جز حمید فاضل صفحهٔ مکتب خانه را به مکتبخانه منتقل کرد |
جز تمیزکاری |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''مکتبخانه؛'''}} مکان و نظام کهن آموزش و پرورش در ایران و برخی کشورهای همجوار. | {{درشت|'''مکتبخانه؛'''}} مکان و نظام کهن آموزش و پرورش در ایران و برخی کشورهای همجوار. | ||
مکتبخانه، در گذشته مکان تعلیم و [[تربیت]] [[کودک|کودکان]] بود و بیشتر به آمادهسازی آنها برای فراگیری [[ | مکتبخانه، در گذشته مکان تعلیم و [[تربیت]] [[کودک|کودکان]] بود و بیشتر به آمادهسازی آنها برای فراگیری [[ادبیات فارسی]]، [[اخلاق]] و متون دینی مانند [[قرآن]]، اختصاص داشت. این سبک آموزشی و تربیتی، تأثیر بسزایی در شکلگیری شخصیت کودکان و [[نوجوانی|نوجوانان]] داشته و آنها را از بسیاری آسیبهای فردی و اجتماعی، مصون میداشت. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۸: | خط ۷: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
پیدایش مراکز آموزشی در ایران به دورهٔ عیلامیها بازمیگردد. در دورهٔ هخامنشیان آموزش بهصورت [[خانواده|خانوادگی]]، در آتشکدهها و دربار انجام میگرفت. در دورهٔ [[ساسانیان]] آموزش بیشتر در انحصار فرزندان طبقه حاکم بود و حتی با وجود مراکز دانشی مانند [[ | پیدایش مراکز آموزشی در ایران به دورهٔ عیلامیها بازمیگردد. در دورهٔ هخامنشیان آموزش بهصورت [[خانواده|خانوادگی]]، در آتشکدهها و دربار انجام میگرفت. در دورهٔ [[ساسانیان]] آموزش بیشتر در انحصار فرزندان طبقه حاکم بود و حتی با وجود مراکز دانشی مانند [[جندیشاپور]]، مردم عادی به آموزش، دسترسی نداشتند.<ref>[https://hamkelasi.co/blog/schools-history/ . گوهری، «مروری بر تاریخچه مدارس، از مکتبخانه تا مدارس هوشمند!»، وبسایت همکلاسی.]</ref> | ||
تأسیس مکتبخانه در ایران به دورهٔ اسلامی بازمیگردد.<ref>[http://hasarwebloger.blogfa.com/post/49 . «تاریخ مکتبخانه و مدارس نوین در حصار خروان»، خبرگزاری رسمی شهر حصارخروان.]</ref> با ورود اسلام به ایران، آموزش در مکتبخانه، [[مسجد|مساجد]] و [[حوزه علمیه قم|حوزههای علمیه]] گسترش یافت و امکان آموزش برای عموم افراد جامعه فراهم شد.<ref>[https://hamkelasi.co/blog/schools-history/ . گوهری، «مروری بر تاریخچه مدارس، از مکتبخانه تا مدارس هوشمند!»، وبسایت همکلاسی.]</ref> مکتبخانهها در دورهٔ اسلامی مهمترین نشانه و شاخص رشد فرهنگ و تمدن ایرانی بهشمار میروند و بر اساس گزارشهای تاریخی، در دورهٔ شکلگیری مکتبخانهها در هیچ جای دیگر جهان، آموزش عمومی کودکان به این گستردگی مرسوم نبوده است. مکتبخانهها تا پایان دورهٔ [[قاجاریه]]، نقش اصلی را در آموزش مقدماتی کودکان ایرانی ایفا میکردند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/04/2490358/چه-کتاب-هایی-در-مکتب-خانه-ها-تدریس-می-شد . «چه کتابهایی در مکتبخانهها تدریس میشد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این نظام آموزشی کهن، حتی با تأسیس مدارس جدید نیز تا مدتها برپا بودند و بر اساس برخی آمارها، در زمان [[جنگ|جنگ جهانی دوم]]، ۲۳۵۶ مکتبخانه در ایران فعال بود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/904501 . صابرینسب، «پیدایش مکتبخانه»، وبسایت راسخون.]</ref> | تأسیس مکتبخانه در ایران به دورهٔ اسلامی بازمیگردد.<ref>[http://hasarwebloger.blogfa.com/post/49 . «تاریخ مکتبخانه و مدارس نوین در حصار خروان»، خبرگزاری رسمی شهر حصارخروان.]