پرش به محتوا

پیش‌نویس:نشانه‌های ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
 
(۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>نشانه‌های ظهور امام مهدی؛</big>''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی امام مهدی.<ref group="دیدگاه">یک چیز در این مقاله برای من عجیب بود
'''{{درشت|نشانه‌های ظهور امام مهدی؛}}''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان.


چرا در هیچ جایی از مقاله خود نشانه ها کامل بیان نشده است؟ اقسام را گفته اید ولی خودشان را نگفتید</ref><ref group="دیدگاه">باورهای عامیانه درباره نشانه ها چیست؟ نگاه مردم به این نشانه ها؟
نشانه‌های ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان رخ می‌دهند. در منابع اسلامی، نشانه‌ها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم می‌شوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش نشانه‌های ظهور امام مهدی به‌شمار می‌رود.


خرافات و اعتقادات شکل گرفته</ref>
== مفهوم‌شناسی ==
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی آخرین امام شیعیان رخ می‌دهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref>


نشانه‌های ظهور، رویدادهایی هستند که بر اساس پیش‌بینی قرآن و روایات امامان معصوم، در آستانه قیام جهانی امام مهدی رخ می‌دهند و اگرچه زمان دقیق ظهور بر هیچ‌کس روشن نیست، تحقق این نشانه‌ها نویدبخش نزدیکی آن است. این نشانه‌ها در ادیان یهودیت و مسیحیت نیز با اشتراکات قابل توجهی گزارش شده‌اند؛ از جمله وقوع پدیده‌های غیرطبیعی در آسمان و زمین، فراگیری فساد و ظلم، جنگ‌های خونین، خروج دجال، و در نهایت استقرار حکومت الهی و میراث‌داری صالحان. در منابع اسلامی، نشانه‌ها از نظر قطعیت به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی، و از نظر ماهیت به چهار دسته اجتماعی، دینی، طبیعی و فردی تقسیم می‌شوند؛ همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابط پنج‌گانه‌ای مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین، و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش مهدوی به شمار می‌رود.
== اقسام نشانه‌های ظهور ==
نشانه‌های ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد تقسیم شده است،<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷–۵۶.</ref> ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref>
# '''نشانه‌های حتمی:''' مهم‌ترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور می‌دهند عبارتند از:<ref>سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> قیام یمانی،<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.</ref> خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/بررسی-تعداد-و-مصادیق-نشانه-های-حتمی-قیام-حضرت-مهدی-ع-در-روایات-شیعی-و-نقد-برخی-از-ان-ها علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref>
# '''نشانه‌های غیر حتمی:''' فهرست از این نشانه که تحقق ظهور منوط به آنها نیستند عبارتند از:<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref> اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان، پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرورفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق و سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، ندای چهارم جبرئیل، ندای پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰–۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.</ref>


== '''مفهوم‌شناسی''' ==
== نمادگرائی در نشانه‌های ظهور ==
نشانه در لغت به معنای نشان، نمودار، دلیل و اماره است؛ مترادف عربی آن علامت، جمع: علائم یا علامات و معادل آن آیه به چیزی گفته می‌شود که راهنما و موجب شناخت مطلبی باشد.<ref group="دیدگاه">میشد روانتر گفت:
دربارهٔ تفسیر نشانه‌های ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
* نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/تحلیل-و-بررسی-نمادانگاری-نشانه-های-ظهور رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref> هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵–۴۱۴.</ref> و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref>
* دوم، دیدگاهی که زبان نشانه‌ها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر می‌کند.
* سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/نمادگرایی-در-نشانه-های-ظهور الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>


نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود و معادل عربی: علامت و آیه است. </ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به علامت‌هایی گفته می‌شود که نزدیک شدن قیام امام مهدی را نمایان می‌سازد؛<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵.</ref> <ref group="دیدگاه">از اینجا به بعد مفهوم شناسی است؟</ref>به واسطۀ این نشانه‌ها می‌توان آن حضرت را از مدعیان دروغین بازشناخت و از حکایت‌گری مهمی برخوردارند. بنا بر روایات پیامبر و امامان معصوم، هنگام ظهور او، نشانه‌ها یا علامت‌هایی از انواع متصل و منفصل، حتمی و غیرحتمی، خاصّه و عامّه رخ می‌دهد.<ref>رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱.</ref>
== نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی ==
مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720692/بررسی-تطبیقی-علایم-ظهور-در-شعر-معاصر-عربی-و-فارسی بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.]</ref> از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی دربارهٔ فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/نشانه-های-ظهور-و-ویژگی-های-حکومت-امام-زمان-عجل-الله-تعالی-فرجه-الشریف-در-شعر-مهدوی قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref>


