پیش‌نویس:عیلامی‌ها: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>عیلامی‌ها: سازندگان کهن‌ترین تمدن دیرپا در تاریخ فلات ایران</big>'''<ref group="دیدگاه">مقاله بیش از حد طولانی شده است که به چند دلیل است: 1. قلم فرسایی زیاد است. 2. در این مقاله سه بحث (که هر کدام ظرفیت یک مدخل شدن را دارد) عیلامی‌ها به عنوان یک جمعیت، تمدن و فرهنگ عیلامی‌ها و سلسله حکومت عیلامی‌ها همزمان بررسی شده است.  به هرکدام به تفصیل پرداخته شده است و خصوصا مباحث سیاسی. خوب بود که در کنار مباحث اقتصاد و خانواده فرهنگ هم بررسی میشد. نویسنده لطف کند با حذف مطالب تکراری و قلم فرسایی ها یک مقاله جامع سه موضوع و در عین حال مختصر ارائه نماید. عناوین خیلی انتزاعی است. موارد دیگر در متن کامنت گذاشته شده است. </ref>

تمدّن عیلام<ref group="دیدگاه">هندسه دقیقا با عنوان مدخل شروع شود</ref> با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، کهن‌ترین نظام در تاریخ فلات ایران به شمار می‌رود. این تمدّن<ref group="دیدگاه">بین تمدن علامی‌ها و علامی‌ها فرق نیست؟</ref> در پیوند میان دشت حاصلخیز خوزستان و کوه‌های مرتفع زاگرس شکل گرفته و فراز و فرودهای تاریخی آن از دودمان آوان تا عیلام نو را در بر می‌گرفت. ساختار حکومتی‌اش به‌جای تمرکزگرایی، بر اتحادی از ایالات خودمختار زیر چتر یک نظام فدرال تکیه داشت و نظام جانشینی‌اش بر پایۀ مادر تباری استوار شده بود و نظام حقوقی بر سوگند و داوری ایزدی اتکا داشت. دین عیلامی‌ها نیز با لایه‌ای از باورهای نمادین و جادویی<ref group="دیدگاه">لازم است که در همان اغاز با این نکته منفی ذهنیت مخاطب را جهت دهی کنیم؟ </ref> همراه بود که احترام عمیق به اصل مادینگی و پرستش مار از ویژگی‌های شاخص آن به شمار می‌رفت.  جامعه نیز ساختاری سلسله‌مراتبی داشت و در آن، زنان از جایگاه حقوقی و اقتصادی ممتازی برخوردار بودند. معیشت غالب مردم بر کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامداری کوچ‌رو متکی بود. با این وجود در عرصۀ علم و فناوری، نظام نوشتاری، سنجش‌گری و مهندسی پیشرفتۀ عیلامیان زمینه‌ساز ورود ایران باستان به دوران تاریخی به حساب می‌آید. در عرصۀ هنر، عیلامیان آثاری ماندگار از زیگورات باشکوه چغازنبیل تا ظرافت سفال‌های منقوش و مهرهای اساطیری پدید آوردند. مهم‌تر از همه، میراث سیاسی، اداری، هنری و دینی عیلام بود که پس از فروپاشی سیاسی‌اش، در ساختار امپراتوری هخامنشیان ادغام شده و تداوم یافت.

== <big>'''بستر و چشم‌انداز تاریخی'''</big> <ref group="دیدگاه">عناوین، با ویکی تناسب ندارد. هرچه ساده و عینی باشد بهتر است. عناوین ذیل این عنوان کلان هم با این عنوان تناسب ندارد. خوب بود که قبل از هر چیز یک تعریف ارائه می کردید که معلوم میشد که مدخل چیست</ref> ==

=== '''<big>هویت</big>'''<ref group="دیدگاه">هویت چه؟ مقصود هویت فرهنگی است؟ هویت ملی است؟ چی است؟ چه مشکل داشت اگر عنوان زبان و نژاد گذاشته میشد. دو خط اول مطالب ذیل عنوان هم در بحث مفهوم شناسی جانمایی میشد</ref> '''<big>و خاستگاه</big>''' ===

عیلام در منابع بین‌النهرین به معنای بالا یا سرزمین مرتفع و در زبان اکدی اِلامتو  و در عبری عیلام نامیده شده است. اما خود عیلامیان سرزمینشان را هَلتَمتی به معنای سرزمین خدا می‌خواندند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1519121/fa میرقادری و رضائی باغ‌بیدی، «عیلام، ایلام یا هَلتمتی؟»، ۱۴۰۲ش، ص ۲۹۵؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127554.html محمودیان، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی و ...»، ۱۳۹۸ش، ص۳؛] [https://jarcs.ut.ac.ir/article_93113_00b99677f40cb32c75cf930c87718819.pdf انتشاری نجف‌آبادی و خراشادی، «پژوهشی در چرایی غیبت اینشوشینک...»، ۱۴۰۱-۱۴۰۲ش، ص ۸۱.]</ref><ref group="دیدگاه">توقع بر این است که شما در این قسمت تعریف روشن از عیلام و علامیان ارائه می کردید و به صرف بیان واژه و نام سرزمین اکتفا نمی شد. درنگارش کلمات مرادف ایلام هم تعیین تکلیف شود بهتر است. چنانکه از منابع استفاده شده پیداست که ایلام همان عیلام است. </ref>

زبان عیلامی زبانی تک‌خانواده و مستقل از خانواده‌های سامی و هندواروپایی با ساختاری پیوندی بود.<ref>[https://jarcs.ut.ac.ir/article_93113_00b99677f40cb32c75cf930c87718819.pdf انتشاری نجف‌آبادی و خراشادی، «پژوهشی در چرایی غیبت...»، ۱۴۰۱-۱۴۰۲ش، ص۵۹؛]مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۳.]</ref> این زبان آواهای ویژه‌ای داشت که تلفظ آن را برای غیر بومیان دشوار می‌کرد و در طول بیش از دو هزار سال در برابر زبان‌های مجاور از خود پایداری نشان داد. اما امروزه کمبود متون طولانی و نبود یک واژگان دوزبانه، فهم کامل آن را با دشواری روبرو کرده است.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۴۶ و ۱۱۴.</ref> نظریه‌ای نیز بر اساس شباهت‌های ساختاری با زبان‌های دراویدی، احتمال ارتباط ریشه‌های زبانی عیلامیان با شرق و جنوب آسیا را مطرح کرده است.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۳۵.</ref><ref group="دیدگاه">این بحث را مستقل در ذیل بحث فرهنگ عیلامی ها جا نمایی کنید</ref>

اما تبار قومی عیلامیان به دلیل کمبود منابع بومی مبهم است. دیدگاه‌های اولیه آنان را نژاد سیاه یا حبشی می‌دانستند، اما پژوهش‌های جدیدتر عیلامیان را بومیان کوه‌های زاگرس می‌دانند که به مرور به دشت خوزستان راه یافته‌ و دارای نژادی مستقل از سامی‌ها و هندواروپایی‌ها بودند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن...»، ۱۳۸۹ش، ص۹۶؛] پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۱۳۰؛ سایکس، تاریخ ایران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۶۴.</ref> اما پژوهش‌ها در مجموع آنان را بومیان فلات ایران با هویتی مستقل معرفی می‌کنند که عناصری از فرهنگ‌های همسایه را نیز جذب کرده‌‌ بودند. <ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۷-۶۸.</ref>

=== '''<big>جغرافیای سیاسی</big>''' <ref group="دیدگاه">دلیل درج سیاسی چیست؟ یعنی غیر از این دو جغرافیا محل های زیست دیگر هم داشته اند که از اقتدار سیاسی برخوردار نبوده باشند؟ مثلا افغانستانی ها در کشورهای مختلف پراکنده هستند ولی قلمرو جغرافیای سیاسی شان فقط افغانستان است. روی کلمات و قیود دقت شود. قلمرو جغرافیایی نگارش شود، مشکل دارد؟ در ویکی نگاری اصل بر خلاصه نویسی است. حتی یک کلمه کمتر بهتر. </ref> ===

اما عیلام در اوج گسترش خود، از اوایل هزارۀ سوم تا اواسط هزارۀ اول پیش از میلاد، استان‌های امروزی خوزستان، فارس و بخش‌هایی از کرمان، لرستان، کردستان و کرمانشاه را در بر می‌گرفت و مرزهایش از غرب به رود دجله، از جنوب به خلیج فارس و بندر لیان (بوشهر)، از شمال تا مسیر جادۀ خراسان بزرگ (راهی که از بابل به همدان می‌رفت)،  و از شرق تا اصفهان و کرمان امتداد داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۵؛] [https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقش‌مایه‌های مردانه...»، ۱۳۹۳ش، ص۱۸؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی...»، ۱۴۰۲ش، ص ۹.]</ref>

از نظر ساختار سیاسی-جغرافیایی، عیلام مجموعه‌ای از ایالت‌های خودمختار زیر چتر یک حکومت فدرال بود. مهم‌ترین این ایالت‌ها عبارت بودند از: اوان (شوشتر یا دزفول امروزی)، انشان/انزان (فارس، به مرکزیت تل ملیان)، سیماشکی (کوهستان‌های شمال شوشان، احتمالاً حوالی خرم‌آباد)، شریعوم (سواحل خلیج فارس، نزدیک بوشهر) و پارسوماش (احتمالاً مسجد سلیمان امروزی). این ایالات اغلب خودمختار بودند و تنها در برابر تهدید خارجی متحد می‌شدند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی...»، ۱۳۹۶ش، ص ۳۹؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 سرخ‌آبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام...»، ۱۴۰۵ش، ص ۲۲۸-۲۳۰؛] گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص ۳۳</ref>

شهرهای باستانی عیلام نیز بازتابی از این دوگانگی جغرافیایی و سیاسی بودند. شوش در دشت خوزستان، مرکز اصلی سیاسی و مذهبی و یکی از چهارراه‌های تجاری دنیای باستان بود. دیگر شهرهای مهم شامل انشان (پایتخت کوهستانی در تل ملیان)، دور-اونتاش (چغازنبیل، شهری مذهبی)، و ماداکتو و خایدالو (احتمالاً خرم‌آباد، پایتخت‌های سیاسی دورۀ عیلام نو) می‌شدند. دیگر مراکز مهم نیز هفت‌تپه (کَبنَک باستان)، چغامیش، لیان و ارجان (بهبهان) بودند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983779 غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتح‌اللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۸؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل...»، ۱۳۹۵ش، ص۳؛] مشکور، ایران در عهد باستان، ۱۳۶۳ش، ص ۱۲۸؛ </ref>