</ref> با ورود اسلام به ایران، آموزش در مکتبخانه، [[مسجد|مساجد]] و [[حوزه علمیه قم|حوزههای علمیه]] گسترش یافت و امکان آموزش برای عموم افراد جامعه فراهم شد.<ref>[https://hamkelasi.co/blog/schools-history/ . گوهری، «مروری بر تاریخچه مدارس، از مکتبخانه تا مدارس هوشمند!»، وبسایت همکلاسی.]</ref> مکتبخانهها در دورهٔ اسلامی مهمترین نشانه و شاخص رشد فرهنگ و تمدن ایرانی بهشمار میروند و بر اساس گزارشهای تاریخی، در دورهٔ شکلگیری مکتبخانهها در هیچ جای دیگر جهان، آموزش عمومی کودکان به این گستردگی مرسوم نبوده است. مکتبخانهها تا پایان دورهٔ [[قاجاریه]]، نقش اصلی را در آموزش مقدماتی کودکان ایرانی ایفا میکردند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/04/2490358/چه-کتاب-هایی-در-مکتب-خانه-ها-تدریس-می-شد . «چه کتابهایی در مکتبخانهها تدریس میشد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این نظام آموزشی کهن، حتی با تأسیس مدارس جدید نیز تا مدتها برپا بودند و بر اساس برخی آمارها، در زمان [[جنگ|جنگ جهانی دوم]]، ۲۳۵۶ مکتبخانه در ایران فعال بود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/904501 . صابرینسب، «پیدایش مکتبخانه»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
| خط ۲۱: | خط ۲۰: | ||
== ویژگیها == | == ویژگیها == | ||
در نهاد آموزشی مکتبخانه<ref>[https://www.sid.ir/paper/420365/fa . همایون، «شکلگیری نخستین نهاد آموزش خردسالان در ایران عصر اسلامی»، 1381ش، ص33.]</ref> ویژگیهای زیر مورد توجه قرار گرفته است: | در نهاد آموزشی مکتبخانه<ref>[https://www.sid.ir/paper/420365/fa . همایون، «شکلگیری نخستین نهاد آموزش خردسالان در ایران عصر اسلامی»، 1381ش، ص33.]</ref> ویژگیهای زیر مورد توجه قرار گرفته است: | ||
# امکانات: بهلحاظ امکانات آموزشی محل برگزاری مکتبخانه، دکان یا اتاق بزرگی بود که در داخل آن [[حصیر]] یا نمدی برای نشستن شاگردان وجود داشت. مکتبدار یا مُلا که مسئولیت آموزش شاگردان را عهدهدار بود، دارای یک میز کوتاه و تشکچه بود.<ref>[https://jh.isca.ac.ir/article_822.html . نصیری، «بررسی سیر تحولات نظام آموزشی مکتبخانهای در دوره قاجار و پهلوی اول»، وبسایت پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی.]</ref> | # امکانات: بهلحاظ امکانات آموزشی محل برگزاری مکتبخانه، دکان یا اتاق بزرگی بود که در داخل آن [[حصیر]] یا نمدی برای نشستن شاگردان وجود داشت. مکتبدار یا مُلا که مسئولیت آموزش شاگردان را عهدهدار بود، دارای یک میز کوتاه و تشکچه بود.<ref>[https://jh.isca.ac.ir/article_822.html . نصیری، «بررسی سیر تحولات نظام آموزشی مکتبخانهای در دوره قاجار و پهلوی اول»، وبسایت پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی.]</ref> | ||
# منابع آموزشی: عمده مطالبی که در مکتبخانهها بهعنوان موضوعات درسی به شاگردان آموزش داده میشد، مطالب دینی و ادبی بود. شیوه یادگیری در مکتبخانه نیز متکی به حافظه و تکرار مطالب بود. آموزش خوشنویسی نیز در مکتبخانهها رواج داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> منابع درسی مکتبخانهها متشکل از قصههای کودکانه (معروف به بچهخوانی)، کتابهای دینی، ادبی، تاریخی، اخلاقی و حماسی بود. همچنین برخی منابع فارسی مانند [[ | # منابع آموزشی: عمده مطالبی که در مکتبخانهها بهعنوان موضوعات درسی به شاگردان آموزش داده میشد، مطالب دینی و ادبی بود. شیوه یادگیری در مکتبخانه