== '''نشانه‌های ظهور در قرآن''' <ref group="دیدگاه">تا جایی که بنده میدانم قرآن درباره علائم ظهور چیزی ندارد.
== کارکردها ==
'''کارکردهای مثبت:''' پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/زمینه-های-برداشت-سازنده-و-مخرب-از-نشانه-های-ظهور-منجی پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/نشانه-های-ظهور-و-تصویرپردازی-از-یک-انتقال-تمدنی همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/کارکردهای-نشانه-های-ظهور آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/زمینه-های-برداشت-سازنده-و-مخرب-از-نشانه-های-ظهور-منجی پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/نشانه-های-ظهور-در-احادیث-معتبر-فریقین موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>


فکر میکنم این قسمت با خستگی زیادی نوشته شده است.</ref> ==
'''کارکردهای منفی:''' پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/کارکردهای-نشانه-های-ظهور آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/زمینه-های-برداشت-سازنده-و-مخرب-از-نشانه-های-ظهور-منجی پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/علائم-و-نشانه-های-ظهور-بارویکرد-آسیب-شناسی-اخلاقی فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/علائم-و-نشانه-های-ظهور-بارویکرد-آسیب-شناسی-اخلاقی فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/معیارهای-تطبیق-نشانه-های-ظهور آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/مهدویت-و-علایم-ظهور-در-اندیشه-معاصر-شیعه-بررسی-تطبیقی-علایم-ظهور-با-وقایع-معاصر-خاورمیانه-در-گفت-و-گو-با-کارشناسان فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌وگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>
در قرآن کریم، آیاتی به نشانه‌های آخرالزمان اشاره دارند.<ref group="دیدگاه">چه ربطی به ظهور دارد؟</ref> از جمله در آیه ۱۷ انعام،<ref group="دیدگاه">آیه اینست: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ


چه ربطی به دجال و... دارد؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟</ref> چهار نشانه دابة الارض، خروج دجال، نزول عیسی و طلوع خورشید از مغرب بیان شده است. در آیه ۶۵<ref group="دیدگاه">متن آیه اینست: قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَىٰ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ ۗ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ
== تطبیق نشانه‌ها ==
در تاریخ تشیع، شرایط دشوار اجتماعی و امید به گشایش، همواره موجب شده تا برخی باورمندان و محدثان، رخدادهای زمانه خود را بر نشانه‌های ظهور تطبیق دهند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/450 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 450.]</ref> مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی تطبیق‌های ناصحیح عبارتند از:
* دوره‌های متقدم: اسماعیلیان نشانه‌های ظهور را بر خلافت فاطمیان مصر و زیدیه و عنوان نفس زکیه را بر قیام محمد بن عبدالله محض تطبیق دادند.
* دوره صفویه: علامه مجلسی در بحارالانوار، برخی احادیث را بر حمله مغول‌ها، سقوط عباسیان و برآمدن دولت صفوی تطبیق داد.
* دوره مشروطه: برخی واعظان، نشانه‌های ظهور را به اختراعات نوین مانند تلگراف و ارتباطات تصویری، جنگ‌های جهانی و انتقال مرکزیت علمی از نجف به قم تفسیر کردند.
* دوره معاصر: احتمال انطباق نفس زکیه بر قتل سید محمدباقر صدر و تطبیق احادیث قیام زمینه‌سازان از مشرق بر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش ایران از سوی برخی عالمان.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/452 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 452-456.]</ref>


چه ربطی به این علائم دارد؟</ref> همان سوره نیز به عذاب‌هایی از بالا دجال و صیحه، از زیر پا یا خسف، اختلاف در دین و جنگ میان مسلمانان اشاره شده است. در آیه ۵۱ سوره یونس نیز سخن از عذابی است که شب یا روز فرا می‌رسد. همچنین آیه ۵۰ سبأ به صیحه آسمانی و فرو رفتن لشکر سفیانی در بیداء تفسیر شده و آیه ۱ معارج، آتشی از مغرب دانسته شده که به دست امام مهدی خانه‌های ستمگران را نابود می‌کند.<ref>[https://cis.quran.ac.ir/article_150056.html موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۵.]</ref><ref group="دیدگاه">در این صفحه از منبع چنین مطالبی نبود</ref>
از منظر مبانی اعتقادی شیعه، هرگونه تطبیق قطعی که به تعیین زمان ظهور بینجامد، نامعتبر است.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/آيا-تعيين-مصاديق-شخصيتهاي-عصر-ظهور-که-در-روايات-آمده-است(مانند-سيد-خراساني-و-سفياني-و)-و-معرفي-آنها-به-مرم-کار-صحيحي-است-يا-خير?CID=4873 «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref> از دیدگاه سید علی خامنه‌ای این تطبیق‌ها صرفاً برداشت‌های احتمالی، شخصی و فاقد قطعیت علمی است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> محققان در مواجهه با سؤال از تطبیق نشانه‌ها، بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی تأکید دارند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/آيا-تعيين-مصاديق-شخصيتهاي-عصر-ظهور-که-در-روايات-آمده-است(مانند-سيد-خراساني-و-سفياني-و)-و-معرفي-آنها-به-مرم-کار-صحيحي-است-يا-خير?CID=4873 «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref>