تاریخ عیلام با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی مستقل، به چهار دورۀ اصلی تقسیم می‌شود<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127554_0ea171b9dcccdd7bc1056ee20e307bdb.pdf محمودیان، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی ...»، ۱۳۹۸ش، ص ۸]</ref> که البته پیش از آغاز این دوران‌ها، دورۀ نیا-عیلامی (حدود ۳۲۰۰-۲۷۰۰ پ.م) با پیدایش خط تصویری آغازعیلامی، در شوش جریان داشت.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۳.]</ref>

نخستین دورۀ تاریخی، عیلام باستان (حدود ۲۷۰۰-۱۶۰۰ پ.م) با ظهور سلسله‌های پادشاهی آغاز شد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref> سلسلۀ آوان (حدود ۲۶۰۰-۲۲۰۰ پ.م) پیوسته با سومر و اکد درگیر بود. اتحاد شاه عیلام با حاکم واراهشی علیه ریموش، پادشاه اکد و سپس حملۀ منیشتوسو به انشان و شریعهم، نمونه‌هایی از این رقابت‌ها هستند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستانشناسی ایلام ...»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127171_1c8f9b1e8a2f69d9ae85268e8854d13b.pdf درویشی و محافظی، «مروری بر گاهنگاری...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۴۰.]</ref> یک سند کلیدی این دوره، معاهدۀ صلح هیتا، پادشاه آوان، با نارام‌سین، پادشاه اکد (حدود ۲۲۸۰ پ.م) است که والتر هینتس آن را قرارداد دیپلماسی میان دو قدرت برابر می‌داند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام ...»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۸.]</ref> اوج قدرت آوان با پوزور-اینشوشیناک (حدود ۲۲۰۰ پ.م) رقم خورد که با استفاده از ضعف اکد، استقلال عیلام را احیا کرد و با ترویج خط عیلامی خطی، نمادی از هویت مستقل عیلامی آفرید.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127171_1c8f9b1e8a2f69d9ae85268e8854d13b.pdf درویشی و محافظی، «مروری بر گاهنگاری...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰.]</ref> البته این قدرت دیری نپایید و آوان فروپاشید.

پس از آن، سلسلۀ سیماشکی (حدود ۲۱۰۰-۱۸۵۰ پ.م) از کوهستان‌های شمال، قدرت گرفت. شاهان این سلسله در آغاز زیر نفوذ سلسلۀ سوم اور بودند، اما سرانجام هوتران-تمتی در حدود ۲۰۰۴ پ.م با لشکرکشی به اور، آخرین پادشاه آن، ایبی-سین، را اسیر کرد و به حیات سیاسی آن سلسله پایان داد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۱-۱۵.</ref>

دومین دوره، عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰-۱۱۰۰ پ.م) عصر طلایی عیلام نامیده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام ...»، ۱۳۸۸ش، ص۵۳.]</ref> در این دوره سه سلسله فرمان راندند: «کیدینویی»‌<ref group="دیدگاه">معمولا نقل قول مستقیم ها بین گیومه میاید. اسامی لازم نیست که بین گیومه بیاید. استفاده بیش از حد از گیومه و پرانتز استفاده نشود. </ref>ها (حدود ۱۵۰۰-۱۴۰۰ پ.م)، «ایگه‌هلکی»‌ها (حدود ۱۴۰۰-۱۲۰۰ پ.م) و «شوتروکی»‌ها (حدود ۱۲۰۰-۱۱۰۰ پ.م).<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۴۶.</ref> شوتروک-ناهونته، مقتدرترین شاه این عصر، با حملۀ ویرانگرانه به بابل، به عمر طولانی سلسلۀ کاسی پایان داد و غنایم بی‌شماری از جمله سنگ‌نوشتۀ قانون حمورابی و مجسمۀ مردوک را به شوش منتقل کرد.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۵۷.</ref> جانشینانش، کوتیر-ناهونته و شیلهاک-اینشوشیناک، مرزهای عیلام را تا دجله و زاگرس مرکزی گسترش دادند. این دوران طلایی سرانجام در حدود ۱۱۰۰ پ.م با حملۀ نبوکدنصر یکم پادشاه بابل و بازپس‌گیری مجسمۀ مردوک پایان یافت و عیلام در خاموشی تاریخی فرو رفت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۲۶-30.</ref>

با وجود این ضربۀ مهلک، حیات سیاسی و فرهنگی عیلام<ref group="دیدگاه">مقصود نظام سیاسی است یا خود مردم؟</ref> به طور کامل پایان نیافت و حکومت‌های محلی عیلامی، مانند پادشاهی آیاپیر در ایذه، به بقای خود ادامه دادند تا آنکه سرانجام در شاهنشاهی هخامنشی استحاله یافتند.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_2066_a94bce4d55b04aceb230e8202c131a3a.pdf کائید و ایمان‌پور، «وضعیت سیاسی ایلام...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۷؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10217_8bc56cf0bafb2650146f3e48cb85d257.pdf عبدی فر و فیروزمندی شیره‌جینی، «پیشنهادی برای حدود و ثغور عیلام ...»، ۱۳۹۹ش، ص۱۸۰.]</ref>

والتر هینتس عیلامیان را مردمانی با شخصیتی دوگانه و دشوار برای درک، توصیف کرده است. از سویی قوۀ تخیل زنده‌ای داشتند که در آفرینش موجودات تخیلی در هنر مُهرسازی تجلی یافته، و از سوی دیگر روحیه‌ای سرسخت و واقع‌گرا نشان می‌دادند که مجموع این ویژگی‌ها با نوعی بدبینی کلی همراه بود. موریس لامبرت نیز آنان را «بی‌رحم، خشن، بیش از حد محتاط و بیش از حد توانا»<ref group="دیدگاه">نقل قول مستقیم استفاده نمیشود</ref> وصف کرده و بر این باور است که گویی هرگز نمی‌خندیدند. این جدیت در چهرۀ یک سر مفرغی عیلامی نیز دیده می‌شود که به گفتۀ آندره پارو، نگاهش خیره و خالی از فریب‌خوردگی است.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۳۳.</ref>

عیلام<ref group="دیدگاه">عیلام اسم یک مردم است یا حکومت؟ </ref> یک دولت کاملاً متمرکز نبود، بلکه از اتحادی از ایالات<ref group="دیدگاه">در متون هم ایالات آمده است؟ دلیل پرسش من این است که ایالات یک مفهوم مدرن است. در گذشته کلمات چون ایلات یا بعدا ولایات رایج بوده است که با ایالات فرق دارد. </ref> خودمختار تشکیل می‌شد که دنیل پاتس آن را حکومت تکه‌تکه توصیف می‌کند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۵؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان...»، ۱۳۹۲ش، ص۳۳-۳۴.]</ref> این ایالات در بیشتر مواقع خودمختار بودند و تنها در برابر تهدید خارجی متحد می‌شدند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقشه مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۳۹؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983754 راد، «گذری بر تاریخ چند هزار سالۀ ایلام»، ۱۳۹۶ش، ص۵۸.]</ref> وحدت سیاسی در این ساختار نه از طریق سرکوب، که با اتحاد و ازدواج‌های سیاسی میان خاندان‌های حاکم شکل می‌گرفت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref>

در رأس هرم قدرت، پادشاه با لقب کهن عیلامی هلمنیک و عنوان سومری سوکَل‌مَخ قرار داشت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ [https://sid.ir/paper/210685/fa بادامچی، «دادرسی در ایلام باستان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۹-۲۰.]</ref> قدرت او ریشه در نیروی الهی کیتن داشت و باور بر این بود که از جانب خدایان به شاه اعطا می‌شود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref>در کنار پادشاه، نهادهای مشورتی مانند یک مجلس شورای چهار نفره (مرکب از راهب بزرگ، منشی، فرماندۀ نظامی و قاضی بزرگ) وجود داشت که شاه شخصاً ریاست آن را بر عهده می‌گرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰.]</ref> در مراحل اولیۀ شکل‌گیری حکومت، معبد نیز مرکز ادارۀ امور شهر بود و رئیس روحانی هم‌زمان ریاست آن را بر عهده داشت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۴.]</ref>

این نظام پیچیده که در آن قدرت از برادر به برادر منتقل می‌شد، با وجود ایجاد انسجام، همواره مستعد تنش‌های درونی و رقابت‌های خاندانی بود و شایان ذکر است که این ساختار پس از فروپاشی سیاسی عیلام نیز به شکلی کوچک‌تر تداوم یافت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۴؛] [https://journal.alzahra.ac.ir/article_2066_a94bce4d55b04aceb230e8202c131a3a.pdf کائید و ایمان‌پور، «وضعیت سیاسی ایلام...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۴.]</ref>

=== '''<big>مشروعیت حاکمان و ازدواج محارم</big>'''<ref group="دیدگاه">قرار گرفتن ازدواج با محارم در کنار مشروعیت حاکمان در بدو امر خیلی به ذوق میزند. چون ازدواج با محارم مربوط به جنسیت و حوزه خانواده است. ضمن اینکه مشروعیت و مقبولیت یک مفهوم جدید است که در کانتکس دنیای مدرن و حقوق شهروندی مطرح شد. از عناوین چون نحوه انتقال قدرت اگر استفاده شود شاید بهتر باشد. هدف این ست که نیاز به دقت دارد</ref>''' ''' ===

نظام جانشینی در عیلام مبتنی بر تبار مادری بود و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث می‌رسید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۳۰-۳۱؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۱.]</ref> در این نظام، انتقال قدرت از برادر به برادر صورت می‌گرفت؛ به این ترتیب که پس از مرگ شاه، برادر کوچک‌تر او که نایب‌السلطنه بود، جانشین می‌شد و برای حفظ مشروعیت، با بیوۀ شاه که غالباً خواهر هر دو بود، ازدواج می‌کرد. تنها در صورت نبود برادر یا عموزاده، پسر شاه متوفی به این مقام می‌رسید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۶-۱۷؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰-۳۱۲.]</ref>

