعلام شد و مردم در قالب دسته­های سوگواری، با پوشیدن لباس سیاه، تعطیلی بازارها و برپایی خیمه‌های عزا، آیین‌های سوگواری را به نمایش گذاشتند.<ref>. سیوطی، تاریخ خلفا، ۱۳۷۱ق، ص۴۰۱؛ جوزی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۱۹.</ref> مشارکت سازمان‌یافته زنان در عزاداری‌های عمومی محرم در این دوره با جلوه‌های نمادین (صورت­های سیاه، لباس­های کهنه، سیلی‌زنی به‌صورت و ولوله و هلهله) به‌عنوان الگویی از سوگواری جمعی است.<ref>. جوزی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۱۹.</ref>
سنت عزاداری عاشورا در اوایل دورۀ سلجوقی علی‌رغم سخت‌گیری‌های سیاسی کمابیش در عراق و طبرستان استمرار داشت.<ref>. دورسون، دین و سیاست در دولت عثمانی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۴؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۲، ص۹2-۹3.</ref> در عصر سلجوقیان، تأکید بر شیون و خودزنی زنان در آیین­های سوگواری در منابع این دوره مشهود است. زنان شیعه در روز عاشورا با مشارکت فعال در آیین‌های عاشورایی به خراشیدن نمادین صورت و نوحه‌سرایی می‌پرداختند.<ref>. رازی قزوینی، نقض، ۱۳۹۱ش، ص۴۰۳.</ref> این سنت در محلۀ کرخ بغداد تداوم یافت. در سال ۴۵۸ق، زنان کرخ علی‌رغم سرکوب حکومت این آیین را احیا کردند.<ref>. ابن­اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۵۵۰؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۱، ص۲۵۹.</ref>
===۳) دوره مغول===
در عصر مغول مراسم عزاداری با رونق بی‌سابقه‌ای مواجه شد، به‌گونه‌ای که شاعران شیعه به سرودن مراثی و نوحه‌های سینه‌زنی پرداختند و حسینیه‌ها به‌عنوان نهادهای ثابت این آیین‌ها تثبیت شدند.<ref>. میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۱۷؛ حجازی، حسین بن علی در آیینه شعر فارسی، ۱۳۸۲ش، ص۳۴.</ref>
===۴) دوره تیموریان===
در دورۀ تیموریان نیز علی‌رغم حنفی‌مذهب بودن حکمرانان، سیاست تسامح مذهبی آنان زمینه را برای عنوان یافتن و گسترش مجالس عزاداری تحت نام «مجلس روضه‌خوانی» به‌عنوان شکلی سازمان‌یافته از سوگواری فراهم کرد.<ref>. صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۶ش، ج۴، ص۵2-۵4؛ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱؛ صفت­گل، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۶.</ref>
===۵) دوره صفویه===
در عهد صفویان، رسمی شدن مجالس سوگواری و ابزارمندشدن و نیز تعریف آئین‌ها و رسوم جدید عزاداری ظهور یافت.<ref>. [https://www.shiitestudies.com/article_37031.html کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۶.]</ref> در عصر شاه اسماعیل اول، عزاداری محرم فقط در روز عاشورا و منحصر به روضه­خوانی بود که رونق کتاب‌هایی مانند «روضه‌الشهداء» کاشفی گواه بر این امر است.<ref>. میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۸۰.</ref> در این دوره، زنان بیشتر به مراسم روضه­خوانی­ها هدایت شده­اند و حذف یا کمرنگ شدن حضور زنان در دسته­های عزاداری، نشانۀ سیاسی شدن آیین­های دسته­وری است. شاه‌ عباس اول صفوی با نهادینه‌سازی مراسم عاشورا، آن را از آیینی مذهبی به پدیده‌ای فراگیر اجتماعی تبدیل کرد که به حضور همۀ زنان طبقات مختلف در آن منجر شد.<ref>. فیگوئروا، سفرنامه، 1363ش، ص309-310.</ref>
در عصر شاه عباس اوّل و دوره­های پس از آن، در روز عاشورا هیئت‌های عزاداری پس از سوگواری در سطح شهر، در برابر مزار بزرگان صفوی،<ref>. اولئاریوس، سفرنامه، 1363ش، ص488.</ref> میدان­گاه­های اصلی شهر<ref>. فیگوئروا، سفرنامه،1363ش، ص311.</ref> و کاخ شاهی<ref>. دلاواله، سفرنامه،1370ش، ص71.</ref> اجتماع می­کردند. از این دوره به بعد، خصوصاً در زمان شاه صفی، هیئت‌های معمول عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند [[عَلَم]]، کُتَل، توغ و بیرق زینت داده می‌شود. علاوه بر ابزار‌آلات جدید، آیین­های نوین در سلک آیین‌های عزاداری همانند «تیغ‌زنی»، «قفل‌زنی»، «سنگ‌زنی»، «قمه‌زنی»، «نخل­گردانی»، «گِل­مالی» و «تعزیه» رواج یافته بود.<ref>. اولئاریوس، سفرنامه، 1363ش، ص۱۱2-۱۱8.</ref> مکان­هایی همانند سقاخانه‌ها، تكيه و حسينيه در دورۀ ميانۀ صفويه ساخته شد.<ref>. نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، 1361ش، ص9.</ref>
این تحولات، شیعه را از مذهبی تقیه‌گرا به نیرویی فرهنگی سیاسی مسلط تبدیل کرد و از همین دوران است که مراسم عزاداری تحت‌عنوان هیئت‌های مذهبی علاوه بر بُعد مذهبی، به یکی از آئین­های ملی ایرانی مبدل شد.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۷۵.</ref>
===۶) دوره قاجار===
ویژگی‌های بارز این دوره شامل مردمی‌تر شدن مراسم، حضور پررنگ زنان، گسترش زمانی سوگواری و تشکیل هیئت‌های مذهبی به فراتر از محرم و تعمیم آن به ماه صفر و شرکت فعال حکومتیان در آیین‌ها بود.<ref>. آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۲۹۴.</ref> ظهور نشانه‌های اولیه بازتعریف نقش اجتماعی زنان در تعزیه در این دوره را می­توان به‌عنوان نقطۀ عطفی در مناسک مذهبی شیعی در نظر گرفت.<ref>. [https://jcrl.birjand.ac.ir/article_3061_83bff4dc35f87a7630334f82bd76b4bc.pdf برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۰.]</ref> دولت پهلوی با اعمال سیاست‌های کنترل‌گرایانه مانند نظارت بر مراسم عزاداری، محدودیت برای وعاظ، تلاش کرد تا آیین‌های عاشورا را به ابزاری برای تثبیت قدرت خود تبدیل کند، اما هرگز نتوانست کاملاً مانع عزاداری‌های سیدالشهدا شود.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۷.</ref>
===۷) دوره انقلاب اسلامی===
انقلاب اسلامی آغازگر تحولی بنیادین از نظر کمی و کیفی در سازمان‌یابی هیئت‌های مذهبی شد، به‌طوری که هم تنوع و تکثر هیئت‌ها به‌رسمیت شناخته شد و هم ساختار سنتی این نهادها دچار دگرگونی اساسی شد.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۵.</ref> در نیمۀ دوم دهۀ ۱۳۷۰ش، تحولات عمیقی در ساختار و مؤلفه‌­های هویتی هیئت‌های مذهبی زنان، به شکل­‌گیری الگوهای نوین و متمایز از اشکال سنتی انجامید.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۷۳].</ref>
==گونه‌شناسی هیئت‌های مذهبی==
از منظر سازمانی، هیئت‌ها بر اساس عواملی مانند نوع ساختار (سلسله‌مراتبی یا افقی)، ثبات فعالیت (دائمی یا موسمی)، پیچیدگی تشکیلاتی (ساده یا حرفه‌ای)، محل استقرار (شهری یا روستایی)، قدمت تاریخی و نسبت‌شان با نهادهای مذهبی یا سیاسی (وابسته یا مستقل) تفکیک می‌شوند.<ref>. [https://elmnet.ir/doc/10645524-22096 فرجی، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، ۱۳۹۲ش، ص38-40.]</ref> از جنبۀ مخاطب‌محور، هیئت‌ها بر اساس ویژگی‌های جمعیت­شناختی مخاطبان مانند جنسیت، گروه سنی، یا طبقۀ اجتماعی و نیز موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک مانند سنت‌گرا، انقلابی، یا عامه‌پسند، تقسیم‌بندی می‌شوند.<ref>. [https://elmnet.ir/doc/10645524-22096 فرجی، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، ۱۳۹۲ش، ص۴0-۴3.]</ref>
بر اساس مدل ساختاری-کارکردی، هیئت‌های مذهبی به چهار نوع کلی تقسیم می‌شوند:
'''۱) هیئت‌های سنتی،''' شامل زیرگروه‌های قدیمی مانند هیئت‌های مذهبی محلات تاریخی و تازه‌تأسیس با رویکرد بازتولید سنت‌ها در قالب‌های نو است.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.</ref>
'''۲) هیئت‌های انقلابی، '''با سه مرحله تکاملیِ آغازین، پیش از انقلاب؛ دوران جنگ، با کارکرد تبلیغاتی-حماسی و پساجنگ، با گرایش به سیاست‌زدایی یا فعالیت‌های فرهنگی مورد توجه است.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.</ref>
'''۳) هیئت‌های عامه‌پسند،''' شامل هیئت‌های خرد (محلی)، محوری (متمرکز بر شخصیت‌های کاریزماتیک) و انقلابی پاپ، ترکیبی از ایدئولوژی انقلابی و جذابیت‌های رسانه‌ای است.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.</ref>
'''۴) شبه‌‌هیئت‌ها،''' نهادهای نوظهوری هستند که با حفظ ظواهر هیئت‌ها مانند مداحی، کارکردی تجاری یا سرگرمی‌محور دارند.
این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که هیئت‌های مذهبی صرفاً نهادهای عبادی نیستند، بلکه بازتابی از تحولات اجتماعی-سیاسی و تغییر ذائقه‌های فرهنگی در ایران معاصر هستند.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.</ref>
==گونه‌شناسی هیئت‌های مذهبی زنانه==
===۱) هیئت‌های سنتی===
هیئت‌های سنتی در طی سال، به‌صورت دوره­ای یا دهه­ای، در منازل یا حسینیه­های شخصی و یا مساجد برپا می­شوند.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۷۸].</ref> در این نوع هیئت­ها با محوریت سخنرانی‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی، بر روضه­خوانی و ادعیه­خوانی تاکید می‌شود.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۸].</ref>
===۲) هیئت‌های مذهبی نوین===
گروه‌های مذهبی نوین، ضمن حفظ هویت دینی خود، به‌دلیل ناسازگاری با ساختارهای سنتی، از هیئت‌های مرسوم فاصله گرفته‌اند و با کنار گذاشتن برخی هنجارهای رایج به بازتعریف دین به مثابۀ نظامی شخصی‌شده و سازگار با ارزش‌های مدرن پرداخته‌اند. این نوع از هیئت‌های مذهبی از دو دسته هیئت‌های عامه­پسند نوین و معرفت­گرا تشکیل شده­اند.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۸].</ref>
'''الف) هیئت‌های عامه­‌پسند زنانه نوین؛''' انگیزۀ مشارکت زنان در این هیئت­ها با انگیزۀ زنان در هیئت‌های سنتی همانندی بسیار دارد. هیئت‌های نوین عامه‌پسند با جایگزینی نقش مداحان به‌جای سخنرانان و ترکیب موسیقی با مناسک دینی، الگوی جدیدی از دینداری ارائه می‌دهند. در این نگرش، دین بیشتر بر ارزش‌های انسان‌دوستانه و خیرخواهانه تأکید دارد تا احکام فقهی، به‌طوری‌که حتی مراکز خدماتی به مکان‌های معنوی تبدیل می‌شوند. این هیئت‌ها با پذیرش ارزش‌های مدرن، الگویی از دینداری دنیوی‌شده را نمایندگی می‌کنند که با «جنبش‌های تأییدکننده جهان» همخوانی دارد.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص85-86].</ref>
