|
|
| (۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| <big>'''مهاجرت؛'''</big> فرایند جابهجایی جمعیت بین مبدأ و مقصد با پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعدد.
| | {{درشت|'''مهاجرت؛'''}} فرایند جابهجایی جمعیت بین مبدأ و مقصد با پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعدد. |
|
| |
|
| مهاجرت بهعنوان جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. این پدیده از دیرباز در تاریخ بشر وجود داشته و علل آن از عوامل طبیعی در گذشته به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در عصر نوین تغییر یافته است. نظریههای مختلفی از جمله دیدگاه دورکیم، کارکردگرایی، نظریه کشش و رانش و نظریه شبکه مهاجرت به تبیین ابعاد مختلف این پدیده پرداختهاند. مهاجرت به دو نوع اصلی بینالمللی (شامل داوطلبانه و اجباری) و درونمرزی (شامل روزمره و دورهای) تقسیم میشود که هر کدام پیامدهای خاص خود را برای مبدأ و مقصد به همراه دارد. در ایران، مهاجرت به ویژه از مناطق کمترتوسعهیافته به سوی استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و دانشجویان به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. چالشهای سیاستگذاری از جمله کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست ادغام برای مهاجران، از موانع اصلی مدیریت این پدیده در کشور محسوب میشوند. | | مهاجرت بهعنوان جابهجایی جمعیت از یک مکان به مکان دیگر، پدیدهای پیچیده با ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی تغییرات جمعیتی محسوب میشود. این پدیده از دیرباز در تاریخ بشر وجود داشته و علل آن از عوامل طبیعی در گذشته به مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در عصر نوین تغییر یافته است. نظریههای مختلفی ازجمله دیدگاه دورکیم، کارکردگرایی، نظریه کشش و رانش و نظریهٔ شبکهٔ مهاجرت به تبیین ابعاد مختلف این پدیده پرداختهاند. مهاجرت به دو نوع اصلی بینالمللی (شامل داوطلبانه و اجباری) و درونمرزی (شامل روزمره و دورهای) تقسیم میشود که هرکدام پیامدهای خاص خود را برای مبدأ و مقصد بههمراه دارد. در ایران، مهاجرت بهویژه از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی استانهای توسعهیافته و نیز خروج نخبگان و دانشجویان به خارج از کشور، روندی افزایشی داشته است. چالشهای سیاستگذاری ازجمله کهنگی قوانین، فقدان راهبرد بازدارنده و نبود سیاست ادغام برای مهاجران، از موانع اصلی مدیریت این پدیده در کشور محسوب میشوند. |
|
| |
|
| == '''مفهومشناسی''' == | | == مفهومشناسی == |
| مهاجرت در لغت بهمعنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> در جامعهشناسی، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص284.</ref> از نظر پژوهشگران سفر توریستها بهعنوان مهاجرت شناخته نمـی شـود؛ امـا با وجود ایـن، جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/519458/fa ذوالفقاری، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهاي (مطالعه موردي مرزهاي جنوب شرق کشور)»، 1396ش، ص128.]</ref> | | مهاجرت در لغت به معنای کوچکردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آنجا محسوب نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/مهاجرت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه مهاجرت.]</ref> در جامعهشناسی، مهاجرت به جابهجایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص284.</ref> از نظر پژوهشگران سفر توریستها بهعنوان مهاجرت شناخته نمیشود؛ اما باوجود این، جابهجاییهای فصلی کارگران، بیشتر بهعنوان شکلی از مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/519458/fa ذوالفقاری، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، 1396ش، ص128.]</ref> |
|
| |
|
| == اهمیت == | | == اهمیت == |
| مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس باروری، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری از مناطق عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.] | | مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفهٔ اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس باروری، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری مناطق، عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.]</ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰م به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران در سه دههٔ اخیر ازجمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبهٔ سوم مهاجرت افراد متخصص را میان کشورهای در حال توسعه داشته که از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر به ایران بازگشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref> |
| </ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰ به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران ایران در سه دهه اخیر از جمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبه سوم مهاجرت افراد متخصص را در میان کشورهای در حال توسعه داشته و از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر بازگشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص131.]</ref> بر اساس آمار رسمی ارائه شده توسط مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین.]</ref> | |
|
| |
|
| == '''نظریههای مهاجرت''' == | | == نظریههای مهاجرت == |
| | * '''دورکیم:''' مهاجرتها پس از رنسانس و در نتیجهٔ میل انسان به جابجایی آغاز میشوند و تقسیم کار اجتماعی، ریشه در دو عامل حجم جمعیت و تراکم مادی و اخلاقی جامعه دارد. حجم جمعیت میتواند از طریق افزایش موالید یا مهاجرت افراد، افزایش یابد. دورکیم بر نیازهای ارتباطی-انسانی بهعنوان نیروی محرکهٔ مهاجرت تأکید دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص88.]</ref> |
| | * '''کارکردگرایی:''' مهاجرت پدیدهای طبیعی و داوطلبانه با کارکرد مثبت برای جامعه است که بیکاری را کاهش، درآمد را افزایش و توسعهٔ اقتصادی را ممکن میسازد. کودکان و نوجوانان، سازگاری آسانتری با محیط جدید دارند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص59-88.]</ref> |
| | * '''قشربندی کارکردی (دیویس و مور):''' قشربندی اجتماعی در همه جوامع وجود دارد. در جوامع جهان سوم بهدلیل عدم تخصیص موقعیتها براساس شایستگی، افراد تحصیلکرده مهاجرت را راهکاری ضروری میدانند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص89-90.]</ref> |
| | * '''نظریه سیستمی:''' نظام جهانی توسعهٔ ناموزون میان کشورهای مرکز و پیرامون را تنظیم میکند. مهاجرت پدیدهای چندمتغیره است و نمیتوان آن را تنها براساس یک عامل تبیین کرد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص90-91.]</ref> |