این شیوۀ جانشینی با سنت ازدواج محارم برای صیانت از خلوص خون شاهی پیوند خورده بود و تنها کسانی حق دستیابی به مقام سوکل‌مخ (شاه شاهان) را داشتند که از نسل «خواهر سیلههه»، جد مادری سلسله، باشند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۷؛ [https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۱ و ۴۴۰؛] [https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فزهتگی زن در تمدن عیلام...»، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۳.]</ref> البته مشروعیت حاکمان محلی در هر ایالت، ریشه در سنت‌ها، نیاکان و خدایان ویژهٔ همان ایالت داشت.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۳۹.]</ref> ارتباط این دو سطح از مشروعیت، نه با ادعای تبار مشترک، بلکه از طریق پیمان‌های اتحاد و ازدواج‌های سیاسی میان خاندان‌های حاکم محلی و خاندان مرکزی سلطنتی برقرار و تثبیت می‌شد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref> این پیوندها، حاکمان محلی را در ساختار فدرال<ref group="دیدگاه">فدرال به معنای امروز به مثابه یک شکل جدید حکومت داری؟</ref> سهیم می‌کرد و به آنان در چهارچوب امپراتوری، نقشی مشروع می‌بخشید.<ref group="دیدگاه">منبع؟</ref>

 

توان مشروعیت‌بخشی زنان خاندان سلطنتی جایگاهی فراتر از تشریفات به آنان داده بود؛ چنانکه میشیمروه مادر یکی از شاهان، اعطای پادشاهی به پسرش را تضمین کرده بود.<ref>[https://irhj.sbu.ac.ir/article_100952.html رحمتی کیا و غضنفری، «نقش سیاسی زنان...»، ۱۳۹۹ش، ص۹۲؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۱۲.</ref> البته این وضعیت، ضمن تضمین وحدت، به دلیل پویایی‌های درونی، زمینه‌ساز رقابت‌های خاندانی نیز گردیده بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص ۲۱۴.]</ref>

ساختار سیاسی عیلام که بر پایۀ کنفدراسیونی از ایالت‌های خودمختار شکل گرفته بود، دارای یک پایتخت واحد و ثابت نبود. با این وجود، شوش در دشت خوزستان، مهم‌ترین مرکز شهری و قلب سیاسی-مذهبی این تمدن به شمار می‌رفت<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf. بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127261_708d7246fd34ae11f2eeca41d4e698bd.pdf غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱.]</ref> و در عین حال اهمیت و رونق آن در طول اعصار یکسان نبود و برای نمونه، در دورۀ آغازعیلامی با کاهش چشمگیر جمعیت و وسعت روبرو شده بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۲.]</ref>

البته قدرت سیاسی همواره در انحصار شوش نبود و انشان به‌عنوان پایتخت کهن کوهستانی، نقشی محوری و مکمل ایفا می‌کرد و پایگاه نظامی و خاستگاه بسیاری از خاندان‌های حاکم نیز به حساب می‌آمد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص ۵؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتح‌اللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۸-۴۹.]</ref> افزون بر این دو قطب، دور-اونتاش (چغازنبیل) که توسط اونتاش-نپیریشا ساخته شده بود، شهری کاملاً مذهبی بود و زیگورات عظیم آن، با تقدیم مشترک به اینشوشیناک (خدای شوش) و نپیریشا (خدای انشان)، نمادی از اتحاد سیاسی-مذهبی دو بخش جلگه‌ای و کوهستانی عیلام به حساب می‌آمد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1655004032-10518-1400-1-34.pdf شاهرخی، نیکنامی و ایزدی، «تداوم ارزش‌های جغرافیای طبیعی...»، ۱۴۰۰ش، ص۵۸۲.]</ref>

در مقاطعی از تاریخ، به‌ویژه در دورۀ عیلام نو که شوش ناامن می‌شد، پایتخت سیاسی به شهرهای دیگری مانند ماداکتو و خایدالو نیز منتقل می‌گردید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۳۲؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/309412 اکبری، «عیلام و عیلامیها»، ۱۳۸۱ش، ص۲۴.]</ref> این جابه‌جایی‌ها نشان‌دهندۀ انعطاف‌پذیری ساختار سیاسی عیلام در واکنش به تهدیدات خارجی می‌باشد.<ref group="دیدگاه">بحث ها به نحوی تکرار می شود. یک بار همین مابحث ذیل عنوان جغرافیای سیاسی نیز مطرح شد. مباحث یک جا منظم و دقیق و بدون تکرار مطرح شود. </ref>

جامعۀ عیلامی ساختاری سلسله‌مراتبی داشت که ریشۀ آن به تمایزات اقتصادی در دورۀ آغازعیلامی بازمی‌گشت؛ در این دوره، گروه‌هایی با دسترسی نابرابر به منابع، به تدریج از دیگران متمایز شده بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۲.]</ref> در رأس هرم، شاه و خاندان سلطنتی قرار داشتند که تقدس و جایگاه ویژه تنها به شخص فرمانروا محدود نبود، بلکه تمامی افراد خاندان سلطنتی را نیز در بر می‌گرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۰۹.]</ref> پس از آن، اشراف و مقامات درباری و نظامی بودند که اغلب از میان خویشاوندان انتخاب شده و زمین‌هایی به‌عنوان پاداش از شاه دریافت می‌کردند. سرانجام این شیوۀ واگذاری، به شکل‌گیری طبقۀ مالکان بزرگ وابسته به دربار انجامیده بود.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref>

شکاف طبقاتی با کشف خانۀ تمتی-واراش با پنجاه اتاق و ده حیاط در میان کلبه‌های فقرا به‌روشنی نمایان است.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref> روحانیون نیز با مدیریت املاک وسیع معابد و ورود به حوزۀ تجارت، از قدرت اقتصادی برخوردار شده بودند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۷.]</ref>

در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خرده‌مالک قرار داشتند. شواهد از وجود کارگاه‌های تخصصی مردانه و حتی زنانه حکایت دارند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، جدول۳، ص۳۵.]</ref> در پایین‌ترین رده، بردگان بودند که کالایی قابل خرید و فروش محسوب شده و بیشتر آنان به شاه یا کاهن بزرگ تعلق داشتند؛ در این میان به بردگانی که مستقیماً در تولید دخالت داشتند، آزادی نسبی داده می‌شد، هرچند از دارایی شخصی محروم بودند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> الواح اداری شوش با ثبت جیره برای بیش از هزار و صد کارگر، گواه وجود این جامعۀ طبقاتی است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۸۳.]</ref>

=== '''<big>خانواده</big>'''<ref group="دیدگاه">مباحث مرتبط با ازدواج و تشکیل خانواده و نظام داخل خانه اگر است بیاید.</ref> '''<big>و جایگاه زنان</big>'''<ref group="دیدگاه">بحث زنان در طبقات اجتماعی مناسب تر است تا خانواده. چون خانواده به مثابه نهاد مطرح است که در کنارنهادهای چون قدرت، اقتصاد، علم و فرهنگ میاید. اما زنان به مثابه یک قشر اجتماعی</ref> ===

در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولت متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمی‌آوردند. این واحد اما پایۀ استواری نداشت و با مرگ رئیس خانواده، اعضا می‌توانستند با سهم‌الارث خود به خانواده‌های بزرگ دیگر بپیوندند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> جان آلدن نشان داد که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه به‌طور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندان‌های درگیر در تجارت و فعالیت‌های سیاسی اشغال می‌شده است.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۰۶.</ref> این شیوۀ زندگی که ترکیبی از یکجانشینی و کوچ‌روی فصلی بود، بستر اقتصاد عیلام را تشکیل می‌داد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدارشوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۵۰.]</ref><ref group="دیدگاه">از جان تا این قسمت چه ربطی به خانواده دارد؟</ref>

زنان ایلامی از جایگاهی ممتاز و آزادی عمل چشمگیری در زمینه‌های حقوقی، اقتصادی و سیاسی برخوردار بودند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰-۱۱.]</ref> ریشۀ این جایگاه والا<ref group="دیدگاه">تعابیر مثل «جایگاهی ممتاز و آزادی عمل چشمگیری» و والا و امثال آن که بیانگر کیفیت است، اگر در متن گزارش ها آمده است در مقاله شما هم باید مشکل ندارد. منتها به نحوی درج شود که بیانگر نقل دیدگاه دیگران باشد نه بیانگر قضاوت شما. و الا از چنین تعابیری نباید استفاده شود. شما به مصادیق اشاره کنید و قضاوت را به مخاطب بسپارید. برای مثال زن دارای حق مالکیت بوده، پرستش می شده و .... خود مخاطب با خواندن این امور متوجه خوبی یا بدی جایگاه زن میشود</ref> را باید در باورهای دینی ایلامیان و احترام عمیق آنان به «اصل مادینه هستی» جستجو کرد؛ باوری که نیروی خلاقه و حیاتبخش زنانه را در جهان مؤثر می‌دانست و در پرستش ایزدبانوانی چون پینیکیر و کیریریشا تجلی یافته بود.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن ایلام»، ۱۳۸۹ش، ص ۱۰۵ و ۱۰۹.]</ref> ثمرۀ عینی این باورها، در ساختار حقوقی جامعه نیز نمایان بود.<ref group="دیدگاه">امثال این عبارت ها که در متن کم نیست کاملا قلم فرسایی و تحلیلی است: «را باید در باورهای دینی ایلامیان و احترام عمیق آنان به «اصل مادینه هستی» جستجو کرد؛ باوری که نیروی خلاقه و حیاتبخش زنانه را در جهان مؤثر می‌دانست و در پرستش ایزدبانوانی چون پینیکیر و کیریریشا تجلی یافته بود» از باید و نباید استفاده نکنید. مصادیق را درج کنید کافی است.  