== '''نشانه‌های ظهور در ادیان''' <ref group="دیدگاه">همانطور که دکتر فصیحی در مقاله تعیین زمان ظهور تذکر دادند، در ادیان نشانه های ظهور مهدی نداریم نشانه های ظهور منجی داریم. پس تطبیق درست نیست. شما فقط اسلام را باید بگویید </ref> ==
== منبع‌شناسی ==
در متون یهودیت، مسیحیت و اسلام نشانه‌های ظهور امام مهدی ذکر شده که همخوانی و اشتراک قابل توجهی با یکدیگر دارند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86/11298 «علائم ظهور در ادیان»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> بر اساس آموزه‌های یهودی، شیوع بی‌بندوباری اخلاقی، بی‌احترامی جوانان به والدین، صالحان و سالمندان، سلطه هرج‌ومرج و شعله‌ور شدن آتش جنگ‌ها، علائمی برای نزدیکی ظهور ماشیح به شمار می‌روند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/93888/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86 اصغری، «آخر الزمان»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴-۹۳]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/306128/%D8%A2%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AE%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA رسول‌زاده، «آخرالزمان و حیات اخروی در یهودیت و مسیحیت»، ۱۳۸۹ش، ص۷۶.]</ref>
محدثان شیعه و اهل‌سنت از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref>


از منظر مسیحیان نیز، خروج ضدمسیح یا دجال که الوهیت عیسی را انکار می‌کنند از علائم حتمی آخرالزمان است و در نهایت با پیروزی و غلبه مسیح نابود می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192162/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD دین‌پناه و خواص، «بررسی پیش‌گویی‌های عهدین درباره کشتارهای جمعی پیش از ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۳۳۲-۳۳۱.]</ref> همچنین رواج فساد و جرم، شدت یافتن منازعات نظامی و ستیز، بروز بلایای طبیعی همچون زلزله و قحطی، و نیز دگرگونی‌های شگفت‌انگیز در نظام آفرینش مانند تیرگی خورشید و ماه را از جمله رویدادهای حتمی پیش از طلوع خورشید ولایت مسیح می‌داند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/93888/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86 اصغری، «آخر الزمان»، ۱۳۸۶ش، ص۹۳.]</ref>
'''شیعه:''' در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/منابع-و-كاركرد-نشانه-هاي-ظهور/190657 «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/منابعی-درباره-علایم-ظهور-از-اهل-سنت-و-تش/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref> منابع شیعی معاصر، دو رویکرد دارند: رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/منابع-و-كاركرد-نشانه-هاي-ظهور/190657 «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


در دین اسلام نیز این نشانه‌ها، در ابعاد مختلف طبیعی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی است.<ref>[https://cis.quran.ac.ir/article_150056.html موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۱-۱۲۹.]</ref> محدثان شیعه و اهل‌سنت به‌ویژه شیعه از قرون آغازین اسلام به نقل از روایات نشانه‌های ظهور پرداختند که البته همه روایات از درجه اعتبار و حجیت برخوردار نیستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref> بیشتر نشانه‌هایی که در روایات شیعه به‌عنوان نشانه‌های حتمی بیان شده‌اند در روایات معتبر اهل‌سنت در زمره نشانه‌های ظهور معرفی شده‌اند و این مسئله زمینه را برای تقریب و وحدت میان مذاهب اسلامی فراهم می‌آورد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>  
'''اهل‌سنت:''' در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/منابع-و-كاركرد-نشانه-هاي-ظهور/190657 «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/منابع-و-كاركرد-نشانه-هاي-ظهور/190657 «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


