پرش به محتوا

تأدیب: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
جز حمید گلزار صفحهٔ تادیب را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به تأدیب منتقل کرد
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۲۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>تادیب؛</big>''' ادب‌آموزی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =
| زیرنویس تصویر    =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =
| حجم فایلپادکست    =
| تاریخ پادکست      =
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        = تأدیب
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        = [[فقه]]، [[تعلیم و تربیت]]
| نوع مفهوم        = فرایند قاعده‌مندکردن رفتار
| معنای اصطلاحی      = فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی
| حوزه کاربرد      = [[تربیت]]، [[اخلاق]]
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        = ادب
| مرتبط با          = [[ادب]]، [[تعزیر]]، [[تنبیه]]، [[تربیت]]
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}


تادیب، نوعی از تربیت اسلامی است که هدایت رفتار انسان را بر اساس آموزه‌های دینی، پیگیری می‌کند. هر منظومۀ فرهنگی و اجتماعی با توجه به جهان‌بینی و سازه‌های معرفتی و ارزشی خود، نظام خاصی از آداب و روش ادب‌آموزی را مورد توجه قرار می‌دهد. تادیب ناظر به قاعده‌مندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است که در سبک زندگی اسلامی، مهم است.  
'''تأدیب؛''' فرایند قاعده‌مندکردن رفتار انسان بر اساس آموزه‌های دینی.


==مفهوم‌شناسی==
تأدیب، به‌معنای ادب‌آموختن و در اصطلاح، فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی است که در متون دینی با [[تربیت]] و [[تزکیه نفس]] پیوند دارد و هدف آن ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان است. این مفهوم با واژگان [[ادب]]، ادب‌آموزی، [[تعزیر]]، [[تنبیه]] و تربیت، نزدیکی معنایی دارد؛ به‌گونه‌ای که تأدیب وسیله‌ای برای رسیدن به ادب و زیرمجموعه‌ای از تربیت عام محسوب می‌شود و در عین حال با تعزیر (مجازات) و تنبیه (واکنش منفی) تفاوت ماهوی دارد.


واژۀ عربی «تادیب» از ریشۀ «ادب»،  به‌معنای آراستن رفتار یا نفس است. تادیب در متون دینی با مفهوم تربیت و نیز تهذیب نفس، قرابت معنایی دارد. از این منظر، تادیب به‌معنای ایجاد نیکویی و تغییر مثبت در انسان است.<ref>امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تادیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص41.</ref> تادیب در علم فقه گاهی به‌معنای تربیت کودک همراه با تنبیه به‌عنوان وظیفۀ والدین و آموزگار<ref>طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.</ref> و گاهی مترادف «تعزیر» به‌معنای مجازات آمده است.<ref> طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»، 1397ش، ص38.</ref> مفهوم تادیب سه قلمرو شناختی، عاطفی و رفتاری انسان را دربرمی‌گیرد و متناظر با آنها شامل علم‌آموزی، اصلاح خلقیات و ویژگی‌های درونی و فراگیری آداب و رفتارهای پسندیده می‌شود.<ref>امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تادیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»،  1393ش، ص33.</ref>
== مفهوم‌شناسی ==
تأدیب در لغت از ماده «ادب» مشتق شده و به‌معنای ادب‌آموختن و ادب‌دادن است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref> ادب در لغت به‌معنای دعوت به صرف غذا است و در فرهنگ اسلامی به مجموعه‌ای از آداب، رسوم و رفتارهای پسندیده اطلاق می‌شود که زمینه‌ساز تربیت اخلاقی و قاعده‌مند کردن رفتار فرد در حوزه‌های شناختی، عاطفی و رفتاری و نتیجه نهایی فرایند تربیت است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref> تأدیب در متون دینی، به‌عنوان فرایند پیراستن رفتار و [[خودسازی]] درونی تعریف می‌شود و پیوندی نزدیک با مفاهیم تربیت و تزکیه نفس دارد. برخی پژوهشگران آن را فرآیندی برای ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان دانسته‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.</ref> در دانش [[فقه اسلامی]] نیز این واژه کاربرد دوگانه‌ای یافته است؛ گاه به‌معنای پرورش کودک همراه با اعمال [[تنبیه کودک|تنبیه]] که بر عهده والدین و معلمان است و گاه در معنایی هم‌سان با تعزیر و مجازات به‌کار می‌رود.<ref>طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.</ref><ref>طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ [https://feqh.semnan.ac.ir/article_3868.html صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، 1397ش، ص38.]</ref>