| | * '''شبکه مهاجرت (مسی):''' شبکههای مبتنی بر خویشاوندی و دوستی با ارائهٔ اطلاعات، کاهش هزینهها و کمک به یافتن شغل، فرایند مهاجرت را تسهیل میکنند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.]</ref> |
| | * '''کشش و رانش (دروتی توماس):''' مهاجرت ناشی از عدم تعادل اقتصادی-اجتماعی میان مبدأ و مقصد است. عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد، افراد را بهویژه در سنین ۲۰ تا ۳۰ سالگی به مهاجرت ترغیب میکنند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.]</ref> |
| | * '''دیدگاه فمینیستی:''' مهاجرت میتواند منبع استقلال، اعتمادبهنفس و ارتقای پایگاه اجتماعی زنان باشد و بر تحرک داوطلبانه و تصمیمگیری آزادانهٔ زنان تأکید دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92.]</ref> |
| | * '''راونشتاین:''' شدت مهاجرت با فاصله رابطهٔ معکوس دارد و مهاجرت، اغلب مرحلهای است. انگیزهٔ اقتصادی مهمترین عامل مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92-93.]</ref> |
| | * '''نظریه امید:''' امید که ترکیبی از انتظار رسیدن به هدف و احتمال تحقق آن است، تأثیر مستقیمی بر تصمیم به مهاجرت دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص93-94.]</ref> |
| | * '''نظریه سرمایهداری:''' خروج نیروهای متخصص، ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعهنیافته است؛ نظامهای آموزشی کهنه و نبود برنامهریزی مناسب از عوامل اصلی این پدیده هستند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص94.]</ref> |
|
| |
|
| * '''دورکیم:''' مهاجرتها پس از رنسانس و در نتیجه میل انسان به جابجایی آغاز میشوند و تقسیم کار اجتماعی ریشه در دو عامل حجم جمعیت و تراکم مادی و اخلاقی جامعه دارد. حجم جمعیت میتواند از طریق افزایش موالید یا مهاجرت افراد افزایش یابد. دورکیم بر نیازهای ارتباطی-انسانی بهعنوان نیروی محرکه مهاجرت تأکید دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص88.]</ref>
| | == انواع مهاجرت == |
| * '''کارکردگرایی:''' مهاجرت پدیدهای طبیعی و داوطلبانه با کارکرد مثبت برای جامعه است که بیکاری را کاهش، درآمد را افزایش و توسعه اقتصادی را ممکن میسازد. کودکان و نوجوانان سازگاری آسانتری با محیط جدید دارند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص88-59]</ref>
| | پدیده مهاجرت براساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم شده است: |
| * '''قشربندی کارکردی (دیویس و مور):''' قشربندی اجتماعی در همه جوامع وجود دارد. در جوامع جهان سوم به دلیل عدم تخصیص موقعیتها بر اساس شایستگی، افراد تحصیلکرده مهاجرت را راهکاری ضروری میدانند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص89-90.]</ref>
| |
| * '''نظریه سیستمی:''' نظام جهانی توسعۀ ناموزون میان کشورهای مرکز و پیرامون را تنظیم میکند. مهاجرت پدیدهای چندمتغیره است و نمیتوان آن را تنها بر اساس یک عامل تبیین کرد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص90-91.]</ref>
| |
| * '''شبکه مهاجرت (مسی):''' شبکههای مبتنی بر خویشاوندی و دوستی با ارائه اطلاعات، کاهش هزینهها و کمک به یافتن شغل، فرآیند مهاجرت را تسهیل میکنند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.]</ref>
| |
| * '''کشش و رانش (دروتی توماس):''' مهاجرت ناشی از عدم تعادل اقتصادی-اجتماعی میان مبدأ و مقصد است. عوامل دافعه در مبدأ و جاذبه در مقصد، افراد را به ویژه در سنین ۲۰ تا ۳۰ سالگی به مهاجرت ترغیب میکنند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص91.]</ref>
| |
| * '''دیدگاه فمینیستی:''' مهاجرت میتواند منبع استقلال، اعتماد به نفس و ارتقای پایگاه اجتماعی زنان باشد. بر تحرک داوطلبانه و تصمیمگیری آزادانه زنان تأکید دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92.]</ref>
| |
| * '''راونشتاین:''' شدت مهاجرت با فاصله رابطه معکوس دارد و مهاجرت اغلب مرحلهای است. انگیزه اقتصادی مهمترین عامل مهاجرت محسوب میشود.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص92-93.]</ref>
| |
| * '''نظریه امید:''' امید که ترکیبی از انتظار رسیدن به هدف و احتمال تحقق آن است، تأثیر مستقیمی بر تصمیم به مهاجرت دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص93-94.]</ref>
| |
| * '''نظریه سرمایهداری:''' خروج نیروهای متخصص ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعه نیافته است؛ نظامهای آموزشی کهنه و نبود برنامهریزی مناسب از عوامل اصلی این پدیده هستند.<ref>[https://sid.ir/paper/164809/fa راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، 1391ش، ص94.]</ref>
| |
|
| |
|
| == '''انواع مهاجرت''' ==
| | '''مهاجرت داخلی:''' به جابهجایی جمعیت درونِ مرزهای یک کشور گفته میشود که میتواند بهصورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.<ref>تقوی، مبانی جمعیتشناسی، 1378ش، ص118.</ref> |
| پدیده مهاجرت بر اساس مرزهای سیاسی کشورها به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
| |
|
| |
|
| '''مهاجرت داخلی:''' به جابهجایی جمعیت درون مرزهای یک کشور گفته میشود که میتواند به صورت شهر به شهر، روستا به شهر یا روستا به روستا انجام گیرد.<ref>تقوی، مبانی جمعیتشناسی، 1378ش، ص118.</ref>
| | '''مهاجرت خارجی (بینالمللی):''' به نقل مکان افراد از کشوری به کشور دیگر اطلاق میشود که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی نیز میشود.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص300.</ref> |
| | |
| '''مهاجرت خارجی (بینالمللی):''' به نقل مکان افراد از کشوری به کشور دیگر اطلاق میشود که شامل مواردی مانند آوارگان جنگی و پناهندگان سیاسی نیز میگردد.<ref>کوئن، مبانی جامعهشناسی، 1382ش، ص300.</ref> | |
|
| |
|
| == مدلهای ادغام و سازگاری مهاجرت == | | == مدلهای ادغام و سازگاری مهاجرت == |
| برای توصیف فرآیند تعامل مهاجران با جامعه میزبان، سه الگوی کلان مطرح شده است:
| | الگوهای فرایند تعامل مهاجران با جامعهٔ میزبان عبارتند از: |
| | * همانندسازی که در آن مهاجران ویژگیهای فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعهٔ غالب، حل میشوند؛ |
| | * آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگها به شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه میانجامد؛ |
| | * کثرتگرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref> |
|
| |
|
| * همانندسازی که در آن مهاجران ویژگیهای فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعه غالب حل میشوند؛
