جز حمید فاضل صفحهٔ هزار و یک شب را به هزارویکشب منتقل کرد |
اصلاح عنوان مدخل |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>''' | <big>'''هزارویکشب'''</big>؛ مجموعه داستانی از افسانههای کهن عامیانه. | ||
هزارویکشب، نام مجموعه داستانی است که شامل افسانهها و قصههای عامیانه در رابطه با انسان، حیوان و موجودات تخیلی است. نام عربی این مجموعه «اَلفُ لَيْلَةٍ و لَيْلَه» و موضوع آن قصهسرایی شهرزاد (دختر وزیر) برای شهریار (از پادشاهان این مجموعه) است. بسیاری، کتاب هزارویکشب را آیینهای برای نمایش چگونگی جهانیشدن فرهنگ ایرانی میدانند.<ref>دالوند، «هماننديهاي قصهگويي شهرزاد و داستانسرايي حكيم نظامي»، 1383ش، ص35. </ref> بیشتر ماجراهای این قصهها، در فضای ایران باستان و بغداد رخ داده است. این مجموعه، شامل یک داستان دنبالهدار، 41 داستان بلند، 202 داستان کوتاه و دهها داستان خطی است.<ref>طاهری، مقدمه هزار و یک روز: قصههای ایرانی، 1397ش، ص11. </ref> | |||
==پیشینه== | ==پیشینه== | ||
خاستگاه مجموعهی داستانی | خاستگاه مجموعهی داستانی هزارویکشب را برخی هندوستان و برخی دیگر ایران میدانند.<ref>مصاحب، دايرةالمعارف فارسی، ج1، 1381ش، ص211. </ref> خاورشناسانی همچون دوهامر و سیلوستر دوساسی با تکیه بر اشارات مسعودی و ابنندیم<ref>ستّاري، هزار و يكشب و افسانة شهرزاد، 1348ش. </ref> منشأ این داستانها و افسانهها را ایران دانستهاند و نام افسون (افسانه) را بر آن گذاشتند.<ref>مارزولف، «رابطة بين هزار و يك شب و فرهنگ ايراني»، و زمستان 1383ش، ص7. </ref> برخی دیگر، همچون علیاصغر حکمت بر این باورند که این کتاب در دورهی پیش از هخامنشیان در هند بهوجود آمده و قبل از حمله اسکندر به ایران، به زبان فارسی پهلوی برگردانده شده است. سپس، بعد از ظهور اسلام در ایران، از آنجاییکه بغداد بهعنوان مهد علم و ادب در جهان مطرح شده بود، این کتاب به زبان عربی ترجمه شد. [[بهرام بیضایی]] نیز با تکیه بر ایرانی بودن داستان اصلی این مجموعه یعنی قصهی خود شهرزاد، هزارویکشب را دارای خاستگاه ایرانی دانسته است.<ref>بیضایی، شب هزار و یکم، چ4، 1388ش، ص10. </ref> وی معتقد است که هیچ نشانی از این کتاب در میان هندیان نمانده است در حالیکه نزد ایرانیان به دفعات به آن اشاراتی شده است.<ref>بیضایی، هزار افسان کجاست؟، 1391ش، ص62 و 63. </ref> | ||
==داستان کتاب | ==داستان کتاب هزارویکشب== | ||
شهریار و شاهزمان، دو برادر و پادشاه دو سرزمین نزدیک هستند که هر دو با خیانت همسرانشان روبهرو میشوند. شاهزمان از شدت نارحتی، سرزمین خود را ترک میکند و به برادرش پناه میآورد. اما شهریار، ناراحتی خود را بهگونهای دیگر بروز میدهد. او پس از کشتن همسر خائن خود، هر شب یکی از دختران سرزمیناش را به عقد خود درمیآورد و فردای آن شب به قتل میرساند. این روند چنان ادامه مییابد که در نهایت تنها دو دختر وزیر با نامهای شهرزاد و دنیازاد باقی میمانند. شهرزاد که دختر بزرگ است از پدر خود، که بسیار نگران است، میخواهد تا او را به عقد شهریار درآورد. شب اول فرا میرسد و شهرزاد از شهریار میخواهد که به رسم گذشته، برای خواهر خود آخرین قصه را بخواند تا او به خواب برود. شهریار با این درخواست موافقت میکند. جذابیت این داستان و نحوه تعریف کردن آن توسط شهرزاد چنان شهریار را مجذوب میکند که وی از شهرزاد میخواهد تا شبهای دیگر هم این داستانها را ادامه دهد<ref>[https://sabketo.com/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%88-%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%A8/ جلوه، «معرفی کتاب هزار و یک شب داستانهای کهن ایرانی»، وبسایت سبکتو.] </ref> و این قصهگویی هر شب ادامه پیدا میکند. | شهریار و شاهزمان، دو برادر و پادشاه دو سرزمین نزدیک هستند که هر دو با خیانت همسرانشان روبهرو میشوند. شاهزمان از شدت نارحتی، سرزمین خود را ترک میکند و به برادرش پناه میآورد. اما شهریار، ناراحتی خود را بهگونهای دیگر بروز میدهد. او پس از کشتن همسر خائن خود، هر شب یکی از دختران سرزمیناش را به عقد خود درمیآورد و فردای آن شب به قتل میرساند. این روند چنان ادامه مییابد که در نهایت تنها دو دختر وزیر با نامهای شهرزاد و دنیازاد باقی میمانند. شهرزاد که دختر بزرگ است از پدر خود، که بسیار نگران است، میخواهد تا او را به عقد شهریار درآورد. شب اول فرا میرسد و شهرزاد از شهریار میخواهد که به رسم گذشته، برای خواهر خود آخرین قصه را بخواند تا او به خواب برود. شهریار با این درخواست موافقت میکند. جذابیت این داستان و نحوه تعریف کردن آن توسط شهرزاد چنان شهریار را مجذوب میکند که وی از شهرزاد میخواهد تا شبهای دیگر هم این داستانها را ادامه دهد<ref>[https://sabketo.com/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%88-%DB%8C%DA%A9-%D8%B4%D8%A8/ جلوه، «معرفی کتاب هزار و یک شب داستانهای کهن ایرانی»، وبسایت سبکتو.] </ref> و این قصهگویی هر شب ادامه پیدا میکند. | ||
داستانهای این کتاب شامل موضوعات مختلفی از جمله طنز، تعالیم اخلاقی، آداب و سنن ملل مختلف، مشکلات اجتماعی، مسافرت و سیاحت است. | داستانهای این کتاب شامل موضوعات مختلفی از جمله طنز، تعالیم اخلاقی، آداب و سنن ملل مختلف، مشکلات اجتماعی، مسافرت و سیاحت است. | ||
==شکلگیری داستانها== | ==شکلگیری داستانها== | ||
هزارویکشب را میتوان اثری جمعی دانست که چندین نویسنده، در گذر زمان، قصههای خود را بر این مجموعه اضافه کردهاند تا سرانجام به ثبات داستانی و توازن محتوایی رسیده است. داستانهای این مجموعه را میتوان در 4 گروه دستهبندی کرد: | |||
# قصههایی با منشأ ایرانی و همریشه با داستانهای شاهنامه؛ این قصهها را میتوان از جمله کهنترین قصههای بهجامانده از این مجموعه داستان دانست. مداخله جنیان و پریان، تخیل، حلول و سخنگویی حیوانات از اصلیترین خصیصههای این گروه از قصهها است. | # قصههایی با منشأ ایرانی و همریشه با داستانهای شاهنامه؛ این قصهها را میتوان از جمله کهنترین قصههای بهجامانده از این مجموعه داستان دانست. مداخله جنیان و پریان، تخیل، حلول و سخنگویی حیوانات از اصلیترین خصیصههای این گروه از قصهها است. | ||
# حکایات؛ که آن را مرتبط با دوران هارونالرشید در بغداد میدانند. داستانهای عاشقانه و عامپسند از وقایعی که در زندگی مردم عادی ملموستر است در این گروه جمع شدهاند. | # حکایات؛ که آن را مرتبط با دوران هارونالرشید در بغداد میدانند. داستانهای عاشقانه و عامپسند از وقایعی که در زندگی مردم عادی ملموستر است در این گروه جمع شدهاند. | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
قصههای دیگری نیز در این مجموعه وجود دارد که نمیتوان آنها را در هیچ گروهی از گروههای مذکور جای داد و تنها قصههایی عامیانه هستند. | قصههای دیگری نیز در این مجموعه وجود دارد که نمیتوان آنها را در هیچ گروهی از گروههای مذکور جای داد و تنها قصههایی عامیانه هستند. | ||
==ترجمههای این مجموعه داستان== | ==ترجمههای این مجموعه داستان== | ||