==زمینه‌های تادیب==
== نسبت با مفاهیم مرتبط ==
تأدیب در آثار پژوهشگران با چند اصطلاح دیگر ارتباط دارد:
* '''نسبت با ادب:''' تأدیب وسیلهٔ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش [[آداب]] و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینه‌سازی ادب را در فرد فراهم می‌آورد.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref>
* '''نسبت با ادب‌آموزی:''' تأدیب و ادب‌آموزی دو مفهوم مرتبط‌اند که در آنها تأدیب به‌عنوان فرایند فعال ادب‌آموختن، وسیله‌ای برای ایجاد و نهادینه‌سازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته می‌شود و ادب‌آموزی به‌عنوان پیامد آن محقق می‌شود.
* '''نسبت با تعزیر:''' [[تعزیر]] و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref><ref>دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب.</ref> یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب می‌تواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/87292/روانشناسی_و_علوم_تربیتی حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''نسبت با تنبیه:''' [[تنبیه کودک|تنبیه]] رویکردی واکنشی است که در آن، پس از بروز رفتار نامطلوب، پیامدهای ناخوشایندی مانند محرومیت یا درد، اعمال می‌شود تا احتمال تکرار آن رفتار کاهش یابد. این روش به‌طور معمول با ترس و فشار همراه است؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/87292/روانشناسی_و_علوم_تربیتی حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در حالی که تأدیب از روش‌های ملایم‌تری مانند گفتگو، تذکر و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره می‌گیرد.<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref> در برخی از منابع تأدیب به‌معنای تنبیه نیز به کار رفته است.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۱–۱۶۰.</ref>
* '''نسبت با تربیت:''' [[تربیت]] مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده می‌شود. تأدیب به‌عنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته می‌شود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعده‌مندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref name=":0">{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.</ref>


===الف).  زمینه‌های شناختی===
== پانویس ==
 
{{پانویس}}
متون دینی «عقل» را اولین و مهم‌ترین زمینۀ پذیرش ادب و رفتار مؤدبانه معرفی کرده است که از عمق فطرت انسان ناشی شده و به حقیقت باطنی دست می‌یابد.<ref>رضایی و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»،  1402ش، ص182.</ref> این بعد باطنی و الهی به‌عنوان منبع معرفت به انسان کمک می‌کند که با سامان‌دهی رفتار، سعادت فردی و اجتماعی را فراهم کند.<ref>حسین‌زاده، سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، 1393ش، ص84.</ref> انسان با عمل‌کردن مطابق عقل، خوش‌بختی را به‌دست می‌آورد.<ref>حسین‌زاده، سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، 1393ش، ص83-84.</ref> در همین چارچوب، همراهی با صاحبان عقل انسان را با ادب تربیت می‌کند. ملاک ثواب رفتارهای مثبت افراد نیز به عقل آنها نسبت داده شده و فضایل افراد با میزان فهم آنها سنجیده می‌شود.<ref>کلینی، کافی، 1365ش، ج1، ص12.</ref> تکیه بر عقل نشانه‌هایی دارد که رفتار و گفتار انسان را از دیگران متمایز می‌کند و آداب متفاوتی را برای او رقم می‌زند. امام علی زبان را ترجمان و بیانگر عقل دانسته است.<ref>آمدی، غرر الحکم، 1366ش، ص209.</ref> از نظر آموزه‌های دینی، عقل نه‌تنها در تحقق ادب میان انسان با سایر مخلوقات بلکه در ارتباط میان مخلوق و خالق زمینۀ برترین عبادت را فراهم می‌کند. امام علی معتقد است که عبادت خدا چیزی برتر از عقل نیست.<ref>حر عاملی، وسائل الیشعه، 1412ق، ج15، ص13.</ref>
 