| | در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش میگیرند: |
| * آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگها به شکلگیری ترکیبات فرهنگی تازه میانجامد؛ | | * تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعهٔ جدید است؛ |
| * کثرتگرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویتهای متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref> | | * همانندسازی که جذب کامل در [[فرهنگ]] میزبان محسوب میشود؛ |
| | | * جدایی که حفظ هویت در انزوا است؛ |
| در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش میگیرند:
| | * حاشیهنشینی که تعلق نداشتن به هیچیک از دو جامعه را نشان میدهد. |
|
| |
|
| * تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعه جدید است؛
| | به گفتهٔ نظریهپردازان، سازگاری، فرآیندی خطی نیست و تحتتأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیهٔ خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/مروری-بر-نظریات-جدید-مطرح-شده-در-حوزه-مهاجرت برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref> |
| * همانندسازی که جذب کامل در فرهنگ میزبان محسوب میشود؛
| |
| * جدایی که حفظ هویت در انزوا است؛
| |
| * حاشیهنشینی که تعلق نداشتن به هیچ یک از دو جامعه را نشان میدهد.
| |
|
| |
|
| به گفته نظریهپردازان، سازگاری فرآیندی خطی نیست و تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایههای اولیه خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم میزند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/387489/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D8%B1%D8%AD-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA برومندزاده و نوبخت، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، 1390ش، ص76-83.]</ref> | | == پیامدهای مهاجرت == |
| | به گفتهٔ جامعهشناسان، مهاجرت پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد. |
| | * در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش [[خانواده|خانوادهٔ]] باقیمانده در مبدأ میشود، هرچند در برخی موارد فرصتهای اقتصادی تازهای نیز ایجاد میکند. |
| | * از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش میدهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران میتواند به معیشت خانوادهها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران بهطور معمول مشاغلی را بر عهده میگیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. |
| | * در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگهای متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعهٔ میزبان منجر میشود. |
| | * در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت، سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها بکاهند. |
| | * در بعد فردی، مهاجرت تجربهای دوگانه است؛ از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را بههمراه دارد. |
|
| |
|
| == '''پیامدهای مهاجرت''' ==
| | در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجهٔ آن به نحوهٔ مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> |
| به گفته جامعهشناسان، مهاجرت پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقیمانده در مبدأ میشود، هرچند در برخی موارد فرصتهای اقتصادی تازهای نیز ایجاد میکند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش میدهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران میتواند به معیشت خانوادهها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده میگیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگهای متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر میشود. در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربهای دوگانه است؛ از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref>
| |
|
| |
|
| == مهاجرت در ایران == | | == مهاجرت در ایران == |
|
| |
| === مطالعات و آمار مهاجرت === | | === مطالعات و آمار مهاجرت === |
| به گزارش پژوهشگران، حوزه مطالعات مهاجرت در ایران نوپا است و طی سالهای گذشته ظرفیتسازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمعآوری دادههای مهاجرتی توسط نهادهای ذیربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی بهویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبۀ اول ایران در فرار مغزها بر اساس گزارشی از صندوق بینالمللی پول است که مشخص شد آن گزارش اصلاً وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیبهای این حوزه، تمایل جناحهای سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانهها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعۀ آماری، بازۀ زمانی و روش جمعآوری اطلاعات است. به گفته ناظران، تکذیبیهها و اصلاحیههای بعدی بهطور معمول به اندازه اخبار اولیۀ نادرست، دیده نمیشوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیتپذیری در انتشار آمار مهاجرت میافزاید.<ref> [https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref>
| | پژوهشگران، حوزهٔ مطالعات مهاجرت در ایران را نوپا ارزیابی میکنند که طی سالهای گذشته ظرفیتسازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمعآوری دادههای مهاجرتی توسط نهادهای ذیربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی بهویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبهٔ اول ایران در فرار مغزها براساس گزارشی از صندوق بینالمللی پول است که مشخص شد، آن گزارش وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیبهای این حوزه، تمایل جناحهای سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانهها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعهٔ آماری، بازهٔ زمانی و روش جمعآوری اطلاعات ذکرشده، است. به گفتهٔ ناظران، تکذیبیهها و اصلاحیههای بعدی بهطور معمول بهاندازهٔ اخبار اولیهٔ نادرست، دیده نمیشوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیتپذیری در انتشار آمار مهاجرت میافزاید.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref> |
|
| |
|
| === میل به مهاجرت === | | === میل به مهاجرت === |
