فرهنگ رسانه‌ای: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| تصویر            =  فرهنگ رسانه‌ای.jpg

| نخستین کاربرد    =  

| مقدس برای        =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

{{درشت|'''فرهنگ رسانه‌ای'''}}؛ مجموعه باورها، ارزش‌ها و الگوهای رفتار که از سوی رسانه‌ها ترویج می‌شود.

فرهنگ رسانه‌ای (Media Culture)، زیست‌بوم و نظام ارزش‌داوری جدیدی است که فناوری‌های دیجیتال به کمک آن، هنجارهای رفتاری، نگرش‌ها و شیوه‌های زیست انسان‌ها را دگرگون می‌سازد. این پدیده، کارکردی دوقطبی دارد؛ به‌طوری که در کنار ترویج روایت‌های سرگرمی‌محور سطحی و تضعیف مراجع تربیتی سنتی، بستری برای کنشگری جامعه و تعاملات جهان-محلی فراهم می‌آورد. این جریان در ایران، در نقطهٔ تلاقی پیام‌های ارتباطی بین‌المللی با سنت‌های بومی و چارچوب‌های سیاست‌گذاری ارتباطی شکل می‌گیرد.

== مفهوم‌شناسی ==

فرهنگ رسانه‌ای به مجموعه‌ای از نگرش‌ها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری اطلاق می‌شود که در رسانه‌های جمعی، تولید و ترویج می‌شود و نقش کلیدی در شکل‌دهی به سبک زندگی، [[هنجارهای اجتماعی]] و همگون‌سازی فرهنگی دارد.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش، ص185.]</ref> در مطالعات فرهنگی، [[رسانه (ارتباطات)|رسانه‌ها]] بستر تعامل با [[فرهنگ]] تلقی می‌شوند و به بازسازی الگوهای معنایی و ایجاد دگرگونی‌های شناختی در مخاطبان می‌پردازند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21250/رسانه-و-فرهنگ-سازی دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص180.]</ref> فرهنگ رسانه‌ای از این منظر، نشان‌دهندهٔ محیط فرهنگی، عادت‌ها و [[الگوی مصرف|الگوهای مصرفی]] است که رسانه‌ها بر جامعه حاکم می‌کنند.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref> شناخت فرهنگ رسانه‌ای معمولاً در سه حوزه بررسی می‌شود: اقتصاد سیاسی، محتوای رسانه‌ای و الگوی مصرف مخاطبان.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش، ص201-203.]</ref>

== ویژگی‌ها ==

[[پرونده:فرهنگ رسانه‌ای۱.png|جایگزین=استفاده از تلفن همراه برای درس خوندن|بندانگشتی|استفاده از تلفن همراه به‌عنوان بستری برای آموزش]]

* فرهنگ رسانه‌ای، به‌دلیل ماهیت پویا و مبتنی بر پلتفرم، جایگزین نهادهای سنتی مانند [[خانواده]] و [[مدرسه]] شده و اکنون کارگزار اصلی فرهنگ‌پذیری است.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> تولیدات این فضا اغلب سطحی و سیال هستند<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص185.]</ref> و با خلق نمادها و بازتولید الگوهای مصرف، ارتباطات و سبک زندگی، تعادل روابط فردی و اجتماعی را دستخوش تغییر می‌کند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21250/رسانه-و-فرهنگ-سازی دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص181-182.]</ref>

* پلتفرم‌های تصویرمحور با نمایش چهره‌های آرمانی و دستکاری‌شده، کاربران را به مقایسهٔ خود با این تصاویر ایده‌آل وامی‌دارند و فاصلهٔ میان واقعیت و ذهنیت را عمیق‌تر می‌سازند.<ref>[https://gama.ir/blog/10260/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8 «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیام‌های رسانه‌ای در شکل‌گیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وب‌سایت گاما.]</ref> همچنین الگوریتم‌ها با محدود کردن تنوع اطلاعات، کاربران را در حباب‌های فکری خود محبوس کرده و توانایی تفکر نقادانه را تضعیف می‌کنند.<ref>[https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمار و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.]</ref>

* فرهنگ رسانه‌ای با تغییر مفاهیم زمان و مکان، بستری برای هویت‌های مجازی و ناپایدار فراهم می‌آورد که با هنجارهای زندگی واقعی در تعارض است و تنش‌های عصبی و خستگی روانی را افزایش می‌دهد. انبوه داده‌های ناهمگون نیز به اضطراب دیجیتالی، احساس گم‌گشتگی و تنهایی میان‌فردی دامن می‌زند.<ref>[https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمار و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.]</ref>

* فرهنگ رسانه‌ای از سه طریق بر مخاطب اثر می‌گذارد: الف) گزینش‌گرانه: جذب آگاهانهٔ عناصر مفید فرهنگ بیگانه؛ ب) تشبه‌پذیری: دگرگونی کامل [[هویت]] در برابر پیام‌های مسلط؛ ج) فرهنگ‌گرایی پلتفرمی: تغییر مهندسی‌شده در ذائقه و سبک [[مصرف]].<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21250/رسانه-و-فرهنگ-سازی دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص183-185.]</ref>