«ثمرۀ عینی این باورها، در ساختار حقوقی جامعه نیز نمایان بود». چنین تعابیری از کل مقاله حذف شود</ref> اسناد شوش گواهی می‌دهند که زنان از حق وصیت و ارث‌بری برابر با مردان برخوردار بوده و می‌توانستند بدون نیاز به قیم، به‌عنوان موصی یا وارث در اسناد حقوقی ظاهر شوند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref> آنان به‌طور مستقل در معاملات اقتصادی شرکت کرده، اسناد را با اثر انگشت خود مهر و به‌عنوان شاهد یا طرف دعوا در محاکم حضور می‌یافتند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۰-۲۱؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص ۱۳۸.</ref> حق مالکیت و ارث برای زنان هم‌تراز با مردان بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۱.]</ref> این استقلال اقتصادی تنها به زنان عادی محدود نماند و راهبه‌ها و کاهنه‌ها نیز مانند کاهنان مرد، به مدیریت املاک معابد و سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های تجاری می‌پرداختند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۰.]</ref>

'''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>'''

نظام حقوقی عیلام آمیزه‌ای از قانون الهی و عرف مدنی<ref group="دیدگاه">مدنی یک اصطلاحی مدرن است که معنای خاص خود را دارد. نمی دانم چقدر می شود این عناوین را به گذشته آن زمان نسبت داد. </ref> بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار می‌رفت. تجلی عینی این باور، یادمان عدالت «آت-هوشو» بود که در میدانی در شوش نصب شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص1، ۷-۸.]</ref>

دادگاه‌ها ساختاری دولایه داشتند؛ در مرحلۀ بدوی، قضات به‌تنهایی رأی صادر می‌کردند، اما در مرحلۀ استیناف، وزرای اعظم استان‌ها نیز در این امر دخیل بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.]</ref> قضات لزوماً حقوقدان<ref group="دیدگاه">مگر حقوق آن زمان بود تا حقوق دان باشند؟ حقوق یک رشته مدرن است. </ref> نبودند و شهروندانی عادی با مشاغلی چون آشپز و ماهی‌گیر نیز در میان آنان دیده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴-۳۸۵.]</ref>

هرگاه شواهد کافی نبود، متهم می‌توانست با خوردن سوگند در معبد ایشتر به دعوا خاتمه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴.]</ref> سوگند دروغ به معنای از دست دادن نیروی محافظ الهی کیتن و مرگ اجتماعی و فیزیکی فرد بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص ۱۸.]</ref> در اختلافات لاینحل نیز متهم به اوردالی یا داوری ایزدی سپرده می‌شد و عبور از رودخانه بی‌گناهی یا گناهکاری او را معلوم می‌کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲ و ۱۳۸.]</ref>

ضمانت اجرای تعهدات بر دو رکن شهادت شهود و سوگند استوار بود<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.]</ref> و در عین حال از سازوکارهای دیگری نیز بهره می‌بردند. نصب میخ چوبی (سیکاتو) در ملک مورد معامله- به عنوان وثیقۀ بازپرداخت بدهی- از آن جمله بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲.]</ref> در قراردادهای تجاری نیز سرمایه‌گذار می‌توانست با گنجاندن شروطی، اصل سرمایه را در برابر خسارات احتمالی بیمه کند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۴ و ۲۷.]</ref>

در عیلام باستان نشانی از مفهوم زندان یافت نشده و الواح به‌جامانده نیز مجازات‌هایی سخت مانند بریدن دست و زبان برای شهادت دروغ و اعدام برای جعل اسناد را ثبت کرده‌اند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱.]</ref>

الواح و مهرهای عیلامی فهرستی از حرفه‌ها را نشان می‌دهند اما کشاورزی پایه‌های اصلی معیشت آن مردم را تشکیل می‌داد<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> و دشت شوشان با رودهای پرآب و خاک آبرفتی حاصلخیز، از حدود شش هزار سال پیش، بستر مناسبی برای آن شکل از معیشت، فراهم کرده بود.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۴؛ دورانت، تاریخ تمدن: مشرق‌زمین گهوارۀ تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۴۳.</ref> در این میان بارندگی اندک و نامنظم، عیلامیان را به ابداع روش‌های پیچیدۀ آبیاری مصنوعی، شامل شبکه‌ای از کانال‌ها، سدها، آب‌بندها و قنات‌ها میز<ref group="دیدگاه">میز یا نیز؟</ref> سوق داده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۲ و ۲۶-۲۷.]</ref> چنانچه در قراردادهای اجارۀ زمین، تعداد کانال‌های عبوری از کنار مزرعه یکی از عوامل اصلی تعیین‌کنندۀ مرغوبیت و قیمت زمین محسوب شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳ و ۷.]</ref>

عمده‌ترین محصولات شامل جو، گندم، کنجد و عدس بود و جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیره‌ها هم به شمار می‌رفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> در این میان الواح اداری از تولید محصولات لبنی همچون روغن و پنیر نیز خبر می‌دهند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۷-۴۸.]</ref>

مساحت مزارع با واحدهای حجمی سیال و گور<ref group="دیدگاه">گور؟ مقصود چیست؟</ref> که بر اساس مقدار بذر لازم برای کاشت تعیین می‌شد، اندازه‌گیری می‌گردید. قراردادهای اجارۀ شوش در دورۀ سوکل‌مخ‌ها جزئیات دقیقی از نظام بهره‌برداری از زمین را آشکار می‌سازند. مدت اجاره برای زمین‌های آباد یک‌ساله، برای زمین‌های بایر سه‌ساله و برای نخلستان‌ها پنج‌ساله بود و پرداخت اجاره‌بها به چهار شیوۀ مبلغ ثابت، سهمی از محصول (معمولاً دو سوم به مالک و یک سوم به زارع)، مبلغ معین به ازای هر واحد مساحت با در نظر گرفتن حق آب، و یا بر اساس نرخ عرفی زمین‌های همسایه صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص6.]</ref>

دامداری، به‌ویژه پرورش گوسفند و بز، نقشی پررنگ در اقتصاد معیشتی عیلام داشت و تحلیل استخوان‌های جانوری از تل ملیان نشان می‌دهند که نسبت بز به گوسفند در رژیم غذایی دو به یک بوده است. از سوی دیگر در متون و مهرهای عیلامی اثری از گوشت خوک دیده نمی‌شود و این غیبت کامل، احتمال وجود تابوی غذایی یا ممنوعیت مذهبی را قوت می‌بخشد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۲؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۵ ، 338.</ref>

دامداران برای گریز از گرمای تابستان خوزستان، ناچار به کوچ فصلی به مناطق خنک‌تر کوهستانی بودند و این الگوی معیشتی، در نقش‌مایه‌های مهرهای استوانه‌ای نیز با صحنه‌های بردن گله‌ها به سوی آغل‌های خشتی بازتاب یافته است. این شیوۀ زندگی به‌عنوان میراثی دیرپا تا به امروز در میان عشایر منطقه دیده می‌شود. اقتصاد جوامع یکجانشین و دامداران کوچ‌رو کاملاً در هم تنیده و وابستگی دوسویه‌ای میان آنها برقرار بود؛ کشاورزان غلات دامداران را تأمین می‌کردند و در مقابل فرآورده‌های دامی دریافت می‌داشتند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۷۸، ۵۰-۵۲؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref>

کوچ‌نشینان در کنار گله‌داری به کشاورزی دیمی فصلی نیز می‌پرداختند و گاو برخلاف بز و گوسفند، پیوند عمیقی با جوامع یکجانشین داشت، اما به‌عنوان جانور بارکش و نماد قدرت در مزارع و مراسم آیینی هم اهمیت می‌یافت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۴۷؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۳۸.</ref>

موقعیت جغرافیایی عیلام، آن را به پلی میان فلات ایران و بین‌النهرین و واسطه‌ای برای انتقال کالاها، مواد خام و فناوری‌ها بدل کرده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستان‌شناسی ایلام...»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام...»، ۱۳۹۴ش، ص۴۶.]</ref> به خصوص شوش، با وجود فقدان معادن در دشت خوزستان، پایگاه تبادل کالا برای رساندن فلزات و سنگ‌های قیمتی از شرق فلات ایران به بین النهرین به حساب می‌آمد.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص۵۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر...»، ۱۳۹۶ش، ص۴.]</ref> نیاز مبرم بین النهرین به چوب، قیر، سنگ‌های قیمتی و فلزات، موقعیت عیلام را راهبردی ساخته بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127252_8f4fc8517ef09b9d95ccec061c993177.pdf محمودیان، «ارتباط سیاسی-اقتصادی تمدن‌های ایلام...»، ۱۳۹۷ش، ص2؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127261_708d7246fd34ae11f2eeca41d4e698bd.pdf غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱۴.]</ref>

این سرزمین افزون بر صادرات مس و نقره از معادن خود، قلع را برای ساخت مفرغ به ‌عنوان واسطه از نواحی شرقی (افغانستان امروزی) به بین النهرین می‌رساند و قدرت اقتصادی‌اش در دورۀ سوکل‌مخ‌ها بر همین پایه استوار بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127252_8f4fc8517ef09b9d95ccec061c993177.pdf محمودیان، «ارتباط سیاسی-اقتصادی...»، ۱۳۹۷ش، ص3؛] متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۳-۵۰۴.</ref>

اسناد تجاری شوش با تصریح به تقسیم مساوی سود و مصونیت سرمایه‌گذار در برابر خسارات، گواه پیچیدگی این نظام تجاری هستند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> در این نظام، کاتبان نقشی حیاتی ایفا می‌کردند. آنان که در شوش تربیت می‌شدند، افزون بر زبان و خط عیلامی به اکدی نیز تسلط داشته و مسئول ثبت دقیق تراکنش‌های مالی را بودند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۴؛ ب[https://sid.ir/paper/225120/fa ادامچی، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص۲۳؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> معابد نیز با سرمایه‌گذاری در سفرهای تجاری پرخطر و تضمین اصل سرمایه، در اقتصاد عیلام نقشی کلیدی داشتند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۷-۲۸.]</ref>

نقره واسطۀ استاندارد مبادله بود و وزنه‌های مکعبی استاندارد یافت‌شده در شوش، مشابه نمونه‌های درۀ سند و بین‌النهرین، از یکپارچگی این نظام در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۷؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط، ایلام و سومر...»، ۱۳۹۶ش، ص۵.]</ref> دامنۀ این شبکه‌ها عیلام را به بحرین (دیلمون)، عمان (مگن)، درۀ سند و سواحل خلیج فارس متصل می‌کرد و بندر لیان از مهم‌ترین بنادر صادراتی، سنگ‌های گران‌بها و مروارید را به بابل می‌رساند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان...»، ۱۳۹۲ش، ص۳۰ و ۳۸؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ...»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴ و ۲۳-۲۴.]</ref>