| به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دهه گذشته موجب تشدید نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشمانداز و جاذبه سرزمینی که تحت تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل میگیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت در میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانۀ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref> | | به گزارش پژوهشگران، میل به مهاجرت میان ایرانیان در چندسال اخیر زیاد شده و چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دههٔ گذشته موجب تشدید نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشمانداز و جاذبهٔ سرزمینی که تحتتأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل میگیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت بیان شده است. تشدید میل به مهاجرت میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانهٔ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی، ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص22-23.]</ref> بااینحال، به گفتهٔ ناظران، شاخصهای مهاجرت در ایران در مقایسه با شاخصهای جهانی لزوماً بحرانی تلقی نمیشوند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref> |
|
| |
|
| == مهاجرت بیرونمرزی ایرانیان == | | == مهاجرت بیرونمرزی ایرانیان == |
|
| |
| === برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === | | === برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === |
| بر اساس تازهترین گزارشهای رسمی از جمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴.۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازه ۱.۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. بهگفتۀ ناظران، هر سه دسته داده بر این واقعیت تأکید دارند که ایرانیان مهاجر امروز جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان محسوب میشوند.<ref>[https://tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/25/3448830/%D8%B1%D8%A4%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%B7%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 امیدی، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
| | براساس تازهترین گزارشهای رسمی ازجمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴٫۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران، منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازهٔ ۱٫۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. به گفتهٔ ناظران، هر سه دسته داده بر این واقعیت تأکید دارند که ایرانیان مهاجر امروز، جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان محسوب میشوند.<ref>[https://tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/25/3448830/رؤیا-در-بلیت-یک-طرفه-بازخوانی-واقعیت-مهاجرت-دانشگاهی-ایران امیدی، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> |
|
| |
|
| === مقاصد اصلی مهاجران ایرانی === | | === مقاصد اصلی مهاجران ایرانی === |
| | | # '''ایالات متحده آمریکا''': این کشور همچنان بهعنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایهٔ معیار محل تولد، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار اصالت ایرانی، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ بهگونهای که حدود ۷۴درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزههای مدیریتی، کسبوکار و هنر فعالیت میکنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵م کاهشی بوده است. |
| * ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونهای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزههای مدیریتی، کسبوکار و هنر فعالیت میکنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
| | # '''کانادا''': این کشور نیز همواره در زمرهٔ سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است. |
| * کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
| | # '''اروپا''': قارهٔ اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایهٔ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارندهٔ اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود ۲۰ برابر شده است. |
| * اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است.
| | # '''ترکیه''': این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸م دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ بهطوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹م به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماههٔ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند. |
| * ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
| | # '''سایر مقاصد''': در قارهٔ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از سال ۲۰۱۰م، مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> |
| * سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از ۲۰۱۰م مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
| |
|
| |
|
| === مهاجرت دانشجویی === | | === مهاجرت دانشجویی === |
| به گزارش منابع، طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و امروز بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی نیز از کشورهای سنتی مانند آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را در برگرفته است. بر اساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. به گفته تحلیلگران، حرکت بهسوی فرصتهای گسترشیافتهٔ علم، نبود شبکههای جهانی تعامل علمی و محدودیت در مشارکت در پروژههای بینالمللی از دلایل این روند است، هرچند بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | | به گزارش منابع، طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و امروز بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی نیز از کشورهای سنتی مانند آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را دربرگرفته است. براساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. به گفتهٔ تحلیلگران، حرکت بهسوی فرصتهای گسترشیافتهٔ علم، نبود شبکههای جهانی تعامل علمی و محدودیت در مشارکت در پروژههای بینالمللی از دلایل این روند است، هرچند بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/بررسی-روند-مهاجرت-ایرانیان-در-چند-دهه-گذشته-ایرانیان-در-غربت-موفق-و-خوشبخت-هستند «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> |
|
| |
|
| == مهاجرت درونمرزی ایرانیان == | | == مهاجرت درونمرزی ایرانیان == |
| مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعهیافته به سوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | | مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعهیافته بهسوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه شهر به شهر است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> |
|
| |
|