در قرن 3ق، متن فارسی این مجموعه داستان (با نام هزار افسان) به زبان عربی ترجمه شد و مورد اقبال بسیاری از عربزبانان قرار گرفت و منشأ داستانسراییهای بسیاری در این سبک و سیاق گردید، بهطوریکه چندین داستان دیگر به همین مجموعه اضافه شد. این مجموعه داستان، به دلیل زیبایی و گیرایی قصههای آن، به زبانهای مختلفی ترجمه شد؛ از جمله: زبان فرانسه (توسط آنتوان گلان که در 12 جلد صورت گرفت)، زبان آلمانی و زبان انگلیسی (توسط سر ریچارد برتون در 1885م). | در قرن 3ق، متن فارسی این مجموعه داستان (با نام هزار افسان) به زبان عربی ترجمه شد و مورد اقبال بسیاری از عربزبانان قرار گرفت و منشأ داستانسراییهای بسیاری در این سبک و سیاق گردید، بهطوریکه چندین داستان دیگر به همین مجموعه اضافه شد. این مجموعه داستان، به دلیل زیبایی و گیرایی قصههای آن، به زبانهای مختلفی ترجمه شد؛ از جمله: زبان فرانسه (توسط آنتوان گلان که در 12 جلد صورت گرفت)، زبان آلمانی و زبان انگلیسی (توسط سر ریچارد برتون در 1885م). | ||
عبداللطیف طسوجی تبریزی نیز این کتاب را در 1259ق به زبان فارسی ترجمه و اشعار فارسی سروش اصفهانی را جایگزین اشعار عربی این مجموعه کرده و به چاپ رسانید.<ref>مصاحب، دايرةالمعارف فارسی، ج1، 1381ش، ص211.</ref> نام «[[هزار و یک شب]]» را طسوجی بر این مجموعه نهاد که تا قبل از آن با نام «هزار افسان» معروف بود. | عبداللطیف طسوجی تبریزی نیز این کتاب را در 1259ق به زبان فارسی ترجمه و اشعار فارسی سروش اصفهانی را جایگزین اشعار عربی این مجموعه کرده و به چاپ رسانید.<ref>مصاحب، دايرةالمعارف فارسی، ج1، 1381ش، ص211.</ref> نام «[[هزار و یک شب|هزارویکشب]]» را طسوجی بر این مجموعه نهاد که تا قبل از آن با نام «هزار افسان» معروف بود. | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
* بیضایی، بهرام، شب هزار و یکم، تهران، روشنگران، 1388ش. | * بیضایی، بهرام، شب هزار و یکم، تهران، روشنگران، 1388ش. | ||
* بیضایی، بهرام، هزار افسان کجاست؟، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1391ش. | * بیضایی، بهرام، هزار افسان کجاست؟، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1391ش. | ||
* جلوه، شیوا، «معرفی کتاب | * جلوه، شیوا، «معرفی کتاب هزارویکشب داستانهای کهن ایرانی»، وبسایت سبکتو، تاریخ بازدید: 21 آبان 1400ش. | ||
* دالوند، حميدرضا، «هماننديهاي قصهگويي شهرزاد و داستانسرايي حكيم نظامي»، فرهنگ مردم، شماره 11 و 12، 1383ش. | * دالوند، حميدرضا، «هماننديهاي قصهگويي شهرزاد و داستانسرايي حكيم نظامي»، فرهنگ مردم، شماره 11 و 12، 1383ش. | ||
* ستّاري، جلال، هزار و يكشب و افسانة شهرزاد، تهران، بامداد، 1348ش. | * ستّاري، جلال، هزار و يكشب و افسانة شهرزاد، تهران، بامداد، 1348ش. | ||
* طاهری، رضا، در مقدمه هزار و یک روز: قصههای ایرانی، فرانسوا پتیس دلاکروا، تهران، نخستین، 1397ش. | * طاهری، رضا، در مقدمه هزار و یک روز: قصههای ایرانی، فرانسوا پتیس دلاکروا، تهران، نخستین، 1397ش. | ||
* فرانسوا پتیس دلاکروا، جهان | * فرانسوا پتیس دلاکروا، جهان هزارویکشب، گردآوری و ترجمه جلال ستاری، تهران، مرکز، 1388ش. | ||
* مارزولف، اولريش، «رابطة بين هزار و يك شب و فرهنگ ايراني»، ترجمة جهانگير كازروني، فصلنامة فرهنگ مردم، سال 3ام، شماره11 و 12، پاييز و زمستان 1383ش. | * مارزولف، اولريش، «رابطة بين هزار و يك شب و فرهنگ ايراني»، ترجمة جهانگير كازروني، فصلنامة فرهنگ مردم، سال 3ام، شماره11 و 12، پاييز و زمستان 1383ش. | ||
* مصاحب، غلامحسين، دايرةالمعارف فارسی، تهران، فرانكلين، ج1، 1381ش. | * مصاحب، غلامحسين، دايرةالمعارف فارسی، تهران، فرانكلين، ج1، 1381ش. | ||