=== '''اشتراکات مسیحیت و اسلام''' ===
# ظهور امام مهدی، علاوه بر قرآن مجید، در مسیحیت هم آمده است.
# هر دو دین، اعتقاد دارند که در آخرالزمان، اتفاقات غیرطبیعی و بی‌سابقه رخ خواهد داد.
# از جهت اجتماعی وقایعی در مسیحیت شامل اختلافات اقوام، جنگ و درگیری‌ها، ظهور ضد مسیح، آمدن الیاس قبل از ظهور مسیح، ویرانی و سقوط اورشلیم و ظهور پیامبران دروغین رخ خواهد داد در اسلام نیز وقایع اجتماعی پیش از ظهور نیز شامل جدایی و تفرقه در اجتماع، رواج فساد و ظلم در جامعه، آمدن فتنه‌های پیوسته، شورش و قیام‌ها مانند خروج سفیانی، خروج یمانی، قتل نفس زکیه و خروج دجال است.<ref>[https://cis.quran.ac.ir/article_150056.html موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۲۹-۱۲۷.]</ref>
# در دوران قبل از ظهور امام مهدی، بشر از معنویت و فطرت خود دور شده و ارزش‌های انسانی و معنوی فراموش شده و ضد ارزش نشان داده می‌شود و بالعکس.
# بعد از ظهور امام مهدی در آخرالزمان، دوره‌ای از زندگی بشر شکل می‌گیرد که ظلم و فساد از بین می‌رود و ظالمان، جزای عمل خود را می‌بینند و صالحان و مومنان وارث زمین می‌شوند.
# در آخرالزمان حکومت الهی، تحقق می‌یابد و تا ابد پابرجاست. همه مردم نیز موحد و یکتاپرست می‌شوند.
# این دوره با آمدن مهدی موعود آغاز می‌شود؛ اما در مسیحیت درباره انتها و مدت آن به طور دقیق سخنی گفته نشده اما در منابع اسلامی به این موضوع اشاره شده است که این دوره منجر به رجعت شده و تا پایان دنیا ادامه خواهد داشت.<ref>[https://cis.quran.ac.ir/article_150056.html موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۵.]</ref>
== '''اقسام نشانه‌های ظهور'''<ref group="دیدگاه">منابع قابل توجهی در این زمینه وجود دارد. ای کاش غنی تر دیده میشد</ref><ref group="دیدگاه">بر اساس تقسیم چرا نشانه ها را ذکر نکردید؟</ref> ==
موضوع نشانه‌های ظهور از مباحث پیچیده در حوزه مهدویت است که بررسی کامل آن نیازمند مطالعه همه جانبه روایات مرتبط می‌باشد.<ref group="دیدگاه">ادبیات مناسب ویکی نیست</ref> اندیشمندان این نشانه‌ها را به دو شیوه متفاوت دسته‌بندی کرده‌اند.<ref>[https://www.shiavault.com/books/faith-and-reason/chapters/27-question-25-signs-for-the-re-emergence-of-imam-al-mahdi/ “Question 25: Signs for the re-emergence of Imam al-Mahdi” website Shiavault.]</ref><ref group="دیدگاه">فکر میکنم در این منبع این مطلب نبود. تا جایی که سواد من کشش دارد البته</ref>
=== '''قطعیت وقوع''' ===
# '''نشانه‌های حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها که حتی<ref group="دیدگاه">وجه کلمه «حتی» چیست؟</ref> نشانه‌های قیام امام مهدی هستند<ref>سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور می‌دهند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref>
# '''نشانه‌های غیر حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود.<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref>
=== '''ماهیت پدیده‌ها''' ===
# '''نشانه‌های اجتماعی:''' پدیده‌هایی که در ساختار جوامع انسانی رخ می‌دهد و نتیجه نهایی آنها، فروپاشی و سقوط تمدن بشریِ منحرف در آستانه ظهور است.
# '''نشانه‌های دینی و اعتقادی:''' آن دسته از رویدادها که بیانگر فروپاشی، تحریف و انحراف دین الهی از مسیر اصلی خود می‌باشند.
# '''نشانه‌های طبیعی:''' تغییرات و دگرگونی‌هایی که در نظام آفرینش و پدیده‌های طبیعی رخ می‌نمایند؛ از جمله تغییر در صورت‌های فلکی و اجرام آسمانی.
# '''نشانه‌های فردی و معجزه‌آسا:''' رویدادهایی که جنبه اعجاز دارند و به صورت فردی و خارق‌العاده تحقق می‌یابند؛ مانند صیحه آسمانی مانند ندا از آسمان و قتل نفس معصوم مثل شخصیت پاک و بی‌گناه.<ref>[https://www.shiavault.com/books/faith-and-reason/chapters/27-question-25-signs-for-the-re-emergence-of-imam-al-mahdi/ “Question 25: Signs for the re-emergence of Imam al-Mahdi” website Shiavault.]</ref><ref group="دیدگاه">این تقسیم محل تردید و اشکال است. منابع بیشتر و متقنی را ببینید</ref>
== '''کارکرد نشانه‌های ظهور''' <ref group="دیدگاه">ادبیات بازنویسی جدی لازم دارد که مناسب ویکی باشد</ref> ==
یکی از راه‌های حل پیچیدگی‌های بحث نشانه‌های ظهور، توجه به مقاصد امامان معصوم از طرح این رویدادهاست. یکی از آنها بّعد اثری نشانه‌ها و پیشگویی‌ها است که حاصل برداشت از ظواهر روایی می‌باشد. این آثار نه صرفاْ مثبت و ایجابی بوده و نه مخرب و منفی، بلکه ترکیبی متوازن و منطقی از آنها را در بردارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> <ref group="دیدگاه">من که نفهمیدم چی گفت</ref>مهمترین کارکرد‌های نشانه‌های ظهور کارکرد استراتژیک یا راهبردی و تمدنی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref><ref group="دیدگاه">در مثبت ها اشراب شود</ref>
# '''کارکرد مثبت و ایجابی:''' نشانه‌های ظهور با ایجاد امیدبخشی، آگاهی‌بخشی و پیشگیری نسبت به انحرافات فراروی، غفلت‌زدایی و شناخت امام مهدی و ایجاد آمادگی بایسته و ایمان‎افزایی اخبار غیبی نقش بسزایی در آماده‌سازی افراد ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref>
# '''کارکرد منفی'''<ref group="دیدگاه">کارکرد منفی درسته؟ همان سلبی بهتر نیست؟
اصل تقسیم و دوگانه سازی در منابع است یا از خودتان؟</ref> '''و سلبی:''' نیز این نشانه‌ها می‌توانند به‌عنوان معیاری برای شناسایی قیام‌های باطل و تحیر و سرگردانی در تشخیص و تصدیق جریان‌ها، تعیین وقت برای ظهور و شناخت مدعیان دروغین و سوء استفاده‌های سیاسی و اجتماعی ‌باشند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref>