'''ب) هیئت‌های معرفت­‌گرا؛''' هیئت‌های معرفت‌گرا با ترکیبی از ویژگی‌های سنتی و نوین، الگویی ترکیبی از دینداری را ارائه می‌دهند. این مجالس که عمدتاً توسط زنان طبقۀ متوسط و بالای تحصیل‌کرده برگزار می‌شوند، با حفظ ساختار سخنرانی/مداح در سوگواری‌ها و اضافه شدن دف‌زن در جشن‌ها، گفتمانی عرفانی-معرفت‌محور مبتنی بر منابع دینی اصیل را دنبال می‌کنند. اگرچه شکل‌ اجرا و استفاده از زیبایی‌شناسی مدرن آنها را به هیئت‌های نوین نزدیک می‌کند، اما محتوای عمیق‌تر و رویکرد عقلانی-عرفانی، تمایز اصلی آنها از هیئت‌های عامه‌پسند است. این هیئت‌ها با حفظ جنبه‌های عاطفی سنتی، احکام فقهی را نادیده نمی‌گیرند، اما بر ایمان فردی و معرفت باطنی تأکید بیشتری دارند.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲].</ref>
===۳) شبه هیئت‌ها===
پدیده‌های نوظهوری مانند «والنتاین محرم» یا «حسین پارتی» را می‌توان در زمرۀ «شبه‌هیئت‌ها» طبقه‌بندی کرد. این گردهمایی‌های جوانان با ویژگی‌های منحصربه‌فردی همراه است: حضور فعال و آشکار زنان به‌صورت مستقیم، ترکیب نامتعارف عناصر مذهبی و مدرن و ماهیت اعتراض‌آمیز که بازتابی از تأثیرپذیری از سبک زندگی جوانان معاصر است. این پدیده‌ها را می‌توان نمونۀ‌ تندروی هیئت‌های عامه‌پسند دانست که با شکستن مرزهای سنتی، الگویی کاملاً غیررسمی و دگرگون‌شده از مشارکت مذهبی جوانان ارائه می‌دهند.<ref>. [https://jwsps.alzahra.ac.ir/article_1356_6c8e1a475dddf68398657f98e3ada45b.pdf دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص83-84].</ref>
==نقش زنان در هیئت‌های مذهبی ایران==
برخی بر این باورند که آئین‌های باستانی ریشه در اساطیر کشاورزی دارد که با پیوند نمادین زن به‌عنوان نماد باروری و عناصری مانند باران و گریه به‌عنوان نشانه‌های حیات­بخشی، از منظر اسطوره، با جنسیت زنانه پیوند می­خورد.<ref>. برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref>
از منظر آنها در دورۀ صفویه، با رسمیت یافتن تشیع، نقش زنان تحت‌الشعاع اهداف تبلیغاتی حکومت قرار گرفت و در عصر قاجار، مشارکت فعال زنان در تعزیه به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌سازی حکومت و ایجاد پیوند بین دولت و مردم مورد توجه قرار گرفت.<ref>. برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref>
در این دیدگاه مشارکت زنان در آیین‌های سوگواری، به واکنشی ناخودآگاه به محدودیت‌های تاریخی جنسیتی تقلیل می‌یابد. نقش خودآگاهی زنان و حقایق معنوی را در مشارکت زنان در هیئت‌های مذهبی نادیده می‌گیرد.<ref>. برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref>
==ارکان هیئت‌های مذهبی==
'''۱) سازمان:''' الگوی سازمانی مجالس آیینی شیعی متناسب با شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هر دوره، اشکال متفاوتی را تجربه کرده‌ است. روند کلی این تغییرات تکاملی بوده اما برخی از نهادها افول کارکردی را تجربه کرده است.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹2-۲۹3.</ref>
'''۲) سخنرانان: '''واعظان به‌عنوان انتقال‌دهندگان معارف دینی، نقش محوری در هدایت گفتمان هیئت دارند. این گروه عمدتاً از روحانیونی تشکیل می‌شوند که با تسلط بر ادبیات مذهبی و مهارت‌های خطابه، به تبیین مفاهیم اسلامی می‌پردازند. جایگاه منبر در هیئت‌ها چنان است که حتی مراجع تقلید نیز گاه به این نقش وارد شده‌اند، همانند شیخ جعفر شوشتری یا مرحوم حاج آقا رضا همدانی که ترکیبی از علم فقهی و هنر وعظ را ارائه می‌کردند.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹6-۲۹7.</ref>
'''۳) مداحان: '''مداحان با استفاده از هنر شعر و آواز، به بازنمایی حماسه‌های عاشورایی و مدایح اهل‌بیت می‌پردازند. در گذشته، این نقش بر عهدۀ‌ شاعران بود که هم سروده و هم اجرا می‌کردند، اما با گذشت زمان، جدایی حوزهۀ شاعری از مداحی موجب تخصصی‌تر شدن هر دو عرصه شد.<ref>. هادیمنش، آیین ستایشگری در اصول و روش مداحی، ۱۳۸۱ش، ص۳۷.</ref>
'''۴) مخاطبان: '''مخاطبان، نه‌تنها مصرف‌کنندۀ‌ پیام‌های هیئت هستند، بلکه با بازخوردهای خود مانند اشک یا سکوت معنوی بر کیفیت اجرای سخنرانان و مداحان تأثیر می‌گذارند. سطح سواد دینی و انتظارات مخاطبان، برنامه‌ریزی هیئت‌ها را جهت‌دهی می‌کند. برای مثال، هیئت‌های دانشگاهی معمولاً به مباحث تحلیلی‌تر تمایل دارند.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۵.</ref>
==کارکردهای هیئت‌های مذهبی==
هیئت‌های مذهبی دارای کارکردهای چندبُعدی و سطوح مختلف عملکردی در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در دو سطح آشکار و پنهان هستند.<ref>. ریتزر، نظریه­های جامعه­شناختی در دوران معاصر،۱۳۸۰ش، ص۱47-۱51.</ref> کارکردهای آشکار عمدتاً شامل بازتولید گفتمان دینی، تقویت باورهای مذهبی،<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۸7-۲۸8.</ref> ایفای نقش سیاسی در چارچوب گفتمان رسمی و ارائۀ الگوهای رفتاری اسلامی می‌شود.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۸0-۲۸6.</ref>
در سطح کارکردهای پنهان، این تشکل‌ها به تقویت انسجام ساختاری جامعه از طریق ایجاد همبستگی اجتماعی، تثبیت و بازتولید نظام ارزشی-اخلاقی، حفظ الگوهای فرهنگی جامعه، تأمین نیازهای فراغتی و نیز ایفای نقش روان‌شناختی در تسکین رنج‌های فردی و جمعی می‌پردازند.<ref>. مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲88-۲92.</ref>
هیئت‌های مذهبی زنان از جنبۀ دینی، موجب تقرب به خدا و افزایش آگاهی بیشتر از قرآن و احکام دین و زندگی ائمه، از بعد اجتماعی، موجب تحکیم روابط خانوادگی (صله رحم) و سازماندهی کمک‌های مردمی و از نظر روانی، موجب کاهش استرس و ایجاد آرامش شده و در حوزۀ خانواده به بهبود روابط زوجین، والدین و فرزندان و تسهیل ازدواج یاری می‌رسانند.<ref>. [https://ensani.ir/file/download/article/20180210171717-9798-183.pdf خاکسارفرد و سوری، «فهم پدیدارشناسانه تجربه­زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۰.]</ref>
==چالش‌ها==
ساختار مردمی و غیردولتی هیئت‌های مذهبی در صورت فقدان نظارت و کنترل می‌تواند به بروز آسیب‌هایی مثل قمه‌زنی، ترویج شمایل‌نگاری غیرمتعارف، استفاده از موسیقی‌های نامناسب، رواج روضه‌های ساختگی، تعابیر غلوآمیز و خرافات می‌شود. همچنین عدم آشنایی با فقه عزاداری، ترویج عرفان‌های کاذب و ارائۀ تصویر افراطی از شیعیان در رسانه‌ها می‌تواند به تضعیف جایگاه هیئت‌های مذهبی بینجامد.<ref>. [https://ensani.ir/file/download/article/1608544691-9959-99-8.pdf بابایی و همکاران، «تدوین راهبردهای تقویت کارکردهای هیئت‌های مذهبی با رویکرد ارتقاء قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*آژند، یعقوب، نمایش در دوره صفوی، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵ش.
*
*آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
*
*ابن­اثیر، عزالدین بن حسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
*
*ابن­طاووس، سیدعلی، لهوف، ترجمه عباس عزیزی، قم، صلاه، ۱۳۸۱ش.
*
*ابن­کثیر، ابوافداء الحافظ، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۴۱۱ق.
*
*اولئاریوس، آدام، سفرنامه (بخش ایران)، ترجمه احمد به‌پور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363ش.
*
*بابایی، عباس و همکاران، «تدوین راهبردهای تقویت کارکردهای هیأت­های مذهبی با رویکرد ارتقاء قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات راهبردی بسیج، سال۲۰، شماره ۷۵، ۱۳۹۶ش.
*
*برزوئیان، مرضیه و خاکی، محمدرضا، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین‌های سوگواری در ایران»، فرهنگ و ادبیات آیینی، دوره ۳، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
*
*جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
*
*جوزی، جمال­الدین ابوفرج، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دار الكتب العلميه، ۱۴۱۲ق.
*
*حجازی، سیدعلیرضا، حسین بن علی در آیینه شعر فارسی، قم، فارس الحجاز، ۱۳۸۲ش.
*
*خاکسارفرد، عطیه و سوری، صدیقه، «فهم پدیدارشناسانه تجربه­زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، راهبرد فرهنگ، شماره ۳۷، ۱۳۹۶ش.
*
*خطیب بغدادی، ابی­بکر احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
*
*دستوری، مژگان، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، سال ۸، شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
*
*دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمه شعال‌الدین شفا، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1370ش.
*
*دورسون، داود، دین و سیاست در دولت عثمانی، ترجمه منصوره حسینی و داود وفائی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱ش.
*
*رازی قزوینی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل، نقض، تصحیح میرجلال­الدین محدث ارموی، به کوشش محمدحسین درایتی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
*
*ریتزر، جورج، نظریه­های جامعه­شناختی در دوران معاصر، تهران، علمی، ۱۳۸۰ش.
*
*سیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن، تاریخ خلفا، مصر، مطبعه السعاده، ۱۳۷۱ق.
*
*شوشتری، سیدنورالله]قاضی[، مجالس المؤمنین، تهران، کتاب­فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶ش.
*
*شهرستانی، سیدصالح، اشکواره کربلا، قم، قیام، ۱۳۸۲ش.
*
*صفا، ذبیح­الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوس، ۱۳۶۶ش.
*
*صفت­گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، تهران، رسا، ۱۳۸۱ش.
*
*فرجی، جهانگرد، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه قم، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش.
*
*فیگوئروا، دن گارسیا، سفرنامه، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، نو، 1363ش.
*
*قیم، عبدالنبی، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۴ش.
*
*کشاورز، زهرا سادات و چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، دوره 16، شماره 63، ۱۳۹۷ش.
*
*لک، علیرضا و عیوضی، مجید، حی علی العزا: آیین و تاریخچه عزاداری، تهران، آرام دل، ۱۳۸۷ش.
*
*محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۷۸ش.
*
*مظاهری، محسن، رسانه شیعه، تهران، شرکت چاپ و نشر بین­الملل، ۱۳۸۷ش.
*
*موسوی مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین، قم، دارالثقافه للطباعه و النشر، ۱۴۱۱ق.
*
*میراحمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
*
*نصرآبادی، میرزا محمدطاهر، تذکره نصرآبادی، با تصحیح و مقابله وحید دستگردی، تهران، کتابفروشی فروغی، 1361ش.
*
*نوری‌نیا، حسین، «هیئت‌های مذهبی زنان»، اندیشه جامع، شماره ۵، ۱۳۷۸ش.
*
*هادی‌منش، ابوالفضل، آیین ستایشگری در اصول و روش مداحی، قم، مشهور، ۱۳۸۱ش.