نیز متکی به حافظه و تکرار مطالب بود. آموزش خوشنویسی نیز در مکتبخانهها رواج داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> منابع درسی مکتبخانهها متشکل از قصههای کودکانه (معروف به بچهخوانی)، کتابهای دینی، ادبی، تاریخی، اخلاقی و حماسی بود. همچنین برخی منابع فارسی مانند [[کلیات سعدی]] و [[خمسه نظامی]] نیز در مکتبخانه به شاگردان آموزش داده میشد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/04/2490358/چه-کتاب-هایی-در-مکتب-خانه-ها-تدریس-می-شد «چه کتابهایی در مکتبخانهها تدریس میشد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
# تربیتی: از جمله اصول تربیت رایج در مکتبخانه، رعایت نظم و نیز احترام به معلم بود. همچنین لزوم تنبیه برای شاگردانی که از دیدگاه معلم مرتکب خطا و اشتباهی شده بودند در نظام تربیتی مکتبخانهای رایج بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> معلم از فَلَککردن برای تنبیه شاگردانی که درس نمیخواندند یا نکات تربیتی و اخلاقی را در محیط مکتبخانه رعایت نمیکردند، استفاده میکرد. در مکتبخانههایی که کودکان [[دختر]] و پسر، حضور داشتند نوع تنبیه شاگردان متناسب با [[جنسیت]] آنها بود و معمولاً مکتبدار برای شاگردان دختر، تنبیه سبکتری در نظر میگرفت.<ref>[https://www.irannamag.com/article/روش-پرورش-و-آموزش-در-فرهنگ-قدیم-و-در-مکا/ . شهابی، «روش پرورش و آموزش در فرهنگ قدیم و در مکاتب و مدارس قدیمه و هدف از آن»، وبسایت ایران نامگ.]</ref> | # تربیتی: از جمله اصول تربیت رایج در مکتبخانه، رعایت نظم و نیز احترام به معلم بود. همچنین لزوم تنبیه برای شاگردانی که از دیدگاه معلم مرتکب خطا و اشتباهی شده بودند در نظام تربیتی مکتبخانهای رایج بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> معلم از فَلَککردن برای تنبیه شاگردانی که درس نمیخواندند یا نکات تربیتی و اخلاقی را در محیط مکتبخانه رعایت نمیکردند، استفاده میکرد. در مکتبخانههایی که کودکان [[دختر]] و پسر، حضور داشتند نوع تنبیه شاگردان متناسب با [[جنسیت]] آنها بود و معمولاً مکتبدار برای شاگردان دختر، تنبیه سبکتری در نظر میگرفت.<ref>[https://www.irannamag.com/article/روش-پرورش-و-آموزش-در-فرهنگ-قدیم-و-در-مکا/ . شهابی، «روش پرورش و آموزش در فرهنگ قدیم و در مکاتب و مدارس قدیمه و هدف از آن»، وبسایت ایران نامگ.]</ref> | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۷: | ||
== محتوای آموزشی مکتبخانه == | == محتوای آموزشی مکتبخانه == | ||
نظام آموزشی در مکتبخانهها بیشتر بر پایهٔ تربیت شاگردان و آموختن شرعیات و اصول نگارش استوار بود و ورود برای همگان آزاد بود. در دوران سلطنت ناصرالدین شاه آموزش کودکان و نوجوانان در حد خواندن و نوشتن و همچنین آموختن پایهٔ دروس دینی متداول بوده است.<ref>[https://jh.isca.ac.ir/article_822.html . نصیری، «بررسی سیر تحولات نظام آموزشی مکتبخانهای در دوره قاجار و پهلوی اول»، وبسایت پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی.]