فلزکاری از صنایع پیشرو در عیلام بود و صنعتگران در کار با مس، مفرغ، طلا و نقره مهارت داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام...»، ۱۳۸۸ش، ص۵۳-۵۴.]</ref> استفاده از آهن از اواخر نیمۀ اول هزارۀ دوم پ.م آغاز شد، اما تا دورۀ مرحلۀ دوم عیلام نو رواج نیافت و عمدتاً به ساخت جنگ‌افزارها و اشیاء زینتی محدود بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص ۵۳ و ۵۸.]</ref>

سفال‌های منقوش شوش از کهن‌ترین تولیدات عیلام با نقوش هندسی، گیاهی و جانوری، در کارگاه‌های تخصصی تولید می‌شدند. هنرمند سفالگر شوش از دانش ریاضی در طراحی بهره می‌برد، چنانکه تناسبات ریاضی جام شوش اعدادی نزدیک به نسبت طلایی (نسبت ثابت ریاضی برای ایجاد تناسبات در هنر و معماری) را نشان می‌دهند.<ref>[https://jfava.ut.ac.ir/article_22901_1136af9a21c2ae44e54a7b49d4ca1ce5.pdf کبیری و براتی، «جام شوش، جامی پر از رمز و راز»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶-۴۷، ۵۴-۵۵]</ref>

عیلامیان با ترکیب قیر طبیعی با مواد معدنی و حرارت، خمیر قیر را برای ساخت ظروف تزیینی، مهرهای استوانه‌ای، اندود خمره‌های تدفینی و ملات در معماری به کار می‌بردند. صنایع شیشه‌گری و فایانس(ماده‌ای سیلیسی با لعاب قلیایی) نیز در دورۀ عیلام میانه و نو شکوفا شد که نمونه‌های آن در چغازنبیل یافت شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1053252/fa#downloadbottom مهدی‌نژاد خطبه‌سرا و همکاران، «شواهد باستان‌شناختی نفت...»، ۱۴۰۰ش، ص۴۰۴-۴۰۶]؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۲-۸۳.</ref>

در زمینۀ منسوجات، دشت خوزستان و نواحی غربی ایران از مراکز مهم تولید پارچه‌های لطیف، منقوش و گل‌دوزی‌شده بودند و کشف پارچه‌های کتانی ظریف با حاشیه‌های گل‌دوزی‌شده از ارجان گواه رونق نساجی در عیلام نو است. <ref>[https://aaj.semnan.ac.ir/article_6653_14716684d01522a3aa64628f1b64adb3.pdf ویسی، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان عیلام باستان...»، ۱۴۰۱ش، ص۳۶.]</ref>الواح اداری شوش با اشاره به تحویل مقادیر زیادی پارچه، لباس‌های رنگارنگ و پشم به درباریان، بر اهمیت این صنعت در اقتصاد عیلام صحه می‌گذارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتح‌اللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۷-۵۸.]</ref>

== '''<big>علم و فن‌آوری</big>''' <ref group="دیدگاه">در مورد تعبیر فناوری مقداری تردید دارم</ref> ==

عیلامیان برای سامان‌دهی به امور کشاورزی و مراسم مذهبی، تقویمی بر اساس حرکت سیارۀ زهره به کار می‌بردند که برخلاف تقویم قمری همسایگان بین النهرینی، نشان‌دهندۀ نظام رصدی مستقل و بومی بود. شناخت ما از جزئیات این تقویم به دلیل کمبود منابع اندک است.<ref>آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۰۸.</ref>

در دوران سلطۀ بین‌النهرینی‌ها، نام‌های بابلی جایگزین بخشی از نام‌های بومی شدند، اما برخی نام‌های عیلامی ماه‌های سال مانند خولتوپو (ماه یازدهم) و دینگیر مخ (ماه چهارم) همچنان باقی ماندند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵؛ [https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص ۳۵.]</ref>

اهمیت نجوم در باورهای نمادین نیز رخنه کرده بود؛ بز کوهی نماد صورت فلکی برج حمل تعبیر می‌شد که در آغاز بهار طلوع می‌کرد و هم‌زمانی آن با فروردین‌ماه و شروع فصل رویش، باعث شده بود که این نماد با مفهوم تجدید حیات گیاهی پیوند پیدا کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1668398882-10378-7-5.pdf کاظم‌پور، «تحلیل مفهوم برکت در هنر عیلامی...»، ۱۴۰۰ش، ص۶۷.]</ref> شواهد باستان‌شناختی نیز گواه اهمیت نجوم نزد عیلامی‌هاست. سکوی مدور در زیگورات چغازنبیل احتمالاً برای سنجش زمان یا فعالیت‌های نجومی به کار می‌رفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۳۹.]</ref> در این زمینه نمادهای خورشید، ماه و ستاره، به‌ویژه ستارۀ هشت‌پر به نشانۀ ایزدبانو ایشتار، به‌وفور بر روی مُهرها، سفالینه‌ها و آجرهای لعابدار عیلامی دیده می‌شوند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/674c41fdbfb85-9703-45-11.pdf کبیری، فلکی و جعفری دهکردی، «نمادشناسی اجرام آسمانی...»، ۱۴۰۳ش، ص۲۳۷-۲۴۰.]</ref>

=== '''<big>سنجش‌ و سیستم‌های اندازه‌گیری</big>''' ===

عیلامیان در کنار نظام شصت‌تایی (شمارش بر پایهٔ عدد ۶۰) که از بین النهرین به عاریت گرفته شده بود، یک نظام اعشاری بومی را نیز برای محاسبۀ برخی محصولات به کار می‌بردند.<ref>^{مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵.}</ref> در الواح آغازعیلامی دست‌کم هفت سیستم شمارشی شناسایی شده است. نظام شصت‌گانی برای اشیای بی‌جان، سیستم ده‌گانی برای موجودات جان‌دار و چندین چندین سیستم اندازه‌گیری برای حجم غلات.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۲۹۰.</ref> برای سنجش حجم، واحدهایی چون سیال و گور رایج بود و برای وزن کردن فلزات گران‌بها از شِکِل و مینا استفاده می‌شد.<ref>[https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجاره‌نامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص۳۵؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجف‌آبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص۵۰.]</ref> کشف وزنه‌های چندوجهی استاندارد از جنس هماتیت، سنگ آهک و قیر در شوش، که با نمونه‌های درۀ سند و بین النهرین قابل مقایسه‌اند، از انسجام این نظام‌ها در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارد.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۹.</ref>

شواهد باستان‌شناسی در تپه یحیی نیز نشان می‌دهند که ساختمان‌ها بر اساس یک مقیاس استاندارد طراحی می‌شدند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستان‌شناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۷.</ref> برای جلوگیری از اختلاف در مبادلات، گاه در خود اسناد، معیار اندازه‌گیری مشخص می‌شد؛ برای نمونه، گاه از واحدهای اندازه‌گیری یک شهر خاص (مانند شهر خوخنور) استفاده می‌شد و گاه نیز معیار یک معبد (مانند معبد شمش) مبنای معامله قرار می‌گرفت.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.]</ref>

دقت در اندازه‌گیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را نیز شکل می‌داد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاق‌های رومی دارد. همچنین، یکی از قدیمی‌ترین سیستم‌های آبرسانی و تصفیۀ آب جهان باستان در این شهر احداث شده بود؛ آب از رودخانۀ کرخه در فاصلۀ ۴۵ کیلومتری از طریق کانال‌های روباز به مخازن هدایت و پس از عبور از حوضچه‌های ته‌نشینی تصفیه می‌گردید. این شبکۀ پیچیده که شامل سد، آب‌بند، کانال‌های روباز و تنبوشه‌های سفالی بود، نشان از درک عیلامیان از اصول مهندسی هیدرولیک دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۴-۲۷.]</ref>

=== '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' <ref group="دیدگاه">عنوان سلامت و تندرستی باشد بهتر نیست؟</ref> ===

آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهن‌ترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارام‌سین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که احتمالاً، خدای بهبودی و سلامت بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۰.</ref> رساله‌های داروشناسی کهن بین النهرینی به استفادۀ از پوست مار در داروها اشاره کرده‌اند. با توجه به جایگاه والا و قداست مار در باورهای عیلامی، این نقش دارویی قابل تعمیم به عیلامیان نیز می‌باشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائم‌پناه، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.]</ref>

از سوی دیگر باور عیلامی نسبت به مار با مفاهیم جاودانگی، تجدید حیات و شفابخشی پیوند یافته و پوست‌اندازی آن نمادی از تولد دوباره تلقی می‌شده است.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۳؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۸.]</ref> مشهورترین نمود این پیوند، نماد دو مار به هم پیچیده به دور عصاست که امروزه به‌عنوان عصای اسقلبیوس، نشان بین‌المللی پزشکی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائم‌پناه، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳.]</ref> در برخی از کوزه‌های تدفینی بندر لیان نیز تخم گیاهان یافت شده که احتمالاً بیانگر نقش درمانی گیاهان در حیات اخروی می‌باشد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.]</ref>

جهان‌بینی دینی عیلامیان با تعدد خدایان محلی و ملی و نفوذ ایزدان بین‌النهرین مانند ایشتر، ائا و نرگال شناخته می‌شود.<ref>[https://jarcs.ut.ac.ir/article_57752_f47b6307354a4276c439e9d85cbd14a5.pdf مرادی، «منشأ نقش مار در مواد فرهنگی...»، ۱۳۹۴ش، ص ۱۴۱.]</ref> کهن‌ترین سند در این زمینه، معاهدۀ هیتا با نارام‌سین (حدود ۲۲۸۰ پ.م) است که در آن به ۳۷ خدای عیلامی سوگند یاد شده است.<ref>[https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین سالاری, کانون اندیشه و تمدن در ایلام باستان»، ۱۳۸۸ش، ص۷۹.]</ref> در صدر این فهرست، پینیکیر، ایزدبانوی بزرگ شوش، جای داشت. اما در لیان کیریریشا، الهۀ بزرگ، پرستش می‌شد که بعدها به مادر خدایان ارتقا یافت و همسر هومبان و اینشوشیناک بود. این برتری ایزدبانوان نشان‌دهندۀ نظام مادرسالاری در نگرش دینی عیلامیان است.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۴۹؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان...»، ۱۳۹۲ش، ص۳۹-۴۰.]</ref>