نسخهٔ کنونی تا ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۵

هیئت؛ تشکلی مردم‌نهاد بر محور عزاداری برای سیدالشهدا و اهل‌بیت علیهم السلام.

هیئت، تشکلی مردمی و مذهبی بر محور عزاداری برای اهل‌بیت علیهم السلام است. گرچه هیئت در گذشته تنها برای مرثیه‌سرایی و گریستن و در ایام خاصی از سال برگزار می‌شد اما به‌مرور بر کارکردهای آن افزوده شده و امروزه به یکی از مهمترین تشکیلات غیر رسمی با کارکردهای گوناگون در نهادهای اجتماعی شیعیان تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی

در فرهنگ معاصر شیعه، هیئت به تشکل مردمی بر محور عزاداری برای امام حسین علیه السلام و دیگر پیشوایان مذهب شیعه گفته می‌شود[۱] که توسط دسته‌ای از افرادی با هدف فعالیت دینی تشکیل می‌شود.[۲] در عراق و برخی مناطق عرب‌زبان، از واژۀ موکب به‌جای هیئت استفاده می‌شود.[۳]

شیوۀ برپایی و فعالیت هیئت

به‌طور معمول هر هیئتی نام، پرچم و علامت خاص خود را دارد.[۴] عوامل مختلفی مانند محل برگزاری، قومیت، وضعیت سیاسی، مذهبی، صنفی و جغرافیایی در نامگذاری هیئت‌ها دخالت دارد. بسیاری نامگذاری‌ها نیز بر اساس مفاهیم دینی و القاب و اسامی امامان است.[۵] گاهی یک هیئت با نام منبری، مداح و یا روضه‌خوان آن معروف می‌شود.[۶]

امروزه هیئت‌ها در طول سال فعال بوده و به‌طور هفتگی جلسات آن برگزار می‌شود. هیئت‌ها در ایام خاص مثل روز عاشورا برای سینه‌زنی و عزاداری از محل حسینیه و مجلس خود بیرون آمده و به سمت حرم یا امامزاده و یا تکیۀ خاصی حرکت می‌کنند.[۷] در بسیاری از موارد مرکز هیئت در مسجد، حسینیه، تکیه یا امامزادۀ آن محله است[۸] گرچه در سال‌های اخیر حتی در پارکینگ، پاساژ یا منازل شخصی نیز ممکن است هیئت برگزار شود و محدودیت‌ها در انتخاب مکان در بعضی هیئت‌ها کمتر شده است.[۹] هچنین میدان‌های اصلی شهر نیز مانند میدان امام حسین یا میدان انقلاب در تهران در سال‌های اخیر به مکانی برای برگزاری هیئت‌ها تبدیل شده‌اند.[۱۰] محتوای جلسات هیئت‌ها شامل قرائت قرآن، قرائت زیارت‌نامه یا دعا، سخنرانی یک روحانی و روضه‌خوانی است گرچه ممکن است گاهی همۀ این موارد اجرا نشود.[۱۱]

هیئت‌ها به‌صورت عمومی برگزار شده و شرکت در آن برای زنان و مردان آزاد است و گاهی نیز مخصوص مردان یا زنان و یا مختص به گروه و قشر خاصی است. امروزه متناسب با سن افراد نیز هیئت‌هایی مانند هیئت کودکان و هیئت نوجوانان ایجاد شده است.[۱۲] همچنین برخی هیئت‌ها مخصوص قشر خاصی بوده و با نام آن معروف می‌شود مثل هیئت دانشجویی.[۱۳]

تاریخچه

بعد از حادثۀ عاشورا، عزاداری برای شهادت امام حسین که در اوایل محدود به مرثیه‌سرایی بود، رواج یافت[۱۴] و سوگواری‌های امام سجاد در رثای امام حسین و دیگر شهدای کربلا، نقطۀ آغازی برای شکل‌گیری هیئت شد.[۱۵] در دوره‌های بعد و به‌دلیل مخالفت حکومت‌ها، گاهی این مجالس سوگواری در خانه‌ها و به‌صورت مخفیانه برگزار می‌شد؛ اما با قدرت گرفتن آل‌بویه در قرن چهارم هجری، این عزاداری‌ها صورت رسمی یافت[۱۶] و شیعیان به‌صورت جمعی، آیین‌های سوگواری را برای گرامی‌داشت امام حسین برپا می‌کردند.[۱۷] کاربست اصطلاح هیئت برای این آیین‌های سوگ، به اوایل قرن چهاردهم و هیئتی در شیراز[۱۸] یا دوره ناصری و هیئت صنف بزّازها نسبت داده می‌شود.[۱۹] کارکرد هیئت‌ها در دورۀ صفویه نیز برای ایرانیان، شناخته‌شده بود، اما از دورۀ قاجار گسترش زیادی پیدا کرد.[۲۰] بعضی مهمترین شاخصۀ عزاداری مذهبی در دورۀ قاجار را رشد و گسترش هیئت‌ها می‌دانند[۲۱] و حتی حاکمان و مقامات دولتی نیز به برگزاری مجالس عزاداری اهتمام بیشتری داشتند[۲۲] و بیشترین تکیه‌ها در همین دوره ساخته شد.[۲۳] همچنین علما که نفوذ اجتماعی بیشتری در دورۀ قاجار یافته بودند با اهتمام بیشتر در برگزاری مراسم عزاداری و اطعام و پذیرایی از عزاداران، موجب گسترش بیشتر این مراسمات شدند.[۲۴] در دورۀ ناصری نه‌تنها در پایتخت هیئت‌های فراوانی وجود داشت بلکه در شهرهای بزرگ نیز چنین بود، برای مثال در یزد در هر محله‌ای هیئتی وجود داشت.[۲۵]

با تعطیل شدن مجالس عزاداری در دورۀ پهلوی اول، این محافل به‌صورت پنهانی و زیرزمینی فعالیت خود را ادامه داد و همین موجب تشکیلات قوی‌تر و انسجام بیشتر هیئت‌ها شد. پس از برداشته شدن منع نیز هیئت‌ها تشکیلاتی‌تر عمل کرده و گسترش بیشتری یافتند.[۲۶] در دوران شکل‌گیری انقلاب اسلامی، کارکردهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی هیئت‌ها پررنگ‌تر شد و هسته‌های انقلابی در درون هیئت‌ها شکل گرفت،[۲۷] چنانکه در پیروزی انقلاب اسلامی ایران نقشی اثرگذار داشتند.[۲۸] پیروزی انقلاب اسلامی مانند خونی تازه در سنت‌های سوگواری شیعیان عمل کرد و موجب گسترش بیش از پیش این آیین‌ها در همۀ نقاط کشور شد.[۲۹] هیئت‌های موتلفه اسلامی از جمله هیئت‌های قبل از انقلاب است که با جرقه‌های انقلاب اسلامی در اوایل دهۀ 1340ش از ائتلاف هیئت‌های مسجد امین‌الدوله، مسجد شیخ‌علی و اصفهانی‌ها در بازار تهران شکل گرفت و از همان ابتدا فعالیت‌های سیاسی‌ و مذهبی خود را حول محور امام خمینی و مبارزه با استبداد پهلوی شکل داد.[۳۰] هیئت رزمندگان اسلام نیز از هیئت‌هایی است که در دوران دفاع مقدس توسط رزمندگان تشکیل شد و به‌همین دلیل هیئت رزمندگان اسلام نامیده شد.[۳۱]