* همگرایی و سرگرمی‌محوری از دیگر ویژگی‌های این فرهنگ است که با تولید پیام برای مخاطبان انبوه، به [[جهانی‌شدن]] شتاب می‌بخشد، اما به‌جای عمق‌بخشی، بر لذت‌های زودگذر و منافع تجاری تأکید دارد و فرهنگی توده‌ای و کاذب می‌آفریند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/فرهنگ-رسانه-و-رسانه-فرهنگی «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

* فرهنگ رسانه‌ای با انباشت تدریجی پیام‌ها، بر ناخودآگاه جمعی نیز اثر می‌گذارد. این ویژگی دو روی دارد: هم می‌تواند به نفوذ ساختاری و تضعیف ارزش‌های بومی بینجامد<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/مروری-بر-رسانه-و-نقش-آن-برای-تقابل-در-برابر-ت٠«مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> و هم به بازتولید هویت و مصونیت‌سازی فرهنگی کمک کند. این فرایند با بازنمایی جهت‌دار، چارچوب‌های ذهنی مخاطبان را دگرگون می‌سازد.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/تنها-ابزار-غرب-برای-دستکاری-فرهنگ-ما-رسانه-ا «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

== پیامدها ==

* افراد، محصولات فرهنگ رسانه‌ای را برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی به‌کار می‌گیرند<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص197؛] [https://sepidarnews.ir/yaddasht/308935-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8% «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.]</ref> و نمود عینی آن را در [[مدیریت بدن]]، [[مدگرایی|گرایش به مد]] و ذائقهٔ پوشش نشان می‌دهند.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref> تثبیت این الگوها نیز به ترجیح تعاملات فضای مجازی و رسانه‌ای بر روابط عینی می‌انجامد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، «فرهنگ استفاده از رسانه‌ها»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>

* فرهنگ رسانه‌ای با کاربست ساده‌انگارانه یا نادرست واژگان و مفاهیم، موجب تضعیف زبان عمومی جامعه می‌شود و با ابداع اصطلاحات جدید و سرعت‌بخشی به انتقال مفاهیم نیز دامنهٔ واژگانی توده‌ها را پویا و روزآمد می‌سازد.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref>

* ورود فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی از طریق ابزارهای هوشمند، ماهیت مصرف و زیست کودکان را دگرگون کرده است.<ref>[https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانه‌ای کودکان با رویکرد درک چشم‌انداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587-589.]</ref> انطباق شناختی با فرهنگ رسانه‌ای، [[کودک]] را در معرض پذیرش بی‌چون‌وچرای این فرهنگ قرار می‌دهد.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/تنها-ابزار-غرب-برای-دستکاری-فرهنگ-ما-رسانه-ا «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

[[پرونده:فرهنگ رسانه‌ای۲.jpg|جایگزین=آرایشگاه زنانه در تابلو تبلیغاتی|بندانگشتی|آرایشگاه زنانه در تابلو تبلیغاتی شهر بابل]]

فرهنگ رسانه‌ای در ایران، حاصل تلاقی جریان‌های ارتباطی جهانی و سنت‌های بومی است؛ ایرانی‌ها مظاهر رسانه‌ای جهان را با معیارهای مذهبی و مقتضیات محلی خود بازتعریف می‌کنند.<ref>[https://hamshahritraining.ir/article/3685/ایرانی-شدن-فرهنگ-رسانه «ایرانی شدن فرهنگ رسانه»، مرکز آموزش و پژوهش همشهری.]</ref> با این حال، مصرف نامتوازن این فضا گاهی نسل جدید را تحت تأثیر صنعت فرهنگ جهانی، به دگرخودپنداری مجازی مبتلا می‌سازد که پیامد آن  ناکامی عاطفی است. در سال‌های اخیر، بازتعریف جنبش‌های جهانی اصلاح فرهنگ رسانه‌ای مانند مثبت‌نگری به بدن و پذیرش تنوع زیبایی، در قالب تولید محتوای واقع‌گرایانه توسط کاربران داخلی، به ابزاری برای مقابله با استانداردهای تجاری رسانه‌های بزرگ تبدیل شده است.<ref>[https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمار و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص171.]</ref>

فرهنگ رسانه‌ای در ایران با دو چالش اصلی روبرو است:  

# خلأ نظری ناشی از تبیین‌نشدن هنجارهای رسانه‌ای متناسب با ارزش‌های اسلامی-ایرانی

# عوام‌گرایی پلتفرمی که در آن برخی رسانه‌ها برای جلب مخاطب انبوه و بقای اقتصادی، به بازتولید الگوهای سرگرمی‌محور سطحی و جنجال‌آفرینی روی می‌آورند.<ref>[https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمارو دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص165-166.]</ref>

=== سیاست‌های فرهنگی ===

سیاست‌گذاری در ایران برای مدیریت این فضا بر چهار محور استوار است:

# حمایت از گردش آزاد اطلاعات و پاسخ‌گویی به‌منظور افزایش اعتماد عمومی و رفع انحصار.<ref>[https://www.irna.ir/news/81831438/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8% «فرهنگ‌سازی رسانه‌ای متأثر از گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>