</ref> در مکتبخانه پس از قرآن، گاهی جزوات صد کلمه که منتخب کلمات قصار [[امام علی]] از [[نهج البلاغه|نهجالبلاغه]] بود، بههمراه ترجمه فارسی آن به شاگردان آموزش داده میشد. همچنین آثار دیگری با محتوای دینی مانند حدیث کساء، کتابهای عاشورایی مانند خزائن الاشعار، طوفان البکاء، جودی، قمری، جوهری، طریق البکا و ریاض الحسین، از منابع معمول در برخی مکتبخانهها بودهاند. از دیگر متون مورد اشاره در میان خواندنیها در مکتبخانه، کتب حماسههای دینی مانند حمله حیدری باذل و حمله حیدری راجی، خاورنامه و کتاب ملافارغ بوده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/04/2490358/چه-کتاب-هایی-در-مکتب-خانه-ها-تدریس-می-شد . «چه کتابهایی در مکتبخانهها تدریس میشد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین مکتبدار در هر روز مسائل دینی – مذهبی، اصول و فروع دین و احکام طهارت و نجاست، [[وضو]] و نماز و مقدمات آنها را برای شاگردان تبیین میکرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> منابع فارسی مورد استفاده در مکتبخانهها که عمدتاً آثار شعرای بهنام ایرانی بودند. این آثار تعلیمی، بهدلیل غنای تربیتی و اخلاقی، گزیدهگویی، جنبههای داستانی و تمثیلی، زبان روان نزدیک به زبان مردم و جنبههای قوی مردمشناسی که داشتند، تأثیر بسزایی بر اخلاق شاگردان داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1738190/%D9%87%D9%81%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8% ذوالفقاری، «هفتصدسال سعدیخوانی در مکتبخانهها و مدارس ایران و کشورهای فارسیزبان»، 1399ش، ص51.]</ref> | نظام آموزشی در مکتبخانهها بیشتر بر پایهٔ تربیت شاگردان و آموختن شرعیات و اصول نگارش استوار بود و ورود برای همگان آزاد بود. در دوران سلطنت ناصرالدین شاه آموزش کودکان و نوجوانان در حد خواندن و نوشتن و همچنین آموختن پایهٔ دروس دینی متداول بوده است.<ref>[https://jh.isca.ac.ir/article_822.html . نصیری، «بررسی سیر تحولات نظام آموزشی مکتبخانهای در دوره قاجار و پهلوی اول»، وبسایت پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی.]</ref> در مکتبخانه پس از قرآن، گاهی جزوات صد کلمه که منتخب کلمات قصار [[امام علی]] از [[نهج البلاغه|نهجالبلاغه]] بود، بههمراه ترجمه فارسی آن به شاگردان آموزش داده میشد. همچنین آثار دیگری با محتوای دینی مانند حدیث کساء، کتابهای عاشورایی مانند خزائن الاشعار، طوفان البکاء، جودی، قمری، جوهری، طریق البکا و ریاض الحسین، از منابع معمول در برخی مکتبخانهها بودهاند. از دیگر متون مورد اشاره در میان خواندنیها در مکتبخانه، کتب حماسههای دینی مانند حمله حیدری باذل و حمله حیدری راجی، خاورنامه و کتاب ملافارغ بوده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/04/2490358/چه-کتاب-هایی-در-مکتب-خانه-ها-تدریس-می-شد . «چه کتابهایی در مکتبخانهها تدریس میشد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین مکتبدار در هر روز مسائل دینی – مذهبی، اصول و فروع دین و احکام طهارت و نجاست، [[وضو]] و نماز و مقدمات آنها را برای شاگردان تبیین میکرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1689704/تربیت-مکتبخانه-ای-در-ایران-دوره-قاجار . محمدی، «تربیت مکتبخانهای در ایران دورۀ قاجار»، 1399ش، ص35.]</ref> منابع فارسی مورد استفاده در مکتبخانهها که عمدتاً آثار شعرای بهنام ایرانی بودند. این آثار تعلیمی، بهدلیل غنای تربیتی و اخلاقی، گزیدهگویی، جنبههای داستانی و تمثیلی، زبان روان نزدیک به زبان مردم و جنبههای قوی مردمشناسی که داشتند، تأثیر بسزایی بر اخلاق شاگردان داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1738190/%D9%87%D9%81%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8% ذوالفقاری، «هفتصدسال سعدیخوانی در مکتبخانهها و مدارس ایران و کشورهای فارسیزبان»، 1399ش، ص51.]</ref> | ||