ویژگی‌های هیئت

هیئت‌های عزاداری عمومی‌ترین و مردمی‌ترین صورت جمعی تشکل‌های دینی و بخش مهمی از تشکیلات غیر رسمی جامعه شیعی محسوب می‌شود[۳۲] که با وجود مخالفت بعضی حکومت‌ها در طول تاریخ پابرجا مانده است.[۳۳] بودجۀ هیئت‌ها از طریق مردم علاقه‌مند به اهل‌بیت تامین می‌شود.[۳۴] افراد مشارکت‌کننده در هیئت، همگی خود را خدمت‌گزار امام حسین می‌دانند[۳۵] و به‌دلیل عدم تمایز میان افراد، هر کس هر کاری را که بتواند انجام می‌دهد.[۳۶] افراد در هیئت فارغ از موقعیت اجتماعی، شکلی یکسان از نظر پوشش پیدا می‌کنند. انگیزه‌های دینی در درون هیئت به حداکثر می‌رسد و فضای نمادین و فرهنگی حاکم بر آن، برگرفته از گفتمان امام حسین در واقعۀ کربلا است.[۳۷] در هیئت‌ها، نقش‌ها و جایگاه‌های ویژه مانند مداح، روضه‌خوان، پیرغلام، میدان‌دار و بچه‌هیئتی وجود دارد، اما نشانۀ ویژه‌ای برای این مراتب وجود ندارد و افراد دارای بالاترین مرتبه ممکن است ساده‌ترین کارها را نیز انجام دهند.[۳۸]

کارکردهای هیئت

کارکردهای اجتماعی:

هیئت‌های مذهبی همواره دارای کارکردهای مهمی در سطح اجتماع بوده‌اند.[۳۹] برای مثال تشکیل گروه‌های جهادی و کمک به حادثه‌دیدگان،[۴۰] ورود به‌موقع در بحران‌ها و حوادث،[۴۱] تقویت پیوندهای اجتماعی، ترغیب اجتماع به مشارکت در کارهای خیر، امیدبخشی به جامعه و تقویت ارتباط بعضی نهادهای جامعه مثل نهاد روحانیت با مردم،[۴۲] بخشی از موارد آن است. همچنین هیئت‌های مذهبی موجب ایجاد اعتماد اجتماعی بوده که شرایط را برای مشارکت اجتماعی افراد[۴۳] و تمرین کارهای گروهی و جمعی فراهم می‌کنند.[۴۴] همچنین هیئت‌های مذهبی نقش مؤثری در انسجام میان اجتماع مذهبی شیعه[۴۵] و وحدت و هماهنگی میان آنها دارد. همچنانکه بعضی بزرگان، مجالس عزاداری را عامل وحدت مردم در پیروزی انقلاب اسلامی دانسته‌اند.[۴۶]

کارکردهای سیاسی:

هیئت‌ها در زمینۀ سیاسی نیز کارکردهای زیادی داشته‌ و موجب تربیت سیاسی اجتماعی جوانانی می‌شوند که در هیئت حضور پیدا می‌کنند.[۴۷] حضور هیئت‌ها در مسائل روز جامعه،[۴۸] اتخاذ مواضع سیاسی در قبال تصمیمات و عملکردهای سیاسی مسؤلان،[۴۹] بصیرت‌افزایی و تشویق به حضور حداکثری مردم در انتخابات‌،[۵۰] بعضی از کارکردهای سیاسی هیئت‌ها است. بعضی اندیشمندان مسلمان مانند آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی با ناموفق دانستن احزاب در ایران از ابتدای پیدایش آن، هیئت را به‌عنوان یک الگوی بومی و دینی موفق برای کار سیاسی پیشنهاد کرده‌اند.[۵۱]

کارکردهای اقتصادی:

هیئت‌های مذهبی در زمینه‌های اقتصادی نیز فعال هستند، ازجمله: ایجاد صندوق‌های قرض‌الحسنه و اعطای وام‌های بدون بهره، فراهم‌کردن خدمات درمانی رایگان، برقرار کردن ارتباط میان افراد خیر در جامعه با افراد بی‌بضاعت، جمع‌آوری کمک‌های مردمی و تقسیم آن بین مستمندان[۵۲] و تهیۀ‌ جهیزیه برای نو عروسان.[۵۳]

کارکردهای فرهنگی:

هیئت‌ها یکی از فرصت‌های بزرگ برای فرهنگ‌سازی در جامعه[۵۴] و آشنایی با الگوهای دینی و معرفت‌افزایی بوده[۵۵] و موجب زنده نگه‌داشتن هویت، فرهنگ و ارزش‌های دینی[۵۶] و تقویت و تعمیق آن و همچنین تقویت انگیزۀ مؤمنان برای زیست معنوی و اخلاقی هستند.[۵۷]

هیئت در ایران

بعضی کارشناسان، هیئت با ویژگی‌های خاصِ آن‌ را برگرفته از فرهنگ ایرانی دانسته و شاهد آن‌ را شباهت‌های مفاهیم هیئت با بعضی مفاهیم جماعت‌واره‌های تاریخی مانند پیر و مرشد بیان کرده‌اند. هیئت در ایران وجهی محله‌ای داشته[۵۸] و در هر شهر، روستا و نیز هر محله‌ای هیئت وجود دارد.[۵۹] امروزه هیئت‌ جزئی از سبک زندگی بسیاری از جوانان شده[۶۰] که آداب و پوشش خاص خود را دارند و فروشگاه‌ها و پاساژهایی که مخصوص لباس و لوازمات هیئت هستند نشان‌دهندۀ این سبک زندگی در جوانان است.[۶۱] هیئت‌ها بعد از انقلاب اسلامی و به‌ویژه با وقوع دفاع مقدس از نظر شکل و محتوا تغییراتی پیدا کردند[۶۲] و هیئت‌های زیادی متناسب با ترجیحات و سلیقه‌های افراد جامعه ایجاد شد.[۶۳] بعضی نویسندگان انواع هیئت‌ها در ایران در دوران فعلی را شامل هیئت‌های سنتی و غیر سنتی دانسته[۶۴] و بعضی، هیئت را به سه دستۀ هیئت‌های انقلابی، سنتی و عامه‌پسند تقسیم کرده‌ و این تنوع و تغییرات را یک پدیدۀ اجتماعی طبیعی دانسته‌اند.[۶۵] تعداد هیئت‌های رسمی در ایران در سال 1401ش حدود صدهزار ذکر شده که حدود 40 درصد از این هیئت‌ها برنامه‌های هفتگی داشته و باقی به‌صورت مناسبتی برنامه برگزار می‌کنند. همچنین حدود پنج‌هزار از آنها دارای تشکیلات با کارکردهای مختلف در حوزه‌های اجتماعی هستند.[۶۶]

هیئت‌ها در ایران همچنانکه نقش سیاسی پررنگی قبل از انقلاب اسلامی داشتند بعداز انقلاب نیز این کارکرد را حفظ کرده و در جهات مختلفی گسترش دادند.[۶۷]

هیئت در کشورهای دیگر

امروزه شیعیان در سراسر جهان سعی می‌کنند حتی با تشکیل هیئت‌های کوچک نیز یاد و خاطره حادثه عاشورا را زنده نگهدارند.[۶۸] در بسیاری از کشورهای مسلمان مانند عراق و پاکستان [۶۹] و نیز در بسیاری از کشورهای اروپایی، شیعیان مقیم که از ایران، افغانستان، عراق و دیگر جاها جمع شده‌اند، هیئت تشکیل داده و مراسم عزاداری برگزار می‌کنند.[۷۰] هیئت‌های عزاداری در آمریکا نیز در ایام خاص مانند تاسوعا و عاشورا مراسم سوگواری برگزار می‌کنند.[۷۱] مسلمانان مقیم آمریکا، نزدیک‌ترین یکشنبه به روز عاشورا را «روز حسین» نامگذاری کرده و در مراسم باشکوهی به صورت دسته‌های عزاداری به خیابان‌ها می‌آیند.[۷۲]

امروزه هیئت‌های عزاداری در کشورهای مختلف، علاوه‌بر عزاداری کارکردهای اجتماعی دیگری نیز یافته‌اند، برای مثال حضور هیئت‌های عزاداری از کشورهای مختلف مانند افغانستان، عربستان، لبنان، بحرین، آمریکا، انگلستان، سوئد، آلمان، دانمارک، روسیه، هند، آذربایجان و ترکیه در موکب‌های اربعین امام حسین و خدمت‌رسانی به زائران نمونه‌ای از فعالیت‌های آن هیئت‌ها است.[۷۳]

چالش‌ها

عدم نظارت بر محتوای برنامه‌های هیئت از چالش‌هایی است که گاهی در بعضی هیئت‌ها مشاهده می‌شود و موجب می‌شود که گاهی محتوایی برخلاف آموزه‌های دینی در آن ترویج شده[۷۴] و یا عباراتی غلوآمیز درباره اهل‌بیت گفته شود و یا رفتارهایی غیرمتعارف مانند قلاده‌‌به گردن انداختن، در آن انجام شود.[۷۵] محدود دانستن کارکرد هیئت به عزاداری[۷۶] یا دامن‌زدن به کارهای ضد وحدت مانند بی‌احترامی به مقدسات اهل‌سنت،[۷۷] از دیگر چالش‌های برخی هیئت‌ها است. بعضی کارشناسان نیز ایجاد مگاهیئت‌ها در سال‌های اخیر را موجب نگرانی دانسته‌اند زیرا موجب بی‌توجهی به هیئت‌های کوچک در محله‌ها و از بین رفتن آن‌ها می‌شود.[۷۸]

همچنین در سال‌های اخیر در برخی شهرهای بزرگ مانند تهران شبه‌هیئت‌هایی با نام حسین‌پارتی یا ولنتاین محرم شکل گرفته است. این مجالس، فضایی را برای اختلاط دختر و پسر با پوشش‌ها و روابط نامتعارف فراهم کرده است و گاهی کارکرد اعتراض به حاکمیت با سبک خاص خود را نیز دارد.[۷۹]