== '''ضوابط تطبیق نشانه‌های ظهور''' <ref group="دیدگاه">کل این بحث در یکی دو خط میتواند در ادامه کارکرد قرار بگیرد و مکمل کارکرد منفی باشد</ref> ==
پیشوایان دینی نشانه‌های ظهور را با مقاصد خاصی مطرح کرده‌اند که تحقق برخی از آنها در گرو تطبیق درست این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی است. تطبیق نشانه‌های ظهور بر مصادیق آن سه مشکل اساسی وجود دارد:
# ضابطه‌مند نبودن تطبیق.
# قابلیت انطباق بر مصداق‌های متعدد و مشکل شناخت مصداقی که علامت است.
# امکان سوءاستفاده و جعل و ساختن مصادیق دروغین و مشکل شناخت مصادیق جعلی که به شخصیت‌ها و رخدادهای اجتماعی و امثال آن مربوط است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸-۶.]</ref>
برای عبور از این دشواری‌ها، پنج معیار ارائه شده است که با رعایت این پنج معیار، می‌توان به مصادیق واقعی‌ای دست یافت که احتمال تعدد مصداق و جعل در آنها وجود ندارد.
# تطبیق باید همراه با یقین باشد.
# مصداق مورد نظر باید تمام ویژگی‌های یادشده برای آن نشانه را بالفعل دارا باشد.
# تطبیق نباید به تأویل روایات بینجامد.
# تطبیق باید با چارچوب‌های کلی دین هماهنگ بوده و باعث نقض هیچ یک از ضوابط دین نشود.
# نشانه‌های قابل جعل باید بر نشانه‌هایی که جعل‌شدنی نیستند عرضه شوند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۵.]</ref>
== '''نمادگرائی در نشانه‌های ظهور''' <ref group="دیدگاه">بازنویسی جدی لازم دارد
خیلی ساده و مختصر بگویید رویکردهایی درباره تفسیر نشانه ها وجود دارد و....</ref> ==
دوگانگی زمانی میان متن روایات نشانه‌های ظهور که متعلق به فضای فکری مخاطبان عصر حضور معصومان است و محتوای آنها که معطوف به آینده و مخاطبان عصر غیبت و ظهور می‌باشد، امامان معصوم را ناگزیر به بهره‌گیری از سبک سخن نمادین و سمبلیک ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref> این سبک، راهکاری برای همپوشانی این فاصله زمانی و فکری و نیز فرار از تنگنای واژگانی بوده است؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۵.]</ref> چنان‌که ویژگی‌های افسانه‌ای دجال که نماد و رمزی ناظر به جریان‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی به شمار می‌آید<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۱.]</ref> مانند حرکت‌های سرسام‌آور، مرکب عظیم‌الجثه، کارهای اعجازگونه و نیز نشانه‌هایی مانند طلوع خورشید از مغرب و ندای آسمانی، تنها با ابزار نمادگرایی قابل توجیه هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۵.]</ref><ref group="دیدگاه">تا اینجا ادبیات قطعی است ولی بعدش ادبیات میشه احتمالی و اختلاف نظری
این قاطعیت با نقد پایانی همین مطلب هم سازگار نیست</ref>
در مورد سبک زبان روایات نشانه‌های ظهور سه مسئله قابل بیان است.
# به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان نمادین با استعمال مجازی می‌داند.<ref group="دیدگاه">اینکه تکرار همان مطالب بالاست</ref>
# به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان عرفی با استعمال حقیقی می‌داند.
# مختار است زبان نشانه‌های ظهور را تلفیقی از استعمال حقیقی و مجازی دانسته و پیشنهاد نظریه ترکیب زبان عرفی و نمادین می‌باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>
رمزی‌دانستن علائم ظهور خلاف ظاهر احادیث است زیرا کارکرد علائم ظهور، شناخت امام مهدی از مدعیان دروغین است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.</ref> و این مسئله باعث لغو کارکرد علائم ظهور شود.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref><ref group="دیدگاه">این هم میتواند در ادامه نظر اول بیاید</ref>
== '''نشانه‌های ظهور در ایران و خراسان''' <ref group="دیدگاه">ادبیات کاملا پژوهشی است.
علاوه بر آن، چه نکته خاصی دارد که از بقیه علائم جدا شده است؟ شاید بهتر باشد در اقسام، یک تقسیم هم بر اساس مکان رخداد نشانه ها بیاورید و بگویید برخی مکه است و برخی ایران و..</ref> ==
بررسی روایت‌های نشانه‌های ظهور مرتبط با ایران و خراسان مانند خروج حسنی، خراسانی، شعیب‌بن‌صالح و زندیق نشان می‌دهد که به جز تعداد بسیار اندک، بیشتر این روایت‌ها از نظر سندی ضعیف هستند. از میان آنها، تنها یک روایت صحیح‌السند درباره حسنی از نوادگان امام حسن وجود دارد که به اختلال درونی بنی‌عباس، خروج شامی و یمانی و سپس حرکت حسنی و به دنبال آن ظهور امام مهدی اشاره دارد. درباره خراسانی نیز فقط یک روایت صحیح‌السند پیدا شد که متن آن از نظر دلالی متزلزل است. درباره شعیب‌بن‌صالح یک روایت صحیح وجود دارد که قیام او را پیش از ظهور معرفی می‌کند. روایت مربوط به خروج زندیق از قزوین، شخصیتی منفی که ظهور پیش از او محال دانسته شده نیز صحیح‌السند نیست.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref>
== نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی<ref group="دیدگاه">ادبیات اصلا ویکی نیست</ref> ==
