پیش‌نویس:تاب‌آوری اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''تاب‌آوری اقتصادی'''</big>؛ توانمندی پویا و صیانتی یک نظام اقتصادی در پیش‌بینی، جذب و بازسازی ساختاری در مواجهه با تکانه‌های مخرب.<br>

تاب‌آوری اقتصادی (Economic Resilience) به‌معنای توانایی یک کشور برای مقاومت در برابر مشکلات ناگهانی نظیر تحریم، جنگ یا بلایای طبیعی است؛ به‌طوری که کسب‌وکارها و بخش‌های تولیدی در اثر این ضربه‌ها فرو نپاشند و به سرعت به مسیر رشد بازگردند. این ویژگی مانند یک سپر صیانتی عمل می‌کند که با تنوع بخشیدن به بازارها، مبارزه با فساد و هدایت سرمایه‌ها به‌سمت تولید بومی، مانع از توقف حرکت چرخۀ تولید می‌شود. بررسی این مفهوم نشان می‌دهد که تقویت توانایی‌های درونی جامعه و صیانت از معیشت مردم، کلیدهای اصلی برای حفظ ثبات کشور در مواجهه با تکانه‌های بزرگ به‌شمار می‌روند.

بر اساس نظریه‌های توسعه، این مفهوم از سه محور اصلی تشکیل می‌شود که شامل سرعت بازسازی (میزان ترمیم‌پذیری سیستم پس از وقوع تکانه)، استواری (پایداری و عدم انحراف شدید شاخص‌های کلیدی در حین ضربه) و پیشگیری (دفع پیش‌دستانه ریشه‌های مخرب) است.<ref>[https://jes.journals.umz.ac.ir/article%204682.html دائی کریم‌زاده و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص74-75.]</ref> بر این اساس، واکنش نظام‌های اقتصادی در مواجهه با تکانه‌ها و سطح تاب‌آوری اقتصادی آنها، در سه وضعیت ساختاری تفکیک می‌شود:

# وضعیت مستحکم: در این حالت، سیستم توانایی تحمل کل ضربه و مصونیت در برابر تخریب را داشته و بدون دریافت اثر منفی، تعادل اولیۀ خود را حفظ می‌کند.

# وضعیت تاب‌آوری اقتصادی: در این مرتبه، سیستم دچار تأثیرپذیری منفی و افت موقت می‌شود اما فرآیند بازسازی سبب بازگشت به مسیر رشد و بازیابی تعادل پیشین یا دستیابی به توازن جدید پایداری می‌شود.

مفهوم تاب‌آوری در برگیرندۀ چهار بعد متمایز ساختاری است:

# تاب‌آوری اقتصادی ایستا (قدرت ضربه‌گیری در لحظه): ظرفیت سیستم برای حفظ کارکرد و سطح تولید کل در زمان وقوع شوک با استفاده از منابع برجای‌مانده. در این چارچوب، هدف اصلی حداقل کردن پیامدهای منفی ناشی از شوک خارجی است. شاخص‌های اندازه‌گیری این بعد شامل تولید ناخالص داخلی سرانه، میزان درآمد قابل تصرف مصرف‌کنندگان، نوسانات درآمد، میزان نقدینگی، انتقال مالی خارجی و دسترسی به سرمایه و اعتبارات با قیمت مناسب است.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.]</ref>  

# تاب‌آوری اقتصادی پویا (قدرت خودسازی در آینده): توانایی اقتصاد برای بهبود پایدار و بازگشت متغیرهای کلان به وضعیت تعادلی در طول زمان که از طریق جلوگیری از اختلالات خارجی مانند تولید کالاها با کشش تقاضای بالا در بحران و حفظ ظرفیت تولید با گسترش سبد محصول در بازارهای گوناگون صورت می‌گیرد. این بعد با شاخص‌هایی نظیر تعداد بازارهای صادراتی، تمرکز صادرات و نسبت بدهی سنجیده می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.]</ref>

# نوآوری و کارآفرینی: تقویت اکوسیستم‌های نوآورانه جهت خلق ارزش‌افزوده، توسعۀ صنایع نوین و ایجاد اشتغال پایدار.

# شبکه‌های ایمن اجتماعی: طراحی سیستم‌های کارآمد بیمۀ بیکاری، مراقبت‌های بهداشتی جامع و کمک حمایتی برای محافظت از دهک‌های آسیب‌پذیر.