پانویس

  1. ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، 1376ش، ص472.
  2. ↑ حسام‌ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی،1395ش، ص523.
  3. ↑ حسام‌ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی،1395ش، ص524.
  4. ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، 1376ش، ص472.
  5. ↑ حسام ‌مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی،1395ش، ص524.
  6. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  7. ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، 1376ش، ص472.
  8. ↑ حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، 1395ش، ص221.
  9. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص438.
  10. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  11. ↑ «از هیئت‌‌های مذهبی چه می‌دانید؟»، وب‌سایت اکوچراغی.
  12. ↑ حسام‌ مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی،1395ش، ص524.
  13. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  14. ↑ محرمی، «تاریخ عزادارى براى امام حسین»، ۱۳۸۲ش، ص۲۷۹.
  15. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  16. ↑ محرمی، «تاریخ عزادارى براى امام حسین»، ۱۳۸۲ش، ص۲۷۹.
  17. ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، 1376ش، ص472.
  18. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص275.
  19. ↑ طاووسی مسرور، «حضور زنان و مردان در عزاداری‌های دوران قاجار چگونه بود؟»، خبرگزاری ایرنا.
  20. ↑ رمضان نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار»، ۱۳۸۵ش، ص۶۱.
  21. ↑ رمضان نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار»، ۱۳۸۵ش، ص۶۸.
  22. ↑ بینشی‌فر، «ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﮑﺎﯾﺎ در ﻃﻬﺮان ﻗﺪﯾﻢ در دورة ﻗﺎﺟﺎرﯾﻪ»، 1393ش، ص25.
  23. ↑ بینشی‌فر، «ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﮑﺎﯾﺎ در ﻃﻬﺮان ﻗﺪﯾﻢ در دورة ﻗﺎﺟﺎرﯾﻪ»، 1393ش، ص46.
  24. ↑ «سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران از آل بویه تا امروز»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.
  25. ↑ رمضان نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار»، ۱۳۸۵ش، ص۶۹.
  26. ↑ «کارکرد سیاسی و اجتماعی عزاداری در دوره پهلوی اول»، وب‌سایت راسخون.
  27. ↑ «تاریخچه سه هیئت سیاسی تأثیرگذار در انقلاب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.
  28. ↑ «کارکرد سیاسی و اجتماعی عزاداری در دوره پهلوی اول»، وب‌سایت راسخون.
  29. ↑ «سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران از آل بویه تا امروز»، وب‌سایت مشرق‌نیوز.
  30. ↑ «تاریخچه هیئت‌های موتلفه اسلامی»، وب‌سایت رجانیوز.
  31. ↑ «درباره هیات»، وب‌سایت هیئت رزمندگان اسلام.
  32. ↑ رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
  33. ↑ رمضان نرگسی، «عزادارى در عصر قاجار»، ۱۳۸۵ش، ص۶۸.
  34. ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، 1376ش، ص472.
  35. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۷.
  36. ↑ رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، ۱۳۹۷ش، ص31.
  37. ↑ رحمانی، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، ۱۳۹۷ش، ص۲۵-26.
  38. ↑ رحمانی، تغییرات مناسک عزاداری محرم: تغییرات مناسک عزاداری محرم، 1393ش، ص178.
  39. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۸۰.
  40. ↑ شرف‌الدین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / 12 کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم.
  41. ↑ طالبی، «هیات‌های مذهبی در جامعه کارکرد اجتماعی و فرهنگی دارند»، خبرگزاری ایرنا.
  42. ↑ شرف‌الدین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / 12 کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم.
  43. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص80-۸۱.
  44. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص19.
  45. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۸۲.
  46. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۸۹.
  47. ↑ دشتی، «هیئت‌های مذهبی حوزه‌های عمومی را تقویت می کنند؛ لزوم آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی از هیئت‌ها»، وب‌سایت موسسه صراط مبین.
  48. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  49. ↑ شرف‌الدین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / 12 کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم.
  50. ↑ طالبی، «هیئت‌های مذهبی در جامعه کارکرد اجتماعی و فرهنگی دارند»، خبرگزاری ایرنا.
  51. ↑ مصباح يزدي، «بازخواني مواضع صريح آيت‌الله مصباح يزدي در مورد تحزّب»، وب‌سایت مشرق‌نيوز.
  52. ↑ مجدالاشرافی، «کارکردهای اجتماعی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت کرب‌و‌بلا.
  53. ↑ طالبی، «هیئت‌های مذهبی در جامعه کارکرد اجتماعی و فرهنگی دارند»، خبرگزاری ایرنا.
  54. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۲.
  55. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص19.
  56. ↑ احمدی، هیئت و دانشگاه، ۱۴۰۲ش، ص۹۹.
  57. ↑ شرف‌الدین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / 12 کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم.
  58. ↑ مهدیار، «هیئت عزاداری فقط در ایران ریشه دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  59. ↑ حسام مظاهری، فرهنگ سوگ شیعی، 1395ش، ص221.
  60. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص33.
  61. ↑ رحمانی، تغییرات مناسک عزاداری محرم، 1393ش، ص180-182.
  62. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص۱8.
  63. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص34.
  64. ↑ احمدی، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، ۱۳۹۴ش، ص۱8.
  65. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص524-525.
  66. ↑ باباخانی، «چه تعداد از هیئت‌های مذهبی در کشور فعال هستند»، خبرگزاری ایرنا.
  67. ↑ سنگری، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا.
  68. ↑ «کوچک‌ترین هیئت عزاداری حسینی دنیا»، وب‌سایت رکنا.
  69. ↑ «هیئت بدون مرز از قلب آفریقا و آسیا تا عمق آمریکا و اروپا»، وب‌سایت روزنامه کیهان.
  70. ↑ «با هیئت‌های چندهزار نفری اروپا آشنا شوید»، خبرگزاری صدا و سیما.
  71. ↑ محرم در دیربورن میشیگان آمریکا / تاسوعا عاشورا عزاداری هیئت.
  72. ↑ رحمت‌نژاد، «محرم در آمریکا؛از روز امام حسین در منهتن تا تعزیه‌خوانی در مریلند»، خبرگزاری مهر.
  73. ↑ « ۱۲۹هیئت عزاداری از ۲۱ کشور جهان در کربلا "یا حسین" گفتند»، خبرگزاری حوزه.
  74. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص493
  75. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص496.
  76. ↑ مریجی، «هیئت‌؛ابزاری قوی برای تداوم انقلاب اسلامی/ کارکردهای اجتماعی هیئت»، خبرگزاری مهر.
  77. ↑ حسن‎‎‌آبادی، «آسیب‌شناسی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت عقیق.
  78. ↑ جهانگیری، «اندر پیامدهای مگاهیئت‌ها»، وب‌سایت روزنامه قدس‌آنلاین.
  79. ↑ حسام مظاهری، رسانه شیعه، 1390ش، ص496.

منابع

  • احمدی، ابوالفضل، «بررسی جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و هیئت‌های مذهبی»، مهندسی فرهنگی، سال نهم، شمارۀ 83، ۱۳۹۴ش.
  • احمدی، عصمت، هیئت و دانشگاه، قم، پژوهشکده باقرالعلوم، چ۱، ۱۴۰۲ش.
  • «از هیئت‌‌های مذهبی چه می‌دانید؟»، وب‌سایت اکوچراغی، تاریخ بازدید: 6 آبان 1403ش.
  • باباخانی، مجید، «چه تعداد از هیئت‌های مذهبی در کشور فعال هستند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 9 بهمن 1401ش.
  • «با هیئت‌های چندهزار نفری اروپا آشنا شوید»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 6 مرداد 1402ش.
  • بینشی‌فر، فاطمه، «ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﮑﺎﯾﺎ در ﻃﻬﺮان ﻗﺪﯾﻢ در دورة ﻗﺎﺟﺎرﯾﻪ»، فصلنامه پارسه، دورۀ 14، شمارۀ 23، 1393ش.
  • «تاریخچه سه هیئت سیاسی تأثیرگذار در انقلاب»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 4 آبان 1394ش.
  • «تاریخچه هیئت‌های موتلفه اسلامی»، وب‌سایت رجانیوز، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1394ش.
  • حسام‌ مظاهری، محسن، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، چ1، 1395ش.
  • حسام مظاهری، محسن، رسانه شیعه: جامعه‌شناسی آئین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، چ4، 1390ش.
  • حسن‎آبادی، مهدی، «آسیب‌شناسی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت عقیق، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۵ش.
  • جهانگیری، یحیی، «اندر پیامدهای مگاهیئت‌ها»، وب‌سایت روزنامه قدس‌آنلاین، تاریخ درج آنلاین: 20 تیر 1403ش.
  • «درباره هیئت»، وب‌سایت هیئت رزمندگان اسلام، تاریخ بازدید: 11 آبان 1403ش.
  • دشتی، محمدتقی، «هیئت‌های مذهبی حوزه‌های عمومی را تقویت می کنند؛ لزوم آسیب‌شناسی و آسیب‌زدایی از هیئت‌ها»، وب‌سایت موسسه صراط مبین، تاریخ بازدید: 9 آبان 1403ش.
  • رحمانی، جبار، هیئت‌های عزاداری در جامعه ایران، اصفهان، آرما، چ۱، ۱۳۹۷ش.
  • رحمانی، جبار، تغییرات مناسک عزاداری محرم: تغییرات مناسک عزاداری محرم، تهران، تیسا، چ1، 1393ش.
  • رحمت‌نژاد، الناز، «محرم در آمریکا؛ از روز امام حسین در منهتن تا تعزیه‌خوانی در مریلند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 26 تیر 1403ش.
  • رمضان نرگسی، رضا، «عزادارى در عصر قاجار»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۹، ۱۳۸۵ش.
  • سنگری، محمدرضا، «هیئت فقط برای عزاداری نیست»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 13 آذر 1402ش.
  • «سیر تاریخی عزاداری محرم در ایران از آل بویه تا امروز»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۵ش.
  • شرف‌الدین، سیدحسین، «نهاد عزاداری رویدادی بی‌نظیر در جهان است / 12 کارکرد اجتماعی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • طالبی، سیدمحمدرضا، «هیئت‌های مذهبی در جامعه کارکرد اجتماعی و فرهنگی دارند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 اسفند 1401ش.
  • طاووسی مسرور، سعید، «حضور زنان و مردان در عزاداری‌های دوران قاجار چگونه بود؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 9 آبان 1402ش.
  • «کارکرد سیاسی و اجتماعی عزاداری در دوره پهلوی اول»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • «کوچک‌ترین هیئت عزاداری حسینی دنیا»، وب‌سایت رکنا، تاریخ درج مطلب: 21 مهر 1395ش.
  • مجدالاشرافی، سیدمنصور، «کارکردهای اجتماعی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت کرب‌و‌بلا، تاریخ بازدید: 9 آبان 1403ش.
  • محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، چ2، 1376ش.
  • مریجی، شمس‌الله، «هیئت‌؛ ابزاری قوی برای تداوم انقلاب اسلامی/ کارکردهای اجتماعی هیئت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 10 آذر 1394ش.
  • مصباح‌يزدي، محمدتقی، «بازخواني مواضع صريح آيت‌الله مصباح يزدي در مورد تحزّب»، وب‌سایت مشرق‌نيوز، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1389ش.
  • مهدیار، میثم، «هیئت عزاداری فقط در ایران ریشه دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 9 مهر 1403ش.
  • «۱۲۹ هیئت عزاداری از ۲۱ کشور جهان در کربلا یا حسین گفتند»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1396ش.