فرایند به تصویر کشیدن ایزدان در هنر عیلامی پنج مرحله را طی کرده است. جانوری و دیوسانی (هزارۀ چهارم پ.م)، ترکیب حیوان-حیوان (اواخر همان هزاره)، انسان-حیوان یا مارخدایان (نیمۀ هزارۀ سوم)، کاملاً انسانی (پایان هزارۀ سوم)، و انتزاعی و نادیدنی (نیمۀ نخست هزارۀ اول).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129096 مهرآفرین و قائم‌پناه، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳-۱۳۴.]</ref> مارخدایان به سه گروه تقسیم می‌شدند: مارخدا با نیم‌تنۀ خدا، نگهبان با سر انسان، و اینشوشیناک بر تخت مار.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۶.]</ref>

در هزارۀ دوم پ.م، هومبان، خدای آسمان، خدای خدایان خوانده می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۶؛] [https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۷-۴۳۸.]</ref> اینشوشیناک با ارتقای شوش به پایتختی، خدای ملی عیلام شد؛ او سرور مردگان، خدای سوگند و قانون، و پدر ضعیفان بود و آشوربانی‌پال او را خدای اسرارآمیز می‌خواند.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، ص۲۰؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۶؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۲.</ref>

ناهونته، خدای خورشید و مجری قانون، معابدی در شوش و چغازنبیل داشت.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۴.</ref> هوتران، از کهن‌ترین ایزدان، فرزند هومبان و کیریریشا بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۶.]</ref> نارونته، الهۀ پیروزی، صاحب مجسمۀ سنگی در شوش بود و شازی، ایزد رودها، در آزمون‌های اوردالی داوری می‌کرد.<ref>[https://www.farhangeilam.ir/article_51203_0e5c42fd3a14cc1138d7296de738073c.pdf هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۵-۵۶؛ گیلانی، «بازتاب رسوم ایران باستان...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۱-۱۰۲.]</ref> ایزدان دیگری چون شیموت، مشاور قدرتمند خدایان، به همراه همسرش منزیت، و نیز ایشمکراب، لاگامار و راهوراتیر در متون دینی و حقوقی نام‌شان به میان آمده و نقش خاصی چون ضمانت سوگندها داشته‌اند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۴-۵۵؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲.]</ref>

معابد در عیلام باستان فراتر از عبادتگاه، مراکز اقتصادی، سیاسی و اجتماعی محسوب می‌شدند و به تبع آن کاهنان از قدرتی عظیم برخوردار بودند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۷۱؛ راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، ۱۳۵۴ش، ج۱، ص۱۴۰.</ref> از معابد اولیه بنایی برجای نمانده، اما مهرها آنها را بنایی مرتفع واقع بر سکو با سه شاخ بزرگ در دو سو نشان می‌دهند که نماد الوهیت بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۸؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۵.</ref> در هفت‌تپه (کَپنَک باستان) که در دوران تپتی‌آهر رونق یافت، آرامگاه‌های سلطنتی با طاق‌های آجری و  نیز معبد-آرامگاه برای تشریفات مذهبی ساخته شد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf حاتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۵.]</ref>

اوج معماری مذهبی عیلام، شهر مقدس دور-اونتاش (چغازنبیل) است که اونتاش-نپیریشا در حدود ۱۲۵۰ پ.م آن را بنا نهاد.<ref>گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ۱۳۷۲ش، ص۵۶.</ref> این مجموعۀ ۱۰۰ هکتاری با سه حصار متحدالمرکز و پنج‌طبقۀ ۵۳ متری<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf حاتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۵؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1655004032-10518-1400-1-34.pdf شاهرخی، نیکنامی و ایزدی، «تداوم ارزش‌های جغرافیای طبیعی...»، ۱۴۰۰ش، ص۵۷۹؛] [https://www.sid.ir/paper/1914156/fa اکبری دیزجی و خانپور، «هنر شیشه‌گری در تمدن ایلام...»، ۱۴۰۴ش، ص۱۴۷-۱۴۸.]</ref> به اینشوشیناک و نپیریشا تقدیم شده بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1655004032-10518-1400-1-34.pdf شاهرخی، نیکنامی و ایزدی، «تداوم ارزش‌های جغرافیای طبیعی...»، ۱۴۰۰ش، ص۵۸۲؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۴۰.]</ref>

درون حصارها معابدی برای هومبان، ایشنیکاراب، کیریریشا، نوسکو، پینیکیر و دیگر ایزدان ساخته شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد چغازنبیل...»، ۱۳۹۵ش، ص۱؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127296_2a62612eaa64974b88ea00858edfb121.pdf حاتمی نصاری، «معماری مذهبی ایلام»، ۱۳۹۷ش، ص۱۶-۱۸.]</ref> درون معابد نیز با مجسمه‌ها و اشیای زرین و سیمین آراسته می‌شد و بیرون حصارها باغ‌های مقدس پردرخت و دارای حوضچه گسترده شده بود. به نظر می‌رسد هدف از تأسیس این شهر، ایجاد مرکزی مذهبی برای گردهم‌آوردن خدایان امپراتوری بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص، ۵۳، ۵۱؛ هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۷.</ref>

آیین‌های عیلامی با قربانی‌ها و جشن‌های پیچیده‌ای همراه بود که زمان‌بندی آنها بر اساس تقویم‌های مخصوص تعیین می‌شد. از مهم‌ترین آیین‌ها، جشنوارۀ الهۀ نگهبان پایتخت (پینیکیر یا کیریریشا) بود که در نزدیکی شروع فصل پاییز برگزار می‌شد. در همین زمینه از جشن توگا نیز یاد شده است که در نیمۀ ماه به شیموت اختصاص داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۲۷.]</ref>

شرکت‌کنندگان با دو شیوۀ نیایش آشنا بودند. نیایش خطاب با دست‌های بلندشده و نیایش سکوت با دست‌های بر کمر.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۶۱؛ [https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقشمایه‌های مردانه...»، ۱۳۹۳ش، ص۲۲.]</ref> پادشاه در مقام کاهن اعظم و همسرش نیز در مراسم دینی سهیم بودند؛ تندیس مفرغی ملکه نپیر-آسو، شهبانو در حال نیایش ابدی با دست‌های بر سینه، نشانۀ این امر بود.<ref>[https://adyan.urd.ac.ir/article_111592.html سبزی، حاتمی کنکبود و رایگانی، «بررسی میزان تداوم نمادهای مذهبی...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۰؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام»، ۱۳۸۸ش، ص۵۵.]</ref> برگزارکنندگان این مناسک‌ها کاهن اعظم با لقب پاشیشورابو، کاهنان عادی با عنوان شانن و راهبه‌ها با عنوان مرتات بیتی بودند. <ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۰.]</ref>

موسیقی و رقص نیز جزئی جدایی‌ناپذیر از آیین‌ها بود. کهن‌ترین شواهد، اثرمهرهای هزارۀ سوم پ.م هستند که نوازنده‌ای را مقابل تخت روان خدا نشان می‌دهند.<ref>[https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری کانون اندیشه...»، ۱۳۸۸ش، ص۸۴.]</ref> نقوش برجستۀ کول‌فرح (در نزدیکی شهر ایذه) نیز صحنه‌های قربانی را با همراهی سه نوازندۀ چنگ، بربط و فلوت به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/360195/en .Rostami and Mansourabadi, "String Instruments...", 2020, p. 32-33]</ref>

اما دین عیلامی با لایه‌ای عمیق از نمادگرایی همراه بود. چنانچه مار به‌عنوان کانون این نمادگرایی بر در کوزه‌ها و دروازۀ معابد نقش می‌بستند<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص ۱ و ۳.]</ref> یا موجود تخیلی گریفون (شیردال) با بدن شیر و سر و بال‌های عقاب نیز به‌عنوان محافظ معابد ساخته می شدند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127297_7b1de496ec9380c2611cd71d7404befb.pdf مبینی و ابراهیم‌زاده، «تعاملات هنری ایلام و بین‌النهرین...»، ۱۳۹۷ش، ص۱۴-۱۵.]</ref>

محور نیروهای جادویی، مفهوم کیتن بود؛ قدرتی الهی که از جانب خدایان به معابد، اشیاء مقدس و پادشاه اعطا می‌شد و فرد با سوگند دروغ آن را از دست می‌داد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادل‌فر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲-۱۲۴؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref>

اعتقاد به زندگی پس از مرگ نیز در امتداد همین باورهای نمادین و جادویی قرار داشت. از این رو عیلامیان مردگان خود را به شیوه‌های گوناگونی به خاک می‌سپردند. در تابوت‌های سفالین اندودشده با قیر، در گورهای سردابه‌ای با طاق هلالی آجری، یا به صورت جنینی در خمره‌های بزرگ.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶ و ۷۵؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.]</ref> رسم نهادن سردیس‌های گِلی از متوفی در کنار سر یا بر چهرۀ او احتمالاً برای محافظت در سفر به جهان زیرین ساخته می‌شد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۸؛ [https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، پانویس ۴، ص۱۸.]</ref> دیگر اشیایی که همراه مردگان دفن می‌شدند ظروف، جواهرات، مهرهای استوانه‌ای و سلاح‌های شخصی بودند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref>

در کانون باورهای مربوط به مرگ، اینشوشیناک به عنوان داور مردگان و فرمانروای جهان زیرین قرار داشت و بر اساس الواح تدفینی، الهه‌های ایشمکراب و لاگامار متوفی را برای قضاوت نهایی به حضور او می‌بردند.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۸ و ۲۰؛] [https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائم‌پناه، «بازشناسی هویت شخصیت‌های اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> این الواح که با مردگان دفن می‌شد، حاوی استغاثه‌هایی برای راهیابی به قلمرو سایه‌ها و رهایی از عطش در جهانی تاریک و پرهراس می‌باشد.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۷۳.</ref>

== '''<big>هنر</big>'''<ref group="دیدگاه">صنایع دستی و معماری شاید دقیق تر باشد</ref> '''<big>و معماری</big>''' ==

معماری عیلامی مبتنی بر ساخت حجم‌های بزرگ با خشت و آجر و استفاده از رنگ در سطوح بنا بود. در هفت‌تپه، آرامگاه تپتی-آهار با طاق ضربی و نقاشی‌های دیواری به رنگ‌های گوناگون و تزئینات موزائیکی از گِل پخته و صدف ساخته شده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۴؛] [https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری کانون اندیشه و تمدن...»، ۱۳۸۸ش، ص۸۲.]</ref> در چغازنبیل، زیگورات پنج‌طبقه با آجرهای لعابدار آبی، سبز و سفید پوشانده شده بود و بر بدنۀ آن، ردیف‌هایی از آجرهای کتیبه‌دار با متونی به خط میخی عیلامی قرار داشت. <ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی معبد ...»، ۱۳۹۵ش، ص ۱ و ۵.]</ref>در شوش نیز، نمای معابد با آجرهای قالبی منقوش به پیکره‌های گاو-مرد، نخل و الهه تزیین شده بودند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۴.</ref>