| === ویژگیهای کلان مهاجرت درونمرزی === | | === ویژگیهای کلان مهاجرت درونمرزی === |
| | | # '''حجم و روند:''' براساس پژوهشها از سال ۱۳۶۵ش تا ۱۳۹۵ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهههای اخیر در داخل کشور جابهجایی داشتهاند. بااینحال، شدت مهاجرت در سالهای اخیر رو به کاهش نهاده است. |
| # '''حجم و روند:''' بر اساس پژوهشها از 1365-1395ش بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهههای اخیر در داخل کشور جابهجایی داشتهاند. با این حال، شدت مهاجرت در سالهای اخیر رو به کاهش نهاده است. | | # '''الگوی مسلط:''' در همین بازهٔ زمانی شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگشدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد. |
| # '''الگوی مسلط:''' در همین بازۀ زمانی شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگشدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد. | | # '''جهتگیری فضایی:''' از این جهت استانهایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بودهاند. این روند به تشدید نابرابریهای منطقهای میانجامد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> |
| # '''جهتگیری فضایی:''' جریان اصلی مهاجرت، از استانهای کمترتوسعهیافته به سمت استانهای توسعهیافتهتر است. استانهایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بودهاند. این روند به تشدید نابرابریهای منطقهای میانجامد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | |
|
| |
|
| === جمعیتشناسی مهاجران درونمرزی === | | === جمعیتشناسی مهاجران درونمرزی === |
| '''ساختار سنی:''' مهاجرت پدیدهای عمدتاً جوانمحور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. | | # '''ساختار سنی:''' مهاجرت پدیدهای عمدتاً جوانمحور است که در گروه سنی ۱۵–۳۴ سال به اوج خود میرسد و با افزایش سن، کاهش مییابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای میگذارد. |
| | | # '''ساختار جنسی:''' اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت زنانه شدن مهاجرت در ادبیات تخصصی یاد میشود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> |
| '''ساختار جنسی:''' اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد میشود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد. | |
|
| |
|
| === پیامدهای مهاجرت درونمرزی === | | === پیامدهای مهاجرت درونمرزی === |
| به گفته پژوهشگران، مهاجرتهای داخلی در ایران پیامدهای متعددی در مناطق مبدأ و مقصد به همراه داشته است. از جمله پیامدهای آن در مناطق مبدأ میتوان به کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند سالمندی جمعیت، افزایش مضیقه ازدواج برای دختران (به دلیل برتری کمی مردان در مهاجرت)، خالی شدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست اشاره کرد. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ به ویژه پایتخت و عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. همچنین به گفته پژوهشگران، تمرکز جمعیت کشور در مناطق خاص، توزیع نامتوازن جمعیت و مسائل امنیتی ناشی از خروج جمعیت از مناطق مرزی به سمت مرکز، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | | به گفتهٔ پژوهشگران، مهاجرتهای داخلی در ایران پیامدهای متعددی در مناطق مبدأ و مقصد بههمراه داشته است. ازجمله پیامدهای آن در مناطق مبدأ میتوان به کاهش نیروی کار جوان، تشدید روند سالمندی جمعیت، افزایش مضیقه ازدواج برای دختران (بهدلیل برتری کمی مردان در مهاجرت)، خالی شدن بسیاری از روستاها از سکنه، افزایش میانگین سنی جمعیت روستایی و رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست اشاره کرد. در مناطق مقصد نیز پیامدهایی مانند افزایش تراکم جمعیت، افزایش نرخ بیکاری، گسترش مشاغل غیررسمی و کاذب، آلودگی هوا، افزایش بار جمعیتی کلانشهرها، حاشیهنشینی پیرامون شهرهای بزرگ بهویژه پایتخت و عدمتناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی مشاهده میشود. همچنین به گفتهٔ پژوهشگران، تمرکز جمعیت کشور در مناطق خاص، توزیع نامتوازن جمعیت و مسائل امنیتی ناشی از خروج جمعیت از مناطق مرزی بهسمت مرکز، از دیگر پیامدهای مهاجرتهای داخلی است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> |
|
| |
|
| === مهاجرت از شهر به روستا === | | === مهاجرت از شهر به روستا === |
| مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>[https://civilica.com/doc/1957587/ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.]</ref> | | مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایهٔ دادههای آمارگیری نیروی کار، مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دورهٔ مورد بررسی، پیروی از خانوار و پایان خدمت وظیفه بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه بهطور عمده در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالیکه زنان بیشتر بهدلیل پیروی از خانوار مهاجرت میکنند.<ref>[https://civilica.com/doc/1957587/ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.]</ref> |
| | |
| | == مهاجرت تابعیت دوگانه == |
| | به گزارش پژوهشگران، تابعیت دوگانه یا مضاعف، پدیدهای نسبتاً جدید است که بهدلیل افزایش جمعیت مهاجران در کشورهای جهان و تصدی مناصب سیاسی، علمی و فرهنگی توسط آنان، به موضوعی مورد توجه در سیاستگذاری کشورهای مبدأ تبدیل شده است. در بسیاری از کشورهای مهاجرپذیر و همچنین کشورهایی با جمعیت بالای مهاجر در خارج، تابعیت مضاعف بهعنوان موضوعی به رسمیت شناخته شده و قانونی تلقی میشود. بااینحال، ایران موضع مشخصی نسبت به این مسئله ندارد و همچنان آن را بهعنوان یک تهدید امنیتی جدی مینگرد. جنجال بر سر دو تابعیتیها در ایران از اواخر سال ۱۳۹۳ش آغاز شد، زمانیکه جمعی از نمایندگان مجلس پیشنهاد کردند مشاغل و مناصب دولتی نباید در اختیار افرادی قرار گیرد که دارای تابعیت مضاعف هستند و سوگند وفاداری خود را نسبت به کشوری دیگر اظهار داشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص59.]</ref> |
|
| |
|
| == مهاجرت به ایران == | | == مهاجرت به ایران == |
| | === جذابیت مهاجرتی ایران === |
| | براساس آخرین پیمایش جهانی گالوپ در ۲۰۱۸م، ایران در میان ۱۵۰ کشور، از نظر جذابیت برای مهاجرت افراد سایر کشورها به ایران، رتبه ۸۷ را کسب کرده است. در شاخص ماندگاری اتباع ایرانی در داخل کشور، وضعیت ایران نسبتاً بهتر توصیف شده است و نیوزلند و سنگاپور در صدر این شاخص قرار دارند. ایران در همین شاخص برای جمعیت جوان، در رتبه ۷۷ قرار گرفته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص26.]</ref> |
|
| |
|
| == چالشهای سیاستگذاری مهاجرت در ایران == | | === سیاست مهاجرتی ایران === |