+++++++++

هیئت‌های مذهبی، تشکل‌های مردمی با هدف برگزاری مراسم‌های دینی.

هیئت‌های مذهبی، تشکل‌هایی مردمی و دینی هستند که با هدف ترویج فرهنگ قرآن و عترت و زنده نگه‌داشتن سنت‌های مذهبی، به‌ویژه عزاداری برای اهل‌بیت، به برگزاری مراسم و فعالیت‌های مذهبی در مناسبت‌های مختلف مانند اعیاد و روزهای ولادت یا شهادت ائمه و اهل‌بیت می‌پردازند. این هیئت‌ها معمولاً ساختاری مردمی دارند و معمولاً حول محور امامان شیعه، به‌ویژه امام حسین، فعالیت می‌کنند.

تعریف هیئت مذهبی

هیئت‌های مذهبی، تشکل‌های مردمی خودجوشی هستند که به‌منظور برگزاری مراسم‌های دینی تشکیل می‌شوند و با گستره‌ای از معانی رابطه داشته[۱] و با هدف زنده‌نگه‌داشتن آیین‌های مذهبی، به‌ویژه عزاداری‌های مذهبی در ماه‌های محرم و صفر، شکل می‌گیرند.[۲] این تشکل‌ها با ساختاری مبتنی بر نقش‌های «واعظ» و «ذاکر» و از طریق آیین‌های جمعی نظیر سینه‌زنی و روضه‌خوانی به بازتولید معنویّت و انسجام اجتماعی می‌پردازند. هیئت‌ها علاوه بر کارکرد اصلیِ سوگواری یا شادمانی مذهبی، نقش‌های فرهنگی، آموزشی و حمایتی را نیز در جوامع محلی ایفا می‌کنند.[۳]

انواع هیئت‌های مذهبی

هیئت‌های مذهبی، تحت تأثیر عوامل اجتماعی، مذهبی و فرهنگی، گاهی به‌صورت کاملا جداگانه برای مردان و زنان شکل می‌گیرند، در حالی‌که در برخی دیگر از هیئت‌ها، حضور زنان به‌صورت محدودتر، به‌عنوان شرکت‌کننده پذیرفته شده است.[۴] شکل غالب جلسه­های زنانه شامل مجالس روضه‌خوانی و مداحی، جلسه­های وعظ و خطابه، سفره­های نذری، زیارت­نامه خوانی و دعا، گفتن احکام و تفسیر قرآن و بزرگداشت مناسبت­ها است.[۵]

تاریخچه هیئت‌های مذهبی

۱) از عاشورا تا توابین

تاریخچۀ عزاداری بر سیدالشهدا به عزاداری زنان بنی‌هاشم و اهل‌بیت در کوفه، شام، کربلا و مدینه باز می‌گردد.[۶] امام سجاد با ورود کاروان اسرا به مدینه، اولین مراسم رسمی عزاداری را سازماندهی کرد.[۷] نخستین مجالس تعزیت رسمی توسط توابین در سال ۶۵ق، بر مزار امام حسین برگزار شد.[۸] رجزخوانی عبدالله بن عوف از توابین، به سنتی دیرپا مبدل شد که در دوره‌های بعد به‌صورت منقبت‌خوانی و حماسی‌خوانی تبلور یافت.[۹]

۲) دوره آل‌­بویه و سلجوقیان

نخستین دسته‌های عزاداری به شکل منسجم و ده روزه به دستور معزالدوله، حاکم آل‌بویه پدید آمد.[۱۰] در عاشورای سال ۳۵۲ق، عزای عمومی اعلام شد و مردم در قالب دسته­های سوگواری، با پوشیدن لباس سیاه، تعطیلی بازارها و برپایی خیمه‌های عزا، آیین‌های سوگواری را به نمایش گذاشتند.[۱۱] مشارکت سازمان‌یافته زنان در عزاداری‌های عمومی محرم در این دوره با جلوه‌های نمادین (صورت­های سیاه، لباس­های کهنه، سیلی‌زنی به‌صورت و ولوله و هلهله) به‌عنوان الگویی از سوگواری جمعی است.[۱۲]

سنت عزاداری عاشورا در اوایل دورۀ سلجوقی علی‌رغم سخت‌گیری‌های سیاسی کمابیش در عراق و طبرستان استمرار داشت.[۱۳] در عصر سلجوقیان، تأکید بر شیون و خودزنی زنان در آیین­های سوگواری در منابع این دوره مشهود است. زنان شیعه در روز عاشورا با مشارکت فعال در آیین‌های عاشورایی به خراشیدن نمادین صورت و نوحه‌سرایی می‌پرداختند.[۱۴] این سنت در محلۀ کرخ بغداد تداوم یافت. در سال ۴۵۸ق، زنان کرخ علی‌رغم سرکوب حکومت این آیین را احیا کردند.[۱۵]

۳) دوره مغول

در عصر مغول مراسم عزاداری با رونق بی‌سابقه‌ای مواجه شد، به‌گونه‌ای که شاعران شیعه به سرودن مراثی و نوحه‌های سینه‌زنی پرداختند و حسینیه‌ها به‌عنوان نهادهای ثابت این آیین‌ها تثبیت شدند.[۱۶]

۴) دوره تیموریان

در دورۀ تیموریان نیز علی‌رغم حنفی‌مذهب بودن حکمرانان، سیاست تسامح مذهبی آنان زمینه را برای عنوان یافتن و گسترش مجالس عزاداری تحت نام «مجلس روضه‌خوانی» به‌عنوان شکلی سازمان‌یافته از سوگواری فراهم کرد.[۱۷]

۵) دوره صفویه

در عهد صفویان، رسمی شدن مجالس سوگواری و ابزارمندشدن و نیز تعریف آئین‌ها و رسوم جدید عزاداری ظهور یافت.[۱۸] در عصر شاه اسماعیل اول، عزاداری محرم فقط در روز عاشورا و منحصر به روضه­خوانی بود که رونق کتاب‌هایی مانند «روضه‌الشهداء» کاشفی گواه بر این امر است.[۱۹] در این دوره، زنان بیشتر به مراسم روضه­خوانی­ها هدایت شده­اند و حذف یا کمرنگ شدن حضور زنان در دسته­های عزاداری، نشانۀ سیاسی شدن آیین­های دسته­وری است. شاه‌ عباس اول صفوی با نهادینه‌سازی مراسم عاشورا، آن را از آیینی مذهبی به پدیده‌ای فراگیر اجتماعی تبدیل کرد که به حضور همۀ زنان طبقات مختلف در آن منجر شد.[۲۰]

در عصر شاه عباس اوّل و دوره­های پس از آن، در روز عاشورا هیئت‌های عزاداری پس از سوگواری در سطح شهر، در برابر مزار بزرگان صفوی،[۲۱] میدان­گاه­های اصلی شهر[۲۲] و کاخ شاهی[۲۳] اجتماع می­کردند. از این دوره به بعد، خصوصاً در زمان شاه صفی، هیئت‌های معمول عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق زینت داده می‌شود. علاوه بر ابزار‌آلات جدید، آیین­های نوین در سلک آیین‌های عزاداری همانند «تیغ‌زنی»، «قفل‌زنی»، «سنگ‌زنی»، «قمه‌زنی»، «نخل­گردانی»، «گِل­مالی» و «تعزیه» رواج یافته بود.[۲۴] مکان­هایی همانند سقاخانه‌ها، تكيه و حسينيه در دورۀ ميانۀ صفويه ساخته شد.[۲۵]

این تحولات، شیعه را از مذهبی تقیه‌گرا به نیرویی فرهنگی سیاسی مسلط تبدیل کرد و از همین دوران است که مراسم عزاداری تحت‌عنوان هیئت‌های مذهبی علاوه بر بُعد مذهبی، به یکی از آئین­های ملی ایرانی مبدل شد.[۲۶]

۶) دوره قاجار

ویژگی‌های بارز این دوره شامل مردمی‌تر شدن مراسم، حضور پررنگ زنان، گسترش زمانی سوگواری و تشکیل هیئت‌های مذهبی به فراتر از محرم و تعمیم آن به ماه صفر و شرکت فعال حکومتیان در آیین‌ها بود.[۲۷] ظهور نشانه‌های اولیه بازتعریف نقش اجتماعی زنان در تعزیه در این دوره را می­توان به‌عنوان نقطۀ عطفی در مناسک مذهبی شیعی در نظر گرفت.[۲۸] دولت پهلوی با اعمال سیاست‌های کنترل‌گرایانه مانند نظارت بر مراسم عزاداری، محدودیت برای وعاظ، تلاش کرد تا آیین‌های عاشورا را به ابزاری برای تثبیت قدرت خود تبدیل کند، اما هرگز نتوانست کاملاً مانع عزاداری‌های سیدالشهدا شود.[۲۹]