===ب) زمینه‌های اعتقادی===
 
هر نظام اعتقادی ادب ویژۀ رفتاری را ایجاد می‌کند. نوع باور به خدا، انسان، طبعیت و سعادت در شیوۀ تادیب اثرگذار است. برای مثال باور به توحید خداوند سبک زندگی خاص را در ابعاد سیاسی، حقوقی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در پی دارد و روش‌های خاصی را برای تادیب بشر ایجاد می‌کند.<ref>حسین‌زاده سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، 1393ش، ص86.</ref> کسی که به حضور خدا در همه‌جا باور دارد، حتی در جاهای خلوت گناه نمی‌کند و گناه را بی‌ادبی در برابر خدا می‌داند؛ برای مثال وقتی زلیخا به‌دلیل شرم از بت، روی آن پارچه‌انداخت و از یوسف درخواست بی‌ادبانه کرد، ادب یوسف که ریشه در باور او به حضور خدا در همه‌جا داشت، باعث شد که مرتکب خیانت جنسی نشود.<ref>قمی، تفسیر قمی، 1404ق ج1، ص342.</ref> در همین راستا [[امام خمینی]] عالم (دنیا) را محضر خدا می‌داند و از مردم می‌خواهد که در محضر خدا گناه نکنند.<ref>[https://farsi.rouhollah.ir/library/sahifeh-imam-khomeini/vol/13/page/461 خمینی، صحیفه امام خمینی، 1378ش، ج13، ص461.]</ref>
 
===ج) زمینه‌های آموزشی===
 
در سبک زندگی اسلامی، آموزش ادب جایگاه بالایی دارد و در این میان بر آموزش ادب به کودکان به‌دلیل موقعیت سنی و ویژگی‎های خاص روانشناختی، تاکید بسیار شده است.<ref>حسین‌زاده سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، 1393ش، ص150.</ref> در روایت‌های دینی به مراحل سه‌گانۀ تربیت فرزند و ادب‌آموزی او، از تولد تا 21سالگی اشاره شده است. بر اساس این روایات، کودک تا هفت‌سالگی در خانه مقام سروری دارد. هفت سال دوم، سن تعلیم و ادب‌پذیری و فرمان‌برداری بوده و هفت سال سوم، سن نظرخواهی و مشورت است. ‌<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، 1412ق، ج، 15 ص195.</ref> کارشناسان این مرحله‌بندی تربیتی را مطابق با اقتضائات سنی و روانی فرزند دانسته و معتقدند که کودکان در هفت سال اول برای آموزش‌های غیرمستقیم و هفت سال دوم برای آداب‌آموزی مستقیم آمادگی دارند، اما فرزند در هفت سال سوم زندگی به تناسب فطرت خود، برای پذیرش نیازمند استدلال عقلی است و از طرف دیگر مانند یک وزیر باید مورد مشورت قرار بگیرد.<ref> [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3814/6530/75026/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D8%AA «قرائتی از یک حدیث نبوی پیرامون مراحل و دوره‌های تربیتی؛ راهنمای تربیت»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> امروزه مدرسه به‌عنوان خانۀ دوم کودکان، محیط مناسبی برای تادیب شناخته می‌شود. علاوه‌بر برنامه‎ریزی‌های درسی و آموزش، محیط‌آرایی و رفتار عوامل مدرسه نیز در ادب‌آموزی دانش‌آموزان مؤثر است. به‌طور مثال داشتن روابط نیکو در میان معلمان و مدیران با یکدیگر و همچنین احترام به افکار دانش‌آموزان می‌تواند به‌صورت پنهانی در آداب دانش‌آموزان مؤثر واقع شود. همچنین استفاده از تحقیق و کتاب‌های داستانی و کلیپ‌های مربوط با آداب نیز می‌تواند در ادب‌آموزی دانش آموزان تاثیر گذار باشد.<ref>ندیمی شاهوردی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانش‌آموزان»،  زمستان 1396ش، ص125.</ref>
 
===د) همنشینی===
 
بر اساس آموزه‌های دینی بسیاری از آداب رفتار در زمینه‌های مختلف و رشد اخلاق و پیشرفت در تربیت نفس از طریق معاشرت با دیگران حاصل می‌شود.<ref>حسین‌زاده سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، 1393ش، ص187.</ref> نقش همنشین در تکوین یا تغییر آداب تا آن حد با اهمیت است که رسول خدا انسان را به دین دوست و همنشین خود دانسته و به همگان توصیه کرده است که در انتخاب دوستان خود دقت داشته باشند.<ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج2، ص375.</ref> پیشوایان دین، مجالست با دانشمندان را دارای برکت برشمرده<ref>بغدادی، تاریخ بغداد، 1417ق، ج4، ص160.</ref> و به همنشینی با عالمان، <ref>متقی هندی، کنزالعمال، 1989م، ج10، ص170.</ref> مؤمنان<ref>دیلمی، اعلام‌الدین، 1408ق، ص198.</ref> و نیکان سفارش کرده‌اند.<ref>ورام، مجموعه ورام، بی‌تا، ج2، ص122.</ref>
 