| | ==== ساختارها و سازمانهای مهاجرت ==== |
| | از نظر کارشناسان، ایران درحالحاضر سیاست مهاجرتی بهروز و کارآمد ندارد. به اعتقاد آنان، یک سیاست مهاجرتی کارآمد دارای چهار رکن اصلی است: رویکرد منسجم سیاسی، نهاد تخصصی مدیریت جریانهای مهاجرتی، هماهنگی میان دستگاههای مختلف و نظام پایش جامع آماری. در ایران، گفتمان غالب در حوزهٔ مهاجرت، سنتی و مبتنی بر نگاه منفی است و رویکرد مدرن و مشخصی در این زمینه وجود ندارد. نهاد تخصصی مانند سازمان ملی مهاجرت برای مدیریت جریانهای ورودی، خروجی و بازگشتی هنوز تشکیل نشده و هماهنگی لازم میان دستگاههای متولی مهاجرت، برقرار نیست. همچنین نظام پایش و رصد آماری برای تهیهٔ شواهد مستند از جریانهای مهاجرتی در کشور وجود ندارد. به گفته ناظران، سیاست مهاجرتی ایران با نوعی سردرگمی مزمن مواجه است و تکلیف کشور در زمینهٔ خروج، بازگشت سرمایههای انسانی و جذب مهاجران بینالمللی بهطور کامل روشن نیست.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص111.]</ref> |
|
| |
|
| * کهنگی قوانین: به گزارش پژوهشگران، برخی از قوانین مرتبط با مهاجرپذیری در ایران از جمله قانون تابعیت و حقوق مدنی مهاجران (مصوب ۱۳۰۸) و قوانین اشتغال، تردد و بانکی اتباع خارجی، با شرایط کنونی کشور هماهنگ نیست. این قوانین بهروزرسانی نشده و ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای روز، زمینهساز تلقی مهاجران بهعنوان تهدید و کاهش جذابیت ایران برای متخصصان و سرمایهگذاران خارجی شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص54.]</ref>
| | ==== قانون مهاجرت ==== |
| * فقدان راهبرد بازدارنده از مهاجرت: بر اساس گزارش رصدخانه مهاجرت ایران، شمار مهاجران بینالمللی، بهویژه نخبگان، روند افزایشی داشته است. به گفته پژوهشگران، علیرغم ابراز نگرانیهای گاهبهگاه مقامات، هیچ راهبرد عملی و برنامه مشخصی برای جلوگیری از خروج نخبگان و جوانان وجود ندارد و بررسی قوانین از جمله قانون برنامه ششم توسعه نیز نشاندهنده نبود بند مرتبط با این موضوع است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص54.]</ref>
| | قانون مهاجرت ایران در ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده، به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و براساس آن، هر تبعهٔ خارجی برای ورود، اقامت و خروج از ایران نیاز به اجازهٔ مأمورین مربوطه دارد. موارد خودداری از صدور ویزا شامل تهدید علیه امنیت یا نظم عمومی، سابقه محکومیت کیفری، اخراج قبلی از ایران و عدم توانایی در اثبات وسایل معاش است. اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم میشود و اجازهٔ آن توسط نظمیه صادر میشود. اتباع خارجی موظف هستند ظرف ۴۸ ساعت، محل توقف خود را اطلاع داده و ظرف هشت روز، نسبت به ثبتنام اقدام کنند. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجیان، پیشبینی شده و هیئت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. باوجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان بهعنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزهٔ مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92268 «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| * سالمندی جمعیت و مهاجرت: به گزارش پژوهشگران، جمعیت ایران رو به سالخوردگی است. مهاجرت پس از باروری و مرگومیر، سومین عامل مؤثر بر این پدیده محسوب میشود. از آنجا که جوانان و مردان عمدهترین گروههای مهاجر را تشکیل میدهند، خروج آنان ساختار سنی جمعیت را تغییر داده و روند سالمندی را تسریع میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص55.]</ref>
| |
| * بحران هویت در فرزندان مهاجران: به گفته پژوهشگران، تعلیق مواد قانون مدنی در بخش تابعیت به بحران هویت در نسلهای دوم، سوم و چهارم مهاجران خارجی مقیم ایران انجامیده است. این گروه نه با جامعه مبدأ ارتباط دارند و نه در جامعه میزبان از هویت پایدار برخوردارند که این وضعیت میتواند زمینهساز آسیبهای اجتماعی باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص56.]</ref>
| |
| * سکوت قوانین در برابر مهاجرت نخبگان: به گفته تحلیلگران، قوانین و آییننامههای موجود فاقد چشمانداز روشن و راهبرد عملی برای جذب و پذیرش نخبگان و تحصیلکردگان از سایر کشورها هستند. در حالی که یکی از رویههای جهانی برای جبران فرار مغزها، ایجاد فرصتهای کاری، اقامتی و سرمایهگذاری برای جذب نخبگان خارجی است، ایران فاقد چنین سیاستی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص54.]</ref>
| |
| * نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علیرغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام میتواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بیهویتی و گسترش آسیبهای اجتماعی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص58.]</ref>
| |
| * موانع قانونی برای سرمایهگذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سختگیریهای قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیتها موجب انتقال سرمایههای مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص59.]</ref>
| |
|
| |
|
| == قانون مهاجرت == | | === آمار مهاجران در ایران === |
| قانون مهاجرت ایران در ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و بر اساس آن، هر تبعه خارجی برای ورود، اقامت و خروج از ایران نیاز به اجازه مأمورین مربوطه دارد. موارد خودداری از صدور ویزا شامل تهدید علیه امنیت یا نظم عمومی، سابقه محکومیت کیفری، اخراج قبلی از ایران و عدم توانایی در اثبات وسایل معاش است. اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم میشود و اجازه آن توسط نظمیه صادر میگردد. اتباع خارجی موظفند ظرف ۴۸ ساعت محل توقف خود را اطلاع داده و ظرف هشت روز نسبت به ثبت نام اقدام کنند. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجی پیشبینی شده و هیأت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. با وجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان به عنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزه مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92268 «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| | براساس آمار مرکز آمار ایران، بیشترین جمعیت اتباع خارجی ساکن در ایران بهترتیب متعلق به کشورهای افغانستان، عراق و پاکستان است و استان تهران بیشترین میزان مهاجرپذیری را دارد.<ref>[https://etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/78347/مهاجران-خارجي-به-كدام-شهرهاي-ايران-ميروند «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین.]