۷) دوره انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی آغازگر تحولی بنیادین از نظر کمی و کیفی در سازمان‌یابی هیئت‌های مذهبی شد، به‌طوری که هم تنوع و تکثر هیئت‌ها به‌رسمیت شناخته شد و هم ساختار سنتی این نهادها دچار دگرگونی اساسی شد.[۳۰] در نیمۀ دوم دهۀ ۱۳۷۰ش، تحولات عمیقی در ساختار و مؤلفه‌­های هویتی هیئت‌های مذهبی زنان، به شکل­‌گیری الگوهای نوین و متمایز از اشکال سنتی انجامید.[۳۱]

گونه‌شناسی هیئت‌های مذهبی

از منظر سازمانی، هیئت‌ها بر اساس عواملی مانند نوع ساختار (سلسله‌مراتبی یا افقی)، ثبات فعالیت (دائمی یا موسمی)، پیچیدگی تشکیلاتی (ساده یا حرفه‌ای)، محل استقرار (شهری یا روستایی)، قدمت تاریخی و نسبت‌شان با نهادهای مذهبی یا سیاسی (وابسته یا مستقل) تفکیک می‌شوند.[۳۲] از جنبۀ مخاطب‌محور، هیئت‌ها بر اساس ویژگی‌های جمعیت­شناختی مخاطبان مانند جنسیت، گروه سنی، یا طبقۀ اجتماعی و نیز موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک مانند سنت‌گرا، انقلابی، یا عامه‌پسند، تقسیم‌بندی می‌شوند.[۳۳]

بر اساس مدل ساختاری-کارکردی، هیئت‌های مذهبی به چهار نوع کلی تقسیم می‌شوند:

۱) هیئت‌های سنتی، شامل زیرگروه‌های قدیمی مانند هیئت‌های مذهبی محلات تاریخی و تازه‌تأسیس با رویکرد بازتولید سنت‌ها در قالب‌های نو است.[۳۴]

۲) هیئت‌های انقلابی، با سه مرحله تکاملیِ آغازین، پیش از انقلاب؛ دوران جنگ، با کارکرد تبلیغاتی-حماسی و پساجنگ، با گرایش به سیاست‌زدایی یا فعالیت‌های فرهنگی مورد توجه است.[۳۵]

۳) هیئت‌های عامه‌پسند، شامل هیئت‌های خرد (محلی)، محوری (متمرکز بر شخصیت‌های کاریزماتیک) و انقلابی پاپ، ترکیبی از ایدئولوژی انقلابی و جذابیت‌های رسانه‌ای است.[۳۶]

۴) شبه‌‌هیئت‌ها، نهادهای نوظهوری هستند که با حفظ ظواهر هیئت‌ها مانند مداحی، کارکردی تجاری یا سرگرمی‌محور دارند.

این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که هیئت‌های مذهبی صرفاً نهادهای عبادی نیستند، بلکه بازتابی از تحولات اجتماعی-سیاسی و تغییر ذائقه‌های فرهنگی در ایران معاصر هستند.[۳۷]

گونه‌شناسی هیئت‌های مذهبی زنانه

۱) هیئت‌های سنتی

هیئت‌های سنتی در طی سال، به‌صورت دوره­ای یا دهه­ای، در منازل یا حسینیه­های شخصی و یا مساجد برپا می­شوند.[۳۸] در این نوع هیئت­ها با محوریت سخنرانی‌های اعتقادی، اخلاقی و فقهی، بر روضه­خوانی و ادعیه­خوانی تاکید می‌شود.[۳۹]

۲) هیئت‌های مذهبی نوین

گروه‌های مذهبی نوین، ضمن حفظ هویت دینی خود، به‌دلیل ناسازگاری با ساختارهای سنتی، از هیئت‌های مرسوم فاصله گرفته‌اند و با کنار گذاشتن برخی هنجارهای رایج به بازتعریف دین به مثابۀ نظامی شخصی‌شده و سازگار با ارزش‌های مدرن پرداخته‌اند. این نوع از هیئت‌های مذهبی از دو دسته هیئت‌های عامه­پسند نوین و معرفت­گرا تشکیل شده­اند.[۴۰]

الف) هیئت‌های عامه­‌پسند زنانه نوین؛ انگیزۀ مشارکت زنان در این هیئت­ها با انگیزۀ زنان در هیئت‌های سنتی همانندی بسیار دارد. هیئت‌های نوین عامه‌پسند با جایگزینی نقش مداحان به‌جای سخنرانان و ترکیب موسیقی با مناسک دینی، الگوی جدیدی از دینداری ارائه می‌دهند. در این نگرش، دین بیشتر بر ارزش‌های انسان‌دوستانه و خیرخواهانه تأکید دارد تا احکام فقهی، به‌طوری‌که حتی مراکز خدماتی به مکان‌های معنوی تبدیل می‌شوند. این هیئت‌ها با پذیرش ارزش‌های مدرن، الگویی از دینداری دنیوی‌شده را نمایندگی می‌کنند که با «جنبش‌های تأییدکننده جهان» همخوانی دارد.[۴۱]

ب) هیئت‌های معرفت­‌گرا؛ هیئت‌های معرفت‌گرا با ترکیبی از ویژگی‌های سنتی و نوین، الگویی ترکیبی از دینداری را ارائه می‌دهند. این مجالس که عمدتاً توسط زنان طبقۀ متوسط و بالای تحصیل‌کرده برگزار می‌شوند، با حفظ ساختار سخنرانی/مداح در سوگواری‌ها و اضافه شدن دف‌زن در جشن‌ها، گفتمانی عرفانی-معرفت‌محور مبتنی بر منابع دینی اصیل را دنبال می‌کنند. اگرچه شکل‌ اجرا و استفاده از زیبایی‌شناسی مدرن آنها را به هیئت‌های نوین نزدیک می‌کند، اما محتوای عمیق‌تر و رویکرد عقلانی-عرفانی، تمایز اصلی آنها از هیئت‌های عامه‌پسند است. این هیئت‌ها با حفظ جنبه‌های عاطفی سنتی، احکام فقهی را نادیده نمی‌گیرند، اما بر ایمان فردی و معرفت باطنی تأکید بیشتری دارند.[۴۲]

۳) شبه هیئت‌ها

پدیده‌های نوظهوری مانند «والنتاین محرم» یا «حسین پارتی» را می‌توان در زمرۀ «شبه‌هیئت‌ها» طبقه‌بندی کرد. این گردهمایی‌های جوانان با ویژگی‌های منحصربه‌فردی همراه است: حضور فعال و آشکار زنان به‌صورت مستقیم، ترکیب نامتعارف عناصر مذهبی و مدرن و ماهیت اعتراض‌آمیز که بازتابی از تأثیرپذیری از سبک زندگی جوانان معاصر است. این پدیده‌ها را می‌توان نمونۀ‌ تندروی هیئت‌های عامه‌پسند دانست که با شکستن مرزهای سنتی، الگویی کاملاً غیررسمی و دگرگون‌شده از مشارکت مذهبی جوانان ارائه می‌دهند.[۴۳]

نقش زنان در هیئت‌های مذهبی ایران

برخی بر این باورند که آئین‌های باستانی ریشه در اساطیر کشاورزی دارد که با پیوند نمادین زن به‌عنوان نماد باروری و عناصری مانند باران و گریه به‌عنوان نشانه‌های حیات­بخشی، از منظر اسطوره، با جنسیت زنانه پیوند می­خورد.[۴۴]

از منظر آنها در دورۀ صفویه، با رسمیت یافتن تشیع، نقش زنان تحت‌الشعاع اهداف تبلیغاتی حکومت قرار گرفت و در عصر قاجار، مشارکت فعال زنان در تعزیه به‌عنوان ابزاری برای مشروعیت‌سازی حکومت و ایجاد پیوند بین دولت و مردم مورد توجه قرار گرفت.[۴۵]

در این دیدگاه مشارکت زنان در آیین‌های سوگواری، به واکنشی ناخودآگاه به محدودیت‌های تاریخی جنسیتی تقلیل می‌یابد. نقش خودآگاهی زنان و حقایق معنوی را در مشارکت زنان در هیئت‌های مذهبی نادیده می‌گیرد.[۴۶]

ارکان هیئت‌های مذهبی

۱) سازمان: الگوی سازمانی مجالس آیینی شیعی متناسب با شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هر دوره، اشکال متفاوتی را تجربه کرده‌ است. روند کلی این تغییرات تکاملی بوده اما برخی از نهادها افول کارکردی را تجربه کرده است.[۴۷]

۲) سخنرانان: واعظان به‌عنوان انتقال‌دهندگان معارف دینی، نقش محوری در هدایت گفتمان هیئت دارند. این گروه عمدتاً از روحانیونی تشکیل می‌شوند که با تسلط بر ادبیات مذهبی و مهارت‌های خطابه، به تبیین مفاهیم اسلامی می‌پردازند. جایگاه منبر در هیئت‌ها چنان است که حتی مراجع تقلید نیز گاه به این نقش وارد شده‌اند، همانند شیخ جعفر شوشتری یا مرحوم حاج آقا رضا همدانی که ترکیبی از علم فقهی و هنر وعظ را ارائه می‌کردند.[۴۸]

۳) مداحان: مداحان با استفاده از هنر شعر و آواز، به بازنمایی حماسه‌های عاشورایی و مدایح اهل‌بیت می‌پردازند. در گذشته، این نقش بر عهدۀ‌ شاعران بود که هم سروده و هم اجرا می‌کردند، اما با گذشت زمان، جدایی حوزهۀ شاعری از مداحی موجب تخصصی‌تر شدن هر دو عرصه شد.[۴۹]

۴) مخاطبان: مخاطبان، نه‌تنها مصرف‌کنندۀ‌ پیام‌های هیئت هستند، بلکه با بازخوردهای خود مانند اشک یا سکوت معنوی بر کیفیت اجرای سخنرانان و مداحان تأثیر می‌گذارند. سطح سواد دینی و انتظارات مخاطبان، برنامه‌ریزی هیئت‌ها را جهت‌دهی می‌کند. برای مثال، هیئت‌های دانشگاهی معمولاً به مباحث تحلیلی‌تر تمایل دارند.[۵۰]

کارکردهای هیئت‌های مذهبی

هیئت‌های مذهبی دارای کارکردهای چندبُعدی و سطوح مختلف عملکردی در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در دو سطح آشکار و پنهان هستند.[۵۱] کارکردهای آشکار عمدتاً شامل بازتولید گفتمان دینی، تقویت باورهای مذهبی،[۵۲] ایفای نقش سیاسی در چارچوب گفتمان رسمی و ارائۀ الگوهای رفتاری اسلامی می‌شود.[۵۳]