شعر مهدوی از زیر مجموعه‌های شعر مناقبتی است که در قلمرو شعر آیینی، از گستره وسیع، شکوه و منزلت خاصی برخوردار است. محمد بن حسام خوسفی و سید حیدر حلی دو شاعر، متعهد و شیعی‌مذهب، در حوزه شعر مهدوی در ادب فارسی و عربی هستند. آنان توانستند روایات و احادیث مربوط به نشانه‌های ظهور امام مهدی و خصوصاْ تحریف دین را به‌عنوان یکی از نشانه‌ها، در اشعار خود بازتاب دهند که نشان‌دهنده ارادات آنان به اهل‌بیت است. شباهت‌های بسیاری در رویکرد این دو شاعر به شعر مهدوی، اما تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای هم بین آن دو وجود دارد. خوسفی، بیش‌تر از نشانه‌های ظهور به ویژه فراگیر شدن ظلم، اما حیدر حلی، به ویژگی‌های حکومت آن حضرت به خصوص نابود کردن ظالمان توجه نموده‌ است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref><ref group="دیدگاه">مطالب در هم و خیلی ناجور است.
یکی دو شعر هم بیاورید</ref>
== منبع‌شناسی<ref group="دیدگاه">بازنویسی جدی لازم دارد</ref> ==
=== شیعه ===
در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، ، الغیبه شیخ طوسی و الارشاد شیخ مفید مواردی به روایات علائم ظهور گزارش شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> همچنین می‌توان به کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اثر محمدحسن میرجهانی در دو جلد و کتاب معجم الفتن و الملاحم نوشته سیدمحمود دهسرخی در چهار جلد، نام برد.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref>
=== اهل‌سنت ===
اهل‌سنت نشانه‌های ظهور را با نشانه‌های برپایی قیامت ترکیب کردند و کتاب‌هایی با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌اند. همچنین کتاب‌هایی با عنوان فتن یا ملاحم یا ترکیبی از آن دو نوشته‌اند و احادیث نشانه‌های ظهور را در آنها آورده‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع موجود از اهل سنت درباره نشانه‌های ظهور، کتاب الفتن اثر نعیم بن حماد مروزی (اوایل قرن سوم) با نقل دو هزار و چهار حدیث است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر اثر یوسف بن یحیی مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان اثر متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن اثر ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>
=== معاصر ===
منابع معاصر را می‌توان به دو دسته تقسیم‌بندی کرد:
# '''نقل احادیث، بدون اظهارنظر و تحلیل:''' آثاری که صرفاً به گردآوری و نقل احادیث بسنده کرده و فاقد هرگونه تحلیل یا نظر مؤلف هستند. از جمله این آثار می‌توان به معجم الملاحم و الفتن و ترجمه فارسی آن یأتی علی الناس زمان، همچنین کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اشاره کرد. هرچند الزام الناصب و معجم احادیث المهدی به طور تخصصی برای نشانه‌ها تألیف نشده‌اند، اما به گستردگی به این روایات پرداخته‌اند.
# '''بررسی و توضیح گزیده‌ای از احادیث با رویکرد تفسیری یا نقادانه:''' آثاری که به بررسی و توضیح گزیده‌ای از احادیث پرداخته و آنها را تفسیر کرده‌اند. از جمله: مأتان و خمسون علامه، علامات الظهور فی المستقبل، و عصر الظهور. همچنین کتاب‌هایی که با رویکردی نقادانه تألیف شده‌اند، مانند دراسة من علامات الظهور از جعفر مرتضی عاملی، موسوعة الإمام المهدی از سید محمد صدر، کتاب دادگستر جهان، و مقالهٔ نشانه‌های ظهور از اسماعیل اسماعیلی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>
== '''چالش‌های اخلاقی در نشانه‌های ظهور''' <ref group="دیدگاه">این بخش و بخش بعدی، بازنویسی جدی هم از جهت ویکی و هم از جهت روانی و انسجام مطالب دارد. </ref> ==
موانع و چالش‌های اخلاقی در مورد نشانه‌های ظهور دارای چند بعد است.
# '''نوع مواجهه:''' شایعه‌سازی، نقل بدون سند، بیان ناقص و ناتمام و تحلیل و تفسیر ناموجه و بدون مبنا از جمله مسائلی است که بدون ملاحظات اخلاقی صورت می‌گیرد.
# '''عدم تفسیر صحیح و برداشت نامرتبط از روایات پیشگویی و به‌ویژه روایات:''' که ‌این خود، زمینه‌ساز آسیب‌های اخلاقی چون: تنبلی، رخوت، ناامیدی، تردید و دودلی، رفتارهای احساسی و پیش‌بینی‌ناپذیر در رفتار‌های منتظران می‌شود. در حالی‌که امیدواری، نشاط، تلاش معقول، امید، آگاهی و دیگر مسائل اخلاقی نتیجه مواجهه خردمندانه و اخلاقی با پیشگویی‌های آخرالزمان است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref>
مسائل اخلاقی مرتبط با پیشگویی‌ها را می‌توان در چند مرحله تصویر کرد: اعتبار، فهم، تفسیر و تبیین، انتقال گزاره‌ها و پیشگویی‌های آخرالزمان، و همچنین پیامدهای غیراخلاقی مواجهه ناصحیح با این پیشگویی‌ها در مقام عمل و رفتار که هم بُعد فردی و هم بُعد اجتماعی را شامل می‌شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref>
== راهکارها ==
پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با حوادث جاری.
تغییر تمرکز از علائم حتمی به شرایط زمینه‌ساز ظهور.
شناسایی سوءاستفاده جریان‌های موعودگرا مانند صهیونیسم یهودی و مسیحی از مفاهیم آخرالزمانی و مقایسه و تحلیل رویکردهای موعودگرایانه با انقلاب اسلامی.
توجه همزمان به چهار دیدگاه تطبیق‌گرایی حداکثری، حداقلی، انکار علائم و نگاه تفصیلی.
لحاظ کردن مفهوم بداء در تحلیل‌ها.
تفکیک دقیق میان علائم حتمی و شرایط غیرحتمی و انسان‌ساخت.
اتخاذ رویکردی مستند، روشمند و متعادل برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های سیاسی و شکل‌گیری فهمی تمدن‌ساز از مهدویت و زمینه‌ها و نشانه‌های ظهور.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
<references />
{{پانویس}}
== '''منابع''' ==
آیتی، نصرت‌الله، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
 