===ه) زمینه‌های محیطی===
 
از زمینه‌های مهم مؤثر بر ادب‌آموزی، عوامل محیطی مانند جغرافیا، نوع خانواده، آب‌وهوا، شهرنشینی یا روستانشینی است که بر گرایش و نحوۀ ادب‌آموزی اثرگذار است. برای مثال صاحب‌نظران حتی رحم مادر را در گرایش به نوع آداب و تربیت مؤثر می‎دانند و معتقدند که شرایط روحی مادر در دورۀ بارداری نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت کودک دارد و به شکوفایی برخی ویژگی‌های ارثی کمک و یا از شکوفایی آن ممانعت می‌کند و تاثیر مستقیم در ادب‌آموزی، شخصیت اخلاقی و صفات روحی فرزند دارد. همچنین به نظر کارشناسان، وراثت (ژنتیک) می‌تواند زمینه‌ساز آداب‌پذیری یا آداب‌گریزی را فراهم کند اما این‌ نقش به‌معنای جبرگرایی و ایجاد خلقیات جدیدی‌ نیست بلکه فقط از جهت شدت و ضعف بر روحیات اثرگذار است.<ref>مصباح یزدی، جامعه‌ و تاریخ‌ از‌ دیدگاه قرآن، 1391ش، ج1، ص94-95.</ref>
 
==بایسته‌های ادب‌آموزی==
 
1. آراسته‌بودن آموزگار به ادب؛
 
2. آموزش با کردار، پیش از آموختن ادب با گفتار؛
 
3. انتخاب مناسب‌ترین زمان برای آموزش؛
 
4. مدیریت و برنامه‌ریزیِ تربیتی؛
 
5. روان‌‌شناسی مخاطب و برخورد صحیح و علمی با وی؛
 
6. تشویق نیکوکار برای تنبیه بدکار؛
 
7. مدارا؛ 8. تصریح نکردن به لغزش‌ها؛
 
9. اجتناب از خشونت بدون ضرورت؛
 
10. عدالت در کیفر هنگام ضرورت. <ref> [https://hadith.net/post/27475/%d8%a7%d8%af%d8%a8/p13/ «ادب»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.]</ref>
 
11. از نظر قرآن خانواده مسئولیت اصلی تادیب را به‌عهده دارد و مسئولیت پدر دوچندان است.<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 6.</ref>


==آفات تادیب==
== منابع ==
* امامی‌راد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.
* باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
* حسینی، سید جواد، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۳۸۹ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
* صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مجلهٔ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۱، شمارهٔ دورهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
* طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مکتب العالم الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
* طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروه‌الوثقی، بیروت، مؤسسه االعلمی، ۱۴۰۹ق.
* مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب، ۱۳۸۳ش.


آفات ادب‌آموزی در خانواده‌ها عبارت است از: افراط در محبّت، برخوردهای تند و خشن، عصبانیت، تحقیر و سرزنش و ناسزاگویی. برخی آفات نیز به سیاست‌گزار فرهنگی بازمی‌گردد، مانند اکتفاکردن به موعظه، به کارگیریِ خشونت بدون ضرورت و تجاوز از مرز عدالت در کیفر.<ref> «ادب»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه.</ref>
<!--


==مناسب‌ترین زمان تادیب==
== تغییر مسیرهای پیشنهادی ==
تادیب{{سخ}}
تأدیب{{سخ}}
-->


تادیب یک فرایند مستمر است که از بدو تولد شروع می‌شود و تا پیری ادامه پیدا می‌کند؛ اما کارشناسان بهترین و مناسب‌ترین دوران برای این آموزش را دوران کودکی و به‌ویژه هفت سال دوم زندگی کودک می‌دانند. در این دوران که آن را دوران تعلیم خوانده‌اند، کودک نرمش بیشتری برای فراگیری دارد و می‌توان از این فرصت برای آموزش ادب درست زندگی برای او سود جست.<ref>یوسفیان، مدیریت در خانه و خانواده، 1378ش، ص91.</ref> امام علی دل نوجوان را به زمینی تشبیه می‌کند که برای پذیرش هر بذری آماده است.<ref>نهج‌البلاغه، ترجمۀ شهیدی، ص297.</ref>
[[رده:اخلاق اسلامی]]
 
[[رده:اصطلاحات فقهی]]
==الزامات ادب‌آموزی==
[[رده:اصلاح رباتیک]]
 