پیکره‌های ساخته شده و برجا مانده از عیلامیان، عمدتاً بر آیین‌های مذهبی و نیایشی متمرکز هستند. برای نمونه، تندیس مفرغی ملکه نپیر-آسو، وی را در حالتی ایستاده با دست‌های بر هم نهاده بر سینه نشان می‌دهد. ماکت مفرغی سیت شمسی نیز دو پیکرۀ برهنه را در کنار بنایی کوچک در حال انجام آیین تطهیر نشان می‌دهد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص60، 83.</ref>

در صخره‌نگاری، نقوش مستقیماً بر سینۀ کوه‌ها حجاری می‌شدند. در کورانگان، نقش خدایی بر تخت مار و الهه‌ای در برابرش دیده می‌شود که همراه با صفوف نیایشگران با دست‌های بر کمر، بر صخرۀ مشرف بر رودخانۀ فهلیان کنده‌کاری شده است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو برجایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۴.]</ref> در اشکفت سلمان، چهار نقش برجسته، صحنه‌های نیایش هانی، حاکم محلی، و خاندانش را نشان می‌دهد.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10217_8bc56cf0bafb2650146f3e48cb85d257.pdf عبدی فر و فیروزمندی شیره‌جینی، «پیشنهادی برای حدود و ثغور عیلام نو...»، ۱۳۹۹ش، ص۱۷۱.]</ref> در کول‌فرح نیز، شش نقش برجستۀ بزرگ، انبوهی از پیکره‌ها را در مراسم قربانی و نیایش دسته‌جمعی به تصویر کشیده‌اند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127198_fc447fc2da79e048f8914671966f5306.pdf محمودی، محافظی، «ایلام در عصر آهن»، ۱۳۹۶ش، ص۱۳-۱۴.]</ref> اما در نقوش کول‌فرح و اشکفت سلمان، برخلاف کورانگان، تصویری از خود خدایان دیده نمی‌شود و تنها نام آنها در کتیبه‌ها ذکر شده است.<ref>[https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری کانون اندیشه...»، ۱۳۸۸ش، ص۸۸.]</ref>

سفالینه‌های منقوش شوش با بدنۀ نخودی‌رنگ و نقوش قهوه‌ای تیره یا سیاه ساخته می‌شدند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۹۱.</ref> این نقوش شامل الگوهای هندسی (مثلث، دایره، مربع، خطوط موجی)، گیاهی (سرو، گندم، نخل) و جانوری (بز کوهی، پرندگان آبزی، سگ‌های شکاری) می‌شد.<ref>[https://rahpooye.soore.ac.ir/article_241772_d45876a9f32b7b0403ab64ded43225e5.pdf شمیلی و غفوری‌فر، «تحلیل عناصر تصویری...»، ۱۳۹۸ش، ص۱۴-۲۲.]</ref> جام بزرگ شوش با سه ردیف نقش، پرندگان آبزی در لبه، سگ‌های شکاری خفته در میانه، و بز کوهی با شاخ‌های هلالی در مرکز، تزیین شده و تناسب نسبت‌های هندسی در آن دقیق می‌باشد.<ref>[https://jfava.ut.ac.ir/article_22901_1136af9a21c2ae44e54a7b49d4ca1ce5.pdf کبیری و براتی، «جام شوش جامی پر از رمز و راز»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۱۲؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1572094150-10233-97-27.pdf پولادچنگ، جابری‌راد و ضرغام، «تحلیل نقوش جام شوش...»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹-۲۰.]</ref> البته نقش بز کوهی بر این سفالینه‌ها تداعی مفاهیم مشخصی چون باروری و نزول باران را مدنظر دارند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1572094150-10233-97-27.pdf پولادچنگ، جابری‌راد و ضرغام، «تحلیل نقوش جام شوش...»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲.]</ref>

مهرهای عیلامی از موادی چون سنگ صابون، مرمر، لاجورد و قیر ساخته می‌شدند. نقوش آنها موجودات ترکیبی مانند گریفون یا شیردال، گاو-مرد، اسفنکس یا ابوالهول بالدار و اژدهای دوسر را شامل می‌شدند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127201_7ed50693ab8651870d8f8951a7dfa6e0.pdf مؤمنی، «حیوانات اسطوره‌ای مصور بر مهرهای ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۱، 4،5 .]؛ [https://sid.ir/paper/382827/fa نوری مجیری، بهروزی و حسنی، «نقوش اساطیری-مذهبی مهرها...»، ۱۳۹۹ش، ص۴۰۹-۴۱۲.]</ref> در این میان مار نیز با شکل‌‌های گوناگون چون تخت خدا و عصای قدرت، از نقوش اصلی این مهرها بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجی‌زاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقش‌مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص ۴۲-۴۸.]</ref> صحنه‌های نیایش در برابر خدا، اجرای قربانی و حمل تخت روان خدا نیز بر روی مهرها دیده می‌شوند.<ref>[https://sid.ir/paper/175188/fa عرب و شریفی نسب، «دین‌سالاری کانون اندیشه...»، ۱۳۸۸ش، ص۸۸.]</ref>

پیکرک‌های آیینی عیلامی، به‌ویژه پیکرک‌های مادینه، اغلب زنان را برهنه و با تأکید بر اندام‌های باروری نشان می‌دهند. پیکرک‌های زنان نیایشگر با دست‌های گره‌خورده بر سینه یا با ظرفی در دست نیز از انواع رایج این آثارند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1679223408-10655-1400-385.pdf نصر اصفهانی و طاهری، «مطالعۀ پیکرک‌های زنانه...»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳ و ۳۵ و ۳۷، 46]</ref> برآورد می‌شود که در شوش، زنان باردار این پیکرک‌ها را به عنوان طلسم نگهداری می‌کردند و پس از زایمان، آنها را می‌شکستند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref>

در چغازنبیل، میله‌های شیشه‌ای توخالی به رنگ آبی تیره مایل به بنفش تولید می‌شدند که در پنجره‌ها به کار می‌رفتند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1914156/fa اکبری دیزجی و خانپور، «هنر شیشه‌گری در تمدن ایلام...»، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۱ و ۱۵۲-۱۵۳.]</ref> ظروفی با لعاب شیشه ای با نقوش نیلوفر آبی، گریفون و اسفنکس نیز در این شهر ساخته می‌شد. اما در قیرتراشی، از قیر طبیعی برای ساخت ظروف تزیینی با نقوش برجستۀ جانوران استفاده می‌شد و یا کاسه‌ها و جام‌هایی تولید می‌شد که سر جانوران به صورت برجسته از سطح آنها بیرون می‌آمد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص 69، 85، ۹۳.</ref>

اوج هنر تزیینی عیلام در کاشی‌های لعاب‌دار و آجرهای رنگین نمایان است. در چغازنبیل، آجرهای لعاب‌دار ساده به رنگ‌های آبی، سبز و سفید به کار رفته‌اند که در این میان آجرهای دورۀ عیلام نو، از تنوع رنگ بیشتر برخوردارند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۹۳.</ref> بر سطح این آجرها، نقوش برجستۀ شیر، گاو، اسب، گریفون و اسفنکس، دو به دو در دو سوی یک درخت تزیینی نقش بسته‌اند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127360_8039afa70765452dbca8b98a84a37d80.pdf نیاکان، «'''مطالعه و بررسی ویژگی ها ومشخصات خشت های رنگین'''...»، ۱۳۹۸ش، ص۲۳-۲۴.]</ref> پیکرۀ بزرگی از شیر هم که از گل پخته ساخته شده و لعاب‌دار می‌باشد در ورودی معبد اینشوشیناک در شوش قرار داده شده بود.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۹۳.</ref>

هخامنشیان که خود فاقد خط و زبان نوشتاری بودند، برای ادارۀ قلمرو خود به میراث دیوان‌سالاری عیلامیان متکی شدند و زبان عیلامی را به عنوان زبان رسمی دستگاه اداری برگزیدند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1642570527-10505-1400-57.pdf آفرین، «مطالعۀ رابطۀ بینامتنی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۸.]</ref> الواح تخت جمشید گواه کاربرد این زبان در سراسر امپراتوری هخامنشیان می‌باشند و کاتبان عیلامی با سده‌ها تجربۀ دیوانی، ستون فقرات دستگاه اداری هخامنشیان را تشکیل می‌دادند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها...»، ۱۳۹۰ش، ص۵۸؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «جایگاه شوش در دوران هخامنشی...»، ۱۳۹۴ش، ص۵.]</ref> برخی پژوهشگران معتقدند که این کاتبان به فرمان داریوش بزرگ در ابداع خط میخی فارسی باستان نقشی اساسی ایفا کردند و نخستین نگارش کتیبۀ بیستون نیز به زبان عیلامی نوشته شد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان»، ۱۳۹۲ش، ص۴۰؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها...»، ۱۳۹۰ش، ص۵۸.]</ref> نفوذ این زبان چنان پایدار بود که مهر رئیس تشریفات داریوش نیز به خط عیلامی نگاشته شد و این زبان حدود سی قرن در منطقه رواج داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983767 اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۱۲؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان...»، ۱۳۸۴ش، ص۴۰.]</ref>

در حوزۀ دین، نام خدای عیلامی هومبان در الواح باروی تخت جمشید ۳۶ بار ذکر شده و سهمیۀ غلۀ او بیشتر از سهمیۀ اهورامزدا بوده است. کوروش نیز در استوانۀ خود از بازسازی معابد خدایان عیلامی خبر داده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520120239-9911-81.pdf ایمان‌پور و علیزاده، «پارسی‌ها و عیلامی‌ها...»، ۱۳۹۰ش، ص۶۰-۶۲.]</ref>