</ref> به گزارش مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در سال ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است،<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین.]</ref> هرچند براساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ش رقم رسمی اتباع افغانستانی یک میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر اعلام شده است. ایران در سال ۱۳۹۶ش چهارمین میزبان پناهندگان در جهان بود و در دهههای شصت و هفتاد پس از پاکستان، رتبهٔ دوم پناهندهپذیری را در جهان داشت. براساس اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در ایران، بین سالهای ۲۰۰۲م تا ۲۰۱۳م و پس از سقوط طالبان در افغانستان و صدام در عراق، بیش از ۹۰۷ هزار پناهنده افغانستانی و عراقی تحت برنامه بازگشت داوطلبانه به کشورهای خود بازگشتند. اکنون نزدیک به چهار دهه از حضور نخستین گروه مهاجران افغانستانی در ایران میگذرد و جمعیت قابل توجهی از آنان همچنان در کشور سکونت دارند.<ref>[https://www.pana.ir/بخش-رسانه-های-دیگر-56/832047-مروری-بر-چهار-دهه-حضور-پناهندگ مختارزاده، «مروری بر چهار دهه حضور پناهندگان در ایران»، خبرگزاری پانا.]</ref> |
|
| |
|
| == ادبیات مهاجرت == | | == مهاجرت در ادبیات و هنر == |
| به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. این ادبیات عمدتاً در سه جریان اصلی قابل طبقهبندی است: داستاننویسی سیاسی، داستاننویسی هویتمحور و داستاننویسی زنان مهاجر.
| | مهاجرت بهعنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص131.]</ref> |
|
| |
|
| * جریان داستاننویسی سیاسی که در دهه شصت و تا اواسط دهه هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایه فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل انقلاب و زندان و جنگ پرداخت. از منظر منتقدان، بسیاری از این آثار به دلیل غلبه پیام سیاسی بر ارزشهای ادبی، از ماندگاری چندانی برخوردار نبودهاند.
| | === مهاجرت در ادبیات === |
| * از اواسط دهه هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجهه مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند.
| | در ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده ازجمله «مرثیهای برای آرژانتین»، «وزارت درد»، «زنبوردار حلب» و در ایران «پاییز فصل آخر سال است» و «خروجی غرب».<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/کتاب-درباره-مهاجرت/ «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک ایران نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref> |
| * جریان سوم، داستاننویسی زنان مهاجر است. زنان نویسنده در مهاجرت، با نگاهی زنانه به روایت زندگی زنان مهاجر و مسائل آنان پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل جنسیت، نابرابری، استقلال زنان و عشق گرایش داشته است. زنان نویسنده همچنین در عرصه نقد ادبی و انتشار نشریات تخصصی در خارج از کشور نیز فعال بودهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1558776158-9459-49-5.pdf قربانپور آرانی و دیگران، «جریان شناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، 1397ش، ص117-118.] </ref>
| |
|
| |
|
| == مهاجرت در ادبیات و هنر ==
| | به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. این ادبیات عمدتاً در سه جریان اصلی قابل طبقهبندی است: داستاننویسی سیاسی، داستاننویسی هویتمحور و داستاننویسی زنان مهاجر. |
| | # جریان داستاننویسی سیاسی که در دههٔ شصت و تا اواسط دههٔ هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایهٔ فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل انقلاب و زندان و جنگ پرداخت. از منظر منتقدان، بسیاری از این آثار بهدلیل غلبهٔ پیام سیاسی بر ارزشهای ادبی، از ماندگاری چندانی برخوردار نبودهاند. |
| | # از اواسط دههٔ هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجههٔ مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. |
| | # جریان سوم، داستاننویسی زنان مهاجر است. زنان نویسنده در مهاجرت، با نگاهی زنانه به روایت زندگی زنان مهاجر و مسائل آنان پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل جنسیت، نابرابری، استقلال زنان و عشق، گرایش داشته است. زنان نویسنده همچنین در عرصهٔ نقد ادبی و انتشار نشریات تخصصی در خارج از کشور نیز فعال بودهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1558776158-9459-49-5.pdf قربانپور آرانی و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، 1397ش، ص117-118.]</ref> |
|
| |
|
| * مهاجرت به عنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، در سالهای اخیر به دلیل افزایش بیسابقه تعداد مهاجران در بسیاری از نقاط جهان، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی و اجتماعی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری از جمله ادبیات، سینما، تئاتر، نقاشی و موسیقی برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص131.]</ref>
| | === مهاجرت در سینما === |
| * در حوزه ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده که از جمله آنها میتوان به «مرثیهای برای آرژانتین» (پاتریسیو پرون) درباره خانوادهای که به دلیل محدودیتهای سیاسی مجبور به مهاجرت میشوند، «وزارت درد» (دوبراوکا اوگرشیچ) روایتگر رنجهای مهاجران بالکان در آمستردام، «پاییز فصل آخر سال است» (نسیم مرعشی) درباره دغدغههای مهاجرت و هویت شغلی و عاطفی نسل جوان ایران، «زنبوردار حلب» (کریستی لفتری) داستان فرار یک زوج سوری از جنگ داخلی، و «خروجی غرب» (محسن حمید) روایتگر عشق و مهاجرت در شهری جنگزده در خاورمیانه اشاره کرد.<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA/ «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته و به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و عاطفی مهاجران برای مخاطبان خردسال پرداخته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص135.]</ref>
| | در سینمای ایران، آثاری مانند «جدایی نادر از سیمین»، «بغض»، «ملبورن»، «گذشته» و «ارتفاع پست» به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و اخلاقی مهاجرت پرداختهاند. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی، مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی و بحرانهای فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> در سینمای خارجی نیز فیلمهایی مانند «Mimmo»، «مرز» و «گرگها» به موضوعات بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران پرداختهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ۱۴۰۱ش، ص135.]</ref> |