آیتی، نصرت‌الله، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
 
آیتی، نصرت‌الله، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
 
اصغری، محمدجواد، «آخر الزمان»، کلام اسلامی، سال۱۶، شماره۶۲، ۱۳۸۶ش.
 
الهی‌نژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
 
پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روح‌الله، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
 
دین‌پناه، حسن؛ خواص، امیر، «بررسی پیش‌گویی‌های عهدین درباره کشتارهای جمعی پیش از ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
 
رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
 
رسول‌زاده، عباس، «آخرالزمان و حيات اخروی در یهودیت و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال۱، شماره۲، ۱۳۸۹ش.
 
رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
 
سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸ش.
 
صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
 
صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
 
«علائم ظهور در ادیان»، وب‌سایت پرسمان، تاریح درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
 
علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
 
فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
 
فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
 
قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
 
محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
 
محمدی ‌ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
 
«منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
 
«منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
 
موحدی، مرتضی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
 
موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
 
همایون، محمدهادی، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.


“Question 25: Signs for the re-emergence of Imam al-Mahdi” website Shiavault, Date of posting: 31 may 2026.
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است (مانند سید خراسانی و سفیانی و…) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
* آیتی، نصرت‌الله، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
* آیتی، نصرت‌الله، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
* آیتی، نصرت‌الله، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
* الهی‌نژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
* بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
* پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روح‌الله، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
* خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
* رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
* رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
* سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عج)، ۱۳۸۸ش.
* شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.
* صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
* صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،
* صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.
* عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.
* علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
* فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
* فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشهٔ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌وگو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
* قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور دربارهٔ شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی (عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
* مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «منابعی دربارهٔ علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
* موحدی، مرتضی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
* موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
* همایون، محمدهادی، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
{{آغاز منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۵

نشانه‌های ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان.