تثلیث خدایان هخامنشی (اهورامزدا، میترا و آناهیتا) در کتیبه‌های اردشیر دوم، به احتمال قوی ریشه در تثلیث کهن عیلامی (هومبان، اینشوشیناک و کیریریشا) دارد و مفهوم فرّۀ ایزدی نیز از باور عیلامیان به نیروی محافظ الهی کیتن سرچشمه گرفته است.<ref>[https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۴۵؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسم‌نژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref> اینشوشیناک، خدای بزرگ شوش، به همراه ایشمکراب و لاگامار، سه‌گانه‌ای را تشکیل می‌دادند که بر جهان پس از مرگ نظارت داشتند و این الگو با سه‌گانۀ زرتشتی میترا، سروش و رشن شباهت دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، ص ۷-۸.]</ref>

در استوانۀ کوروش، وی با برگزیدن لقب شاه انشان، خود را وارث سنت سیاسی عیلامیان معرفی کرده است. در مجموع نفوذ فرهنگی عیلام در زمینه‌هایی چون لباس، اخلاق سیاسی و نظام حکومت‌داری فدرال در دوران کوروش قابل تشخیص است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۳ و ۵۵؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص۱۲.]</ref> نقش ساده و آرامگاه کوروش نیز بازتابی از آیین سلطنتی عیلامی به شمار می‌رود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۲.]</ref>

از سوی دیگر شوش به عنوان پایتخت زمستانی پارسی‌ها برگزیده شد و داریوش بزرگ کاخ خود را بر روی ویرانه‌های شوش عیلامی بنا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «جایگاه شوش در دوران هخامنشی...»، ۱۳۹۴ش، ص۱؛] اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالت‌محوری...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۲.</ref>

در عرصۀ هنر، نقوش برجستۀ صخره‌ای عیلام، سنتی را پایه‌گذاری کردند که الهام‌بخش حجاری‌های هخامنشی و ساسانی شدند و معماری و نقشمایه‌های حیوانی در هنر هخامنشی، در واقع بسط و گسترش سنت‌های عیلامی بودند.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_51436_3017a605bdfe9b0cd9ee25c72c33b8a6.pdf دادور و صادقی طاهری، «بررسی نقش‌مایه‌های مردانه...»، ۱۳۹۳ش، ص۲۱؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1642570527-10505-1400-57.pdf آفرین، «مطالعۀ رابطۀ بینامتنی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۷.]</ref>

موقعیت جغرافیایی ایلام، این تمدن را به کانونی برای پیوند تمدن‌های شرق و غرب باستان بدل کرده بود. شوش در محل تلاقی راه‌های مهمی قرار داشت که از غرب به بین‌النهرین، از شمال به فلات مرکزی ایران و از جنوب به خلیج فارس منتهی می‌شدند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۵۳.</ref> این موقعیت، ایلام<ref group="دیدگاه">چنانکه قبلا هم گفته بودم شما باید در بحث مفهوم شناسی بگید که ایلام همان عیلام است</ref> را در مسیر ارتباطی میان بین‌النهرین و درۀ سند قرار داده و زمینۀ ورود فلات ایران به دوران تاریخی را فراهم کرده بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 سرخ‌آبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام...»، ۱۴۰۵ش، ص۲۲۳.]</ref>

یکی از ابعاد این نقش پیوندی، تجارت گستردۀ مواد خام و کانی‌ها بود که ایلام را به واسطه‌ای حیاتی در زنجیرۀ تأمین نیازهای میان‌رودان بدل کرده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر... »، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵.]</ref> اما تأثیرگذاری ایلام به حوزۀ اقتصاد محدود نماند و در عرصۀ فرهنگ و هنر نیز تمدن‌های دوردست را تحت تأثیر قرار داد. موجود افسانه‌ای گریفون (شیردال)، ابداعی ایلامی، در مصر پذیرفته شده و تا دوران هخامنشی تداوم یافت.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127201_7ed50693ab8651870d8f8951a7dfa6e0.pdf مؤمنی، «حیوانات اسطوره‌ای مصور بر مهرهای ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵ و ۷.]</ref> همچنین، ظهور «گاو-مرد» در ایلام با ابداع اسفنکس (ابوالهول) در مصر هم‌زمان دانسته شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129096 مهرآفرین و قائم‌پناه، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۷.]</ref>

در شرق فلات ایران نیز شواهدی از پیوندهای فرهنگی با ایلام به دست آمده است. شباهت سفال‌های این مناطق با محوطه‌های ترکمنستان و پاکستان، مؤید مبادلات فرهنگی گسترده‌ای است که ایلام در آنها نقشی محوری ایفا می‌کرد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰-۱۱.]</ref>

=== '''<big>سرچشمه‌های شناخت ما از عیلام</big>''' <ref group="دیدگاه">واقعا عناوین ویکی نگارانه نیست. این بحث را میشود در اول مقاله تحت عنوان پیشینه نگارش کرد. </ref> ===

شناخت ما از عیلام تا پیش از کاوش‌های علمی در شوش، عمدتاً بر منابع بیرونی و اغلب خصمانۀ همسایگانش متکی بود که کهن‌ترین آن‌ها، الواح و کتیبه‌های سومری و اکدی هستند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲.]</ref>

در کتاب مقدس نیز نام عیلام در کتاب‌های پیدایش، اشعیا، ارمیا و حزقیال ذکر شده و در کتاب استر هجده مرتبه به شوش به عنوان تختگاه پادشاهان اشاره شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان...»، ۱۳۸۴ش، ص۳۶-۳۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160217145008-9462-111.pdf ایمان‌پور، نصرالله‌زاده و علی‌زاده، «جایگاه شوش در دوران هخامنشی...»، ۱۳۹۴ش، ص۶].</ref> عیلام در اساطیر یونانی نیز راه یافته است؛ داستان ممنون، پسر سپیده‌دم، که با سپاهیان شوش به یاری تروا شتافت و اشارۀ استرابون به شوش به عنوان پایتخت برگزیدۀ کوروش، نمونه‌هایی از این حضور هستند.<ref>سایکس، تاریخ ایران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص ۶۵ و ۱۲۴.</ref>

اما مهمتر از این منابع بیرونی که غالباً تصویری تحریف‌شده از عیلام به دست می‌دهند، کاوش‌های باستان‌شناسی در شوش و دیگر محوطه‌هاست که امکان شناخت مستقیم‌تری را فراهم کرده است. اسناد اکدی شوش، شامل صدها سند حقوقی، اقتصادی و اداری از دورۀ سوکل‌مخ‌ها، و گِل‌نبشته‌های آغازعیلامی، کتیبه‌های سلطنتی از چغازنبیل و نقوش برجستۀ صخره‌ای، منابع دست‌اول ارزشمندی برای فهم تاریخ و فرهنگ عیلامیان به‌دست می‌دهند.<ref>[https://sid.ir/paper/210685/fa بادامچی، «دادرسی در ایلام باستان...»، ۱۳۹۲ش، ص۲۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی...»، ۱۳۹۵ش، ص ۱ و ۵.]</ref>

به گفتۀ پیر آمیه، عیلام‌شناس فرانسوی، اگر این تمدن آن‌گونه که شایسته است معرفی نشده، دلیل آن معرفی از روی شهادت اسناد و مدارک دشمنانش است. مشکل دیگری که مانع ترسیم  تصویر واقعی‌تر از عیلامی‌ها به حساب می‌آید، عدم ثبت وقایع تاریخی توسط خود عیلامی‌هاست؛ آنان کمتر به ثبت وقایع تاریخی می‌پرداختند و دانش خود را سینه‌ به‌ سینه منتقل می‌کردند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمه‌های تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲-۲۱۳.]</ref>

نخستین گام‌ها جهت شناخت عیلام در دهۀ ۱۸۵۰ میلادی با کوشش‌های ویلیام کنت لفتوس انگلیسی برداشته شد و سپس مارسل دیولافوا و همسرش در سال ۱۸۸۴ کاوش‌هایی را در شوش آغاز کردند که به کشف کاخ داریوش انجامید.<ref>سایکس، تاریخ ایران، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۷۰؛ پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۲۱-۲۲.</ref> در سال ۱۸۹۷ میلادی، ژاک دمرگان پس از عقد قرارداد انحصاری حفاری با دولت ایران، هیئت کاوش فرانسوی را پایه‌گذاری و شوش را به چهار بخش اصلی تقسیم کرد.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۳؛] پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۲۱-۲۲.</ref> در جریان کاوش‌های او، آثاری چون ستون یادبود پیروزی نارام‌سین و سنگ‌نبشتۀ قانون حمورابی کشف شد.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۲۵.</ref>

در این میان رومن گیرشمن از دهۀ ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۰ میلادی نقشی محوری در عیلام‌شناسی ایفا کرد و کاوش‌های روشمند او در شوش و به‌ویژه دور-اونتاش دریچه‌ای نو به تاریخ و مذهب عیلامیان گشود.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بی‌تا، ص۱۵.</ref> در ایران نیز، عزت‌الله نگهبان با کاوش در هفت‌تپه از سال ۱۳۴۴ خورشیدی، بخش مهمی از تاریخ عیلام میانه را روشن کرد و ویلیام سامنر با کاوش در تل ملیان در دهۀ ۱۹۷۰ میلادی، به کشف الواح و آثار مهمی از دوره‌های مختلف عیلامی نائل آمد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127554_0ea171b9dcccdd7bc1056ee20e307bdb.pdf محمودیان، «نگاهی اجمالی به تحولات تاریخی و...»، ۱۳۹۸ش، ص۱۱ و ۲۰.]</ref>

همزمان با کاوش‌های میدانی، پیشرفت‌هایی در زمینۀ رمزگشایی خطوط عیلامی صورت گرفت. در نتیجه والتر هینتس آلمانی به نقشی مؤثر در خوانش و فهم زبان و تاریخ عیلام دست یافت. در دهه‌های بعد، پژوهشگرانی چون پیر آمیه، جرج کامرون، متیو استولپر و یوسف مجیدزاده هر یک به شناخت این تمدن مدد رساندند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120329104352-2087-2.pdf عامریان، «نگاهی به ایلامیان و هنر آنان...»، ۱۳۸۴ش، ص۳۳.]</ref>در سال‌های اخیر نیز، پروژه‌های بین‌المللی حفاظت از چغازنبیل با همکاری یونسکو و سازمان میراث فرهنگی ایران، گام‌هایی در زمینۀ حفظ و معرفی این میراث جهانی برداشته‌اند.<ref>.Guillaud, Okada, Vatandoust, Chogha Zanbil, 2003, p. 29</ref>