[[رده:تعلیم و تربیت اسلامی]]
#توجه به تادیب؛ کارشناسان، توجه والدین به ادب‌آموزی از همان ماه‌ها و سال‌های ابتدایی کودک را توصیه می‌کنند.<ref>یوسفیان، مدیریت در خانه و خانواده، 1378ش، ص92.</ref>
#دانش لازم برای تادیب؛ ادب‌آموزی کودکان از راه‌های توام با محبت و مهربانی و در قالب بازی و آموزش‌های کودکانه و با ارائه محتوای صحیح و متناسب، بهتر صورت گیرد؛ از رسول خدا نقل شده که هرکس کودکی دارد، باید با او کودکانه‏‎ ‎‏رفتار کند.<ref>ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق‏، ج3، ص484.</ref>
#تلاش و جدیت؛ قرآن کریم دست‌آوردهای تربیتی و غیرتربیتی انسان را حاصل تلاش او می‌داند.<ref>سوره نجم، آیه 39.</ref>
#عادت به آداب شایسته.<ref>قمی، تفسیر القمی‏، 1404ق‏، ج2، ص164.</ref>
 
==تادیب در ادبیات فارسی==
 
تادیب به‌معنای ادب‌آموزی و تربیت، در آثار منظوم و منثور فارسی و [[ضرب‌المثل‌|ضرب‌المثل‌ها]] بازتاب گسترده پیدا کرده است و شاعران و نویسندگان مشهور ایرانی دربارۀ آن سروده‌ و نوشته‌اند؛ از جمله مولانا در سروده‌ای، ادب را لطف حق توصیف کرده است:
 
{{شعر جدید
      | عنوان =
      | شاعر =
      | متن =
     
از خدا جوییم توفیق ادب \\ بی‌ادب محروم گشت از لطف رب
بی‌ادب تنها نه خود را داشت بد \\ بلک آتش در همه آفاق زد
مایده از آسمان در می‌رسید \\ بی‌شری و بیع و بی‌گفت و شنید
درمیان قوم موسی چند کس \\ بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس
منقطع شد خوان و نان از آسمان \\ ماند رنج زرع و بیل و داس‌مان.<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh4 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش چهار، وب‌سایت گنجور.]</ref>
}}
 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*قرآن کریم.
*نهج‌البلاغه، ترجمۀ سیدجعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی، 1387ش.
*آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم، قم، مکتب الاعلام اسلامی، 1366ش.
*«ادب»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: 3 شهریور 1403ش.
*«قرائتی از یک حدیث نبوی پیرامون مراحل و دوره‌های تربیتی؛ راهنمای تربیت»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.
*ابن‌بابویه، محمد بن علی‏، من لایحضره الفقیه، ‏قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق‏.
*امامی‌راد، احمد، محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تادیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»،  مجلۀ مطالعات فقه تربیتی، دورۀ 1، شمارۀ 2، سال 1393ش.
*بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ق.
*حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1412ق.
*حسین‌زاده، علی، سبک زندگی: زمینه‌های پذیرش آداب، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1393ش.
*خمینی، روح‌الله، صحیفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378ش.
*دیلمی، حسن بن ابی‌الحسن، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، 1408ق.
*رضایی، سجاد و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»،  مجلۀ خردنامۀ قرآن و حدیث، دورۀ اول، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1402ش.
*صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»،  مجلۀ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال 11، شمارۀ 2، بهار و تابستان 1397ش.
*طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، چاپخانه مکتب العالم الاسلامی، 1423ق.
*طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی، بیروت، موسسه االعلمی، 1409ق.
*قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی‏، قم، دار الکتاب‏، 1404ق.
*کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
*متقی هندی، علاءالدین علی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، الرساله، 1989م.
*مصباح یزدی، محمدتقی‌، جامعه‌ و تاریخ‌ از‌ دیدگاه قرآن، تهران، بین‌الملل، 1391ش.
*مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 3 شهریور 1403ش.
*ندیمی شاهوردی،‌هادی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانش‌آموزان»،  مجلۀ روانشناسی و علوم رفتاری ایران، شمارۀ 12، زمستان 1396ش.
*ورام، ابن ‌ابی ‌فراس، مجموعه ورام، قم، مکتبة الفقیه، بی‌تا.
*یوسفیان، نعمت‌الله، مدیریت در خانه و خانواده، تهران، مرکز تحقیقات اسلامی، 1378ش.