نشانه‌های ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان رخ می‌دهند. در منابع اسلامی، نشانه‌ها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم می‌شوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش نشانه‌های ظهور امام مهدی به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود[۱] و معادل عربی آن علامت و آیه است.[۲] در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی آخرین امام شیعیان رخ می‌دهند.[۳]

اقسام نشانه‌های ظهور

نشانه‌های ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،[۴] مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،[۵] و نوع رویداد تقسیم شده است،[۶] ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.[۷]

  1. نشانه‌های حتمی: مهم‌ترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور می‌دهند عبارتند از:[۸] قیام یمانی،[۹] خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.[۱۰]
  2. نشانه‌های غیر حتمی: فهرست از این نشانه که تحقق ظهور منوط به آنها نیستند عبارتند از:[۱۱] اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان، پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرورفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق و سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، ندای چهارم جبرئیل، ندای پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.[۱۲]

نمادگرائی در نشانه‌های ظهور

دربارهٔ تفسیر نشانه‌های ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:

  • نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛[۱۳] هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است[۱۴] و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.[۱۵]
  • دوم، دیدگاهی که زبان نشانه‌ها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر می‌کند.
  • سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.[۱۶]

نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی

مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.[۱۷] از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی دربارهٔ فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.[۱۸]

کارکردها

کارکردهای مثبت: پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.[۱۹] از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.[۲۰] در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.[۲۱] همچنین، اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.[۲۲]

کارکردهای منفی: پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.[۲۳] این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،[۲۴] دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.[۲۵] بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.[۲۶] کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.[۲۷]

تطبیق نشانه‌ها

در تاریخ تشیع، شرایط دشوار اجتماعی و امید به گشایش، همواره موجب شده تا برخی باورمندان و محدثان، رخدادهای زمانه خود را بر نشانه‌های ظهور تطبیق دهند.[۲۸] مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی تطبیق‌های ناصحیح عبارتند از:

  • دوره‌های متقدم: اسماعیلیان نشانه‌های ظهور را بر خلافت فاطمیان مصر و زیدیه و عنوان نفس زکیه را بر قیام محمد بن عبدالله محض تطبیق دادند.
  • دوره صفویه: علامه مجلسی در بحارالانوار، برخی احادیث را بر حمله مغول‌ها، سقوط عباسیان و برآمدن دولت صفوی تطبیق داد.
  • دوره مشروطه: برخی واعظان، نشانه‌های ظهور را به اختراعات نوین مانند تلگراف و ارتباطات تصویری، جنگ‌های جهانی و انتقال مرکزیت علمی از نجف به قم تفسیر کردند.
  • دوره معاصر: احتمال انطباق نفس زکیه بر قتل سید محمدباقر صدر و تطبیق احادیث قیام زمینه‌سازان از مشرق بر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش ایران از سوی برخی عالمان.[۲۹]

از منظر مبانی اعتقادی شیعه، هرگونه تطبیق قطعی که به تعیین زمان ظهور بینجامد، نامعتبر است.[۳۰] از دیدگاه سید علی خامنه‌ای این تطبیق‌ها صرفاً برداشت‌های احتمالی، شخصی و فاقد قطعیت علمی است.[۳۱] محققان در مواجهه با سؤال از تطبیق نشانه‌ها، بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی تأکید دارند.[۳۲]

منبع‌شناسی

محدثان شیعه و اهل‌سنت از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند:[۳۳]

شیعه: در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،[۳۴] نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.[۳۵] منابع شیعی معاصر، دو رویکرد دارند: رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.[۳۶]

اهل‌سنت: در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.[۳۷] قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.[۳۸] آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی[۳۹] و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.[۴۰]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.
  2. ↑ عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.
  3. ↑ آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.
  4. ↑ صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.
  5. ↑ محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.
  6. ↑ صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷–۵۶.
  7. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
  8. ↑ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.
  9. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.
  10. ↑ علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
  11. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.
  12. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰–۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.
  13. ↑ رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.
  14. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵–۴۱۴.
  15. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.
  16. ↑ الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.
  17. ↑ بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
  18. ↑ قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.
  19. ↑ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  20. ↑ همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.
  21. ↑ آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  22. ↑ موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.
  23. ↑ آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  24. ↑ فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
  25. ↑ فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
  26. ↑ آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.
  27. ↑ فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌وگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.
  28. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 450.
  29. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، 1393ش، ج7، ص 452-456.
  30. ↑ «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.
  31. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  32. ↑ «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است(مانند سید خراسانی و سفیانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.
  33. ↑ صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.
  34. ↑ «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  35. ↑ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.
  36. ↑ «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  37. ↑ «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  38. ↑ صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
  39. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.
  40. ↑ «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.

منابع

  • «آیا تعیین مصادیق شخصیت‌های عصر ظهور که در روایات آمده است (مانند سید خراسانی و سفیانی و…) و معرفی آنها به مرم کار صحیحی است یا خیر؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • آیتی، نصرت‌الله، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
  • آیتی، نصرت‌الله، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
  • آیتی، نصرت‌الله، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
  • الهی‌نژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
  • بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
  • پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روح‌الله، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
  • رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
  • رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
  • سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عج)، ۱۳۸۸ش.
  • شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.
  • صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
  • صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.
  • عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.
  • علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
  • فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
  • فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشهٔ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌وگو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
  • قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور دربارهٔ شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی (عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • «منابع و کارکرد نشانه‌های ظهور»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • «منابعی دربارهٔ علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • موحدی، مرتضی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
  • موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
  • همایون، محمدهادی، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:نشانه‌های_ظهور_امام_مهدی&oldid=50970»