در سطح کارکردهای پنهان، این تشکل‌ها به تقویت انسجام ساختاری جامعه از طریق ایجاد همبستگی اجتماعی، تثبیت و بازتولید نظام ارزشی-اخلاقی، حفظ الگوهای فرهنگی جامعه، تأمین نیازهای فراغتی و نیز ایفای نقش روان‌شناختی در تسکین رنج‌های فردی و جمعی می‌پردازند.[۵۴]

هیئت‌های مذهبی زنان از جنبۀ دینی، موجب تقرب به خدا و افزایش آگاهی بیشتر از قرآن و احکام دین و زندگی ائمه، از بعد اجتماعی، موجب تحکیم روابط خانوادگی (صله رحم) و سازماندهی کمک‌های مردمی و از نظر روانی، موجب کاهش استرس و ایجاد آرامش شده و در حوزۀ خانواده به بهبود روابط زوجین، والدین و فرزندان و تسهیل ازدواج یاری می‌رسانند.[۵۵]

چالش‌ها

ساختار مردمی و غیردولتی هیئت‌های مذهبی در صورت فقدان نظارت و کنترل می‌تواند به بروز آسیب‌هایی مثل قمه‌زنی، ترویج شمایل‌نگاری غیرمتعارف، استفاده از موسیقی‌های نامناسب، رواج روضه‌های ساختگی، تعابیر غلوآمیز و خرافات می‌شود. همچنین عدم آشنایی با فقه عزاداری، ترویج عرفان‌های کاذب و ارائۀ تصویر افراطی از شیعیان در رسانه‌ها می‌تواند به تضعیف جایگاه هیئت‌های مذهبی بینجامد.[۵۶]

پانویس

  1. ↑ . قیم، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، ۱۳۸۴ش، ص۱۱۷۹.
  2. ↑ . لک و عیوضی، حی علی العزا: آیین و تاریخچه عزاداری، ۱۳۸۷ش، ص۷۷.
  3. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۵؛ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ص۴۷۲.
  4. ↑ . نوری­نیا، «هیئت‌های مذهبی زنان»، ۱۳۷۸ش، ص۱۸.
  5. ↑ . نوری­نیا، «هیئت‌های مذهبی زنان»، ۱۳۷۸ش، ص18-20.
  6. ↑ . ابن­طاووس، لهوف، ۱۳۸۱ش، ص۲۱2-۲۱6 و ۲28-۲30؛ موسوی مقرم، مقتل الحسین، ۱۴۱۱ق، ص۳۱6-۳۱7.
  7. ↑ . ابن­طاووس، لهوف، ۱۳۸۱ش، ص۲66-۲78.
  8. ↑ . شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۲۴۳؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ص۲۰۰.
  9. ↑ . آژند، نمایش در دوره صفوی، ۱۳۸۵ش، ص۲۵.
  10. ↑ . ابن­اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۵۴۹؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۱، ص۲۴۳؛ شهرستانی، اشکواره کربلا، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۶.
  11. ↑ . سیوطی، تاریخ خلفا، ۱۳۷۱ق، ص۴۰۱؛ جوزی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۱۹.
  12. ↑ . جوزی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۳۱۹.
  13. ↑ . دورسون، دین و سیاست در دولت عثمانی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۴؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۲، ص۹2-۹3.
  14. ↑ . رازی قزوینی، نقض، ۱۳۹۱ش، ص۴۰۳.
  15. ↑ . ابن­اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۵۵۰؛ ابن­کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۱۱ق، ج۱۱، ص۲۵۹.
  16. ↑ . میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۱۷؛ حجازی، حسین بن علی در آیینه شعر فارسی، ۱۳۸۲ش، ص۳۴.
  17. ↑ . صفا، تاریخ ادبیات ایران، ۱۳۶۶ش، ج۴، ص۵2-۵4؛ جعفریان، تأملی در نهضت عاشورا، ۱۳۸۱ش، ص۲۹۱؛ صفت­گل، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۶.
  18. ↑ . کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۶.
  19. ↑ . میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۸۰.
  20. ↑ . فیگوئروا، سفرنامه، 1363ش، ص309-310.
  21. ↑ . اولئاریوس، سفرنامه، 1363ش، ص488.
  22. ↑ . فیگوئروا، سفرنامه،1363ش، ص311.
  23. ↑ . دلاواله، سفرنامه،1370ش، ص71.
  24. ↑ . اولئاریوس، سفرنامه، 1363ش، ص۱۱2-۱۱8.
  25. ↑ . نصرآبادی، تذکره نصرآبادی، 1361ش، ص9.
  26. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۷۵.
  27. ↑ . آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۱، ص۲۹۴.
  28. ↑ . برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۰.
  29. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۷.
  30. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۵.
  31. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۷۳.
  32. ↑ . فرجی، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، ۱۳۹۲ش، ص38-40.
  33. ↑ . فرجی، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، ۱۳۹۲ش، ص۴0-۴3.
  34. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.
  35. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.
  36. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.
  37. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۳۱3-۳۱5.
  38. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۷۸.
  39. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۸.
  40. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۸.
  41. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص85-86.
  42. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲.
  43. ↑ . دستوری، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، ۱۳۸۹ش، ص83-84.
  44. ↑ . برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.
  45. ↑ . برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.
  46. ↑ . برزوئیان و خاکی، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.
  47. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹2-۲۹3.
  48. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹6-۲۹7.
  49. ↑ . هادیمنش، آیین ستایشگری در اصول و روش مداحی، ۱۳۸۱ش، ص۳۷.
  50. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۵.
  51. ↑ . ریتزر، نظریه­های جامعه­شناختی در دوران معاصر،۱۳۸۰ش، ص۱47-۱51.
  52. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۸7-۲۸8.
  53. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲۸0-۲۸6.
  54. ↑ . مظاهری، رسانه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۲88-۲92.
  55. ↑ . خاکسارفرد و سوری، «فهم پدیدارشناسانه تجربه­زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۰.
  56. ↑ . بابایی و همکاران، «تدوین راهبردهای تقویت کارکردهای هیئت‌های مذهبی با رویکرد ارتقاء قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳.

منابع

  • آژند، یعقوب، نمایش در دوره صفوی، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵ش.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • ابن­اثیر، عزالدین بن حسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
  • ابن­طاووس، سیدعلی، لهوف، ترجمه عباس عزیزی، قم، صلاه، ۱۳۸۱ش.
  • ابن­کثیر، ابوافداء الحافظ، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۴۱۱ق.
  • اولئاریوس، آدام، سفرنامه (بخش ایران)، ترجمه احمد به‌پور، تهران، سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار، 1363ش.
  • بابایی، عباس و همکاران، «تدوین راهبردهای تقویت کارکردهای هیأت­های مذهبی با رویکرد ارتقاء قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات راهبردی بسیج، سال۲۰، شماره ۷۵، ۱۳۹۶ش.
  • برزوئیان، مرضیه و خاکی، محمدرضا، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین‌های سوگواری در ایران»، فرهنگ و ادبیات آیینی، دوره ۳، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
  • جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
  • جوزی، جمال­الدین ابوفرج، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دار الكتب العلميه، ۱۴۱۲ق.
  • حجازی، سیدعلیرضا، حسین بن علی در آیینه شعر فارسی، قم، فارس الحجاز، ۱۳۸۲ش.
  • خاکسارفرد، عطیه و سوری، صدیقه، «فهم پدیدارشناسانه تجربه­زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، راهبرد فرهنگ، شماره ۳۷، ۱۳۹۶ش.
  • خطیب بغدادی، ابی­بکر احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
  • دستوری، مژگان، «بررسی دگرگونی هیئت‌های مذهبی زنانه: هیئت‌های سنتی و نوین»، مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، سال ۸، شماره ۱، ۱۳۸۹ش.
  • دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمه شعال‌الدین شفا، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی، 1370ش.
  • دورسون، داود، دین و سیاست در دولت عثمانی، ترجمه منصوره حسینی و داود وفائی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱ش.
  • رازی قزوینی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل، نقض، تصحیح میرجلال­الدین محدث ارموی، به کوشش محمدحسین درایتی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش.
  • ریتزر، جورج، نظریه­های جامعه­شناختی در دوران معاصر، تهران، علمی، ۱۳۸۰ش.
  • سیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن، تاریخ خلفا، مصر، مطبعه السعاده، ۱۳۷۱ق.
  • شوشتری، سیدنورالله]قاضی[، مجالس المؤمنین، تهران، کتاب­فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶ش.
  • شهرستانی، سیدصالح، اشکواره کربلا، قم، قیام، ۱۳۸۲ش.
  • صفا، ذبیح­الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوس، ۱۳۶۶ش.
  • صفت­گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، تهران، رسا، ۱۳۸۱ش.
  • فرجی، جهانگرد، بررسی کارکردهای هیئت‌های مذهبی در پیشگیری از جرم، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشگاه قم، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۲ش.
  • فیگوئروا، دن گارسیا، سفرنامه، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، نو، 1363ش.
  • قیم، عبدالنبی، فرهنگ معاصر عربی-فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۴ش.
  • کشاورز، زهرا سادات و چلونگر، محمدعلی، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، دوره 16، شماره 63، ۱۳۹۷ش.
  • لک، علیرضا و عیوضی، مجید، حی علی العزا: آیین و تاریخچه عزاداری، تهران، آرام دل، ۱۳۸۷ش.
  • محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۷۸ش.
  • مظاهری، محسن، رسانه شیعه، تهران، شرکت چاپ و نشر بین­الملل، ۱۳۸۷ش.
  • موسوی مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین، قم، دارالثقافه للطباعه و النشر، ۱۴۱۱ق.
  • میراحمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
  • نصرآبادی، میرزا محمدطاهر، تذکره نصرآبادی، با تصحیح و مقابله وحید دستگردی، تهران، کتابفروشی فروغی، 1361ش.
  • نوری‌نیا، حسین، «هیئت‌های مذهبی زنان»، اندیشه جامع، شماره ۵، ۱۳۷۸ش.
  • هادی‌منش، ابوالفضل، آیین ستایشگری در اصول و روش مداحی، قم، مشهور، ۱۳۸۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=هیئت_مذهبی&oldid=49975»