| * در سینمای ایران، بازنمایی مضمون مهاجرت و هویت فرهنگی در آثار شاخصی به تصویر کشیده شده است. «جدایی نادر از سیمین» (اصغر فرهادی، ۲۰۱۱م) مهاجرت را به کشمکشهای درونی و اخلاقی پیوند میزند. «بغض» (رضا درمیشیان، ۲۰۱۲م) تنهایی، بیپناهی و گسست فرهنگی مهاجران را در استانبول روایت میکند. «ملبورن» (نیما جاویدی، ۲۰۱۴م) مهاجرت را آزمونی برای وجدان و هویت فردی میداند. «گذشته» (اصغر فرهادی، ۲۰۱۳م) لایههای پنهان هویت را در روابط خانوادگی در فرانسه آشکار میسازد. «ارتفاع پست» (ابراهیم حاتمیکیا، ۲۰۰۲) مهاجرت را آخرین راه حل برای فرار از فقر و بیعدالتی اجتماعی نشان میدهد. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی، تردید و بحرانهای اخلاقی و فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا.]</ref>
| |
| * در سینمای خارجی، فیلم کوتاه Mimmo در 2021م به کارگردانی متیو بل به بحران مهاجران در اروپا و تلاش برای حمایت از آنان میپردازد. همچنین فیلم کوتاه «مرز» (Frontier) (۲۰۲۰م) و فیلم «گرگها» (The Wolves / Los Lobos) (۲۰۱۹م) از دیگر آثار ساختهشده در این حوزه هستند. این فیلمها عمدتاً موضوعاتی چون بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران را دستمایه روایت خود قرار دادهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص135.]</ref>
| |
|
| |
|
| ==پانویس== | | == پانویس == |
| {{پانویس}} | | {{پانویس}} |
|
| |
|
| ==منابع== | | == منابع == |
| | | {{آغاز منابع}} |
| * «آمار جدید از مهاجران ایرانی/ مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1400ش. | | * «آمار جدید از مهاجران ایرانی، مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وبسایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش. |
| * امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 25 آبان 1404ش. | | * «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش. |
| * «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
| | * امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش. |
| * «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش. | | * «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته، ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش. |
| * «بررسی مهاجرت خانوادههای ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
| | * برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرح شده در حوزه مهاجرت»، فصلنامهٔ جمعیت، شمارهٔ ۹، ۱۳۹۰ش. |
| * برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش. | | * تقوی، نعمتالله، مبانی جمعیتشناسی، تبریز، دانیال، ۱۳۷۸ش. |
| * «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
| | * جمعی از نویسندگان، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، مهاجرتنامه ویژه نوروز ۱۴۰۱ش، ۱۴۰۱ش. |
| * تقوی، نعمتالله، مبانی جمعیتشناسی، تبریز، دانیال، 1378ش. | | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش. |
| * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | | * دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۴ش. |
| * دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1404ش. | | * ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهای (مطالعه موردی مرزهای جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۶ش. |
| * ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهاي (مطالعه موردي مرزهاي جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزي، سال پنجم، شمارۀ 3، 1396ش. | | * راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردی: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامهٔ پژوهش اجتماعی، شماره ۱۶، ۱۳۹۱ش. |
| * مریم راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، شماره 16، 1391ش، | | * علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ش. |
| * سجادپور، سیدمحمدکاظم، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وبسایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1402ش.
| | * «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش. |
| * شلیله، محمد، «تصمیمگیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
| | * قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریانشناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۴۹، ۱۳۹۷ش. |
| * علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1404ش. | | * کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلهٔ نامهٔ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره ۱۸، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش. |
| * عیسیزاده، سعید، مهرانفر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش. | | * کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، ۱۳۸۲ش. |
| * قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریان شناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 49، 1397ش. | | * محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (۱۳۹۵–۱۳۶۵)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۲ش. |
| * کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش. | | * «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش. |
| * کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1382ش. | | * «مهاجران خارجی به کدام شهرهای ایران میروند»، اعتمادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۳۹۶ش. |
| * فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیحالله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش،
| | {{پایان منابع}} |
| * «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1404ش.
| |
| * محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 3، 1402ش، 1402ش. | |
| * محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
| |
| * «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش.
| |
| * «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1404ش. | |
| * معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | |
| * «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
| |
| * «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
| |
| * «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانوادهها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
| |
| * «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کردهاند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.
| |