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۳

تأدیب
عنوان اصلیتأدیب
شاخه علمیفقه، تعلیم و تربیت
نوع مفهومفرایند قاعده‌مندکردن رفتار
معنای اصطلاحیفرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی
حوزه کاربردتربیت، اخلاق
ریشه واژهادب
مرتبط باادب، تعزیر، تنبیه، تربیت


تأدیب؛ فرایند قاعده‌مندکردن رفتار انسان بر اساس آموزه‌های دینی.

تأدیب، به‌معنای ادب‌آموختن و در اصطلاح، فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی است که در متون دینی با تربیت و تزکیه نفس پیوند دارد و هدف آن ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان است. این مفهوم با واژگان ادب، ادب‌آموزی، تعزیر، تنبیه و تربیت، نزدیکی معنایی دارد؛ به‌گونه‌ای که تأدیب وسیله‌ای برای رسیدن به ادب و زیرمجموعه‌ای از تربیت عام محسوب می‌شود و در عین حال با تعزیر (مجازات) و تنبیه (واکنش منفی) تفاوت ماهوی دارد.

مفهوم‌شناسی

تأدیب در لغت از ماده «ادب» مشتق شده و به‌معنای ادب‌آموختن و ادب‌دادن است.[۱] ادب در لغت به‌معنای دعوت به صرف غذا است و در فرهنگ اسلامی به مجموعه‌ای از آداب، رسوم و رفتارهای پسندیده اطلاق می‌شود که زمینه‌ساز تربیت اخلاقی و قاعده‌مند کردن رفتار فرد در حوزه‌های شناختی، عاطفی و رفتاری و نتیجه نهایی فرایند تربیت است.[۲] تأدیب در متون دینی، به‌عنوان فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی تعریف می‌شود و پیوندی نزدیک با مفاهیم تربیت و تزکیه نفس دارد. برخی پژوهشگران آن را فرآیندی برای ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان دانسته‌اند.[۳][۴] در دانش فقه اسلامی نیز این واژه کاربرد دوگانه‌ای یافته است؛ گاه به‌معنای پرورش کودک همراه با اعمال تنبیه که بر عهده والدین و معلمان است و گاه در معنایی هم‌سان با تعزیر و مجازات به‌کار می‌رود.[۵][۶]

نسبت با مفاهیم مرتبط

تأدیب در آثار پژوهشگران با چند اصطلاح دیگر ارتباط دارد:

  • نسبت با ادب: تأدیب وسیلهٔ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش آداب و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینه‌سازی ادب را در فرد فراهم می‌آورد.[۷]
  • نسبت با ادب‌آموزی: تأدیب و ادب‌آموزی دو مفهوم مرتبط‌اند که در آنها تأدیب به‌عنوان فرایند فعال ادب‌آموختن، وسیله‌ای برای ایجاد و نهادینه‌سازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته می‌شود و ادب‌آموزی به‌عنوان پیامد آن محقق می‌شود.
  • نسبت با تعزیر: تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛[۸][۹] یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب می‌تواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.[۱۰]
  • نسبت با تنبیه: تنبیه رویکردی واکنشی است که در آن، پس از بروز رفتار نامطلوب، پیامدهای ناخوشایندی مانند محرومیت یا درد، اعمال می‌شود تا احتمال تکرار آن رفتار کاهش یابد. این روش به‌طور معمول با ترس و فشار همراه است؛[۱۱] در حالی که تأدیب از روش‌های ملایم‌تری مانند گفتگو، تذکر و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره می‌گیرد.[۱۲] در برخی از منابع تأدیب به‌معنای تنبیه نیز به کار رفته است.[۱۳]
  • نسبت با تربیت: تربیت مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده می‌شود. تأدیب به‌عنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته می‌شود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعده‌مندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.[۱۴][۱۵][۱۶]

پانویس

  1. ↑ امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
  2. ↑ امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.
  3. ↑ امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
  4. ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.
  5. ↑ طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.
  6. ↑ طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، 1397ش، ص38.
  7. ↑ امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.
  8. ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷–۹۸.
  9. ↑ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب.
  10. ↑ حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  11. ↑ حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  12. ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷–۹۸.
  13. ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۱–۱۶۰.
  14. ↑ امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
  15. ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷–۹۸.
  16. ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.

منابع

  • امامی‌راد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.
  • باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
  • حسینی، سید جواد، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۳۸۹ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
  • صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مجلهٔ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۱، شمارهٔ دورهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
  • طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مکتب العالم الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
  • طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروه‌الوثقی، بیروت، مؤسسه االعلمی، ۱۴۰۹ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب، ۱۳۸۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تأدیب&oldid=85653»