# مدیریت زیرساخت‌های حیاتی: توسعۀ شبکه‌های حمل‌ونقل، تأمین انرژی پایدار، سیستم‌های ارتباطی کارآمد و مدیریت بهینۀ منابع آب و انرژی.

| سیاست‌های تاب‌آوری بالا || مصونیت ساختاری و بازسازی بهینه|| مهار آسیب‌های ذاتی با سیاست‌های هوشمند

| سیاست‌های تاب‌آوری پایین|| فرسایش پایداری به دلیل خطاهای سیاستی|| فروپاشی سریع سیستم در زمان تکانه<ref>[https://jepr.uok.ac.ir/article%2062602.html غفاری‌فرد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89.]</ref>

همچنین، در ادبیات جهانی توسعه، مدل‌های معروفی برای محاسبۀ دقیق تاب‌آوری اقتصادی وجود دارد:

* زیرشاخص‌های چهارگانه «بریگوگلیو»: این الگو پایداری سیستم را در قالب چهار کارنامۀ کمّی ارزیابی می‌کند: ثبات اقتصاد کلان (شاخص فلاکت، مدیریت تورم و بدهی‌ها)، انعطاف‌پذیری بازارهای کار و کالا (سرعت انطباق تولید با شرایط جدید)، حکمرانی خوب (حاکمیت قانون و کنترل فساد) و توسعۀ اجتماعی (مجموع شاخص‌های سلامت، آموزش و توسعۀ انسانی و ضریب جینی).<ref>[https://ecoj.sbu.ac.ir/article%2045054.html ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص9.]</ref>  

* مثلث ظرفیت «ویرگین و سازمان دراپ»: سنجش پایداری در این مدل منوط به فعال‌سازی هم‌زمان سه بازوی پدافندی است: ظرفیت جذب ضربۀ اولیه، ظرفیت مقابله با پیامدها و ظرفیت سازگاری با واقعیت‌های جدید پس از بحران.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.]</ref>

* شاخص تولید بالقوه «دوال»: این مدل مبنای پایداری را توانایی سیستم در حفظ ستاندۀ واقعی نزدیک به بالاترین ظرفیت اسمی و تولید بالقوۀ کشور پس از وقوع شوک می‌داند تا چرخ بخش واقعی اقتصاد متوقف نشود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.]</ref>  

شواهد تجربی نشان می‌دهند که توسعۀ اقتصاد دانش‌بنیان، تجارت چندجانبۀ پویا و جذب سرمایه‌گذاری خارجی به‌عنوان متغیرهای پیشران مثبت، مقاومت ساختاری را ارتقا می‌دهند؛ در حالی‌که تورم ساختاری مزمن و بزرگ شدن بدنۀ دولت (افزایش هزینه‌های جاری غیرمولد) به‌عنوان متغیرهای فرساینده، پایداری سیستم را مخدوش می‌سازند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/966574/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8% «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا.]</ref>  

==تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بحران<ref group="دیدگاه">کل این بخش قلم فرسایی و مطالب تکراری و بعضا غیرضرور دارد. در یک یا نهایتا دو بند مطلب را فشرده و مختصر گزارش کنید.

این بخش و بخش بعدی علاوه بر اینکه مطالبشان خیلی به هم نزدیک شده است و باید یکی شوند، خیلی به دستورالعمل و توصیه نزدیک شده است. شما باید گزارشگر باشید نه توصیه کننده</ref>==  

===ماهیت تکانه‌ها در اقتصاد بحران<ref group="دیدگاه">مطالب زیر با میتوان گفت ماهیت تکانه ها؟ </ref>===

در شرایط بحران‌های حاد (تحریم، جنگ یا همه‌گیری)، نظام اقتصادی با تغییر فاز به الگوی اقتصاد بحران، منابع را بازآرایی می‌کند. این تکانه‌ها شامل شوک‌های خارجی (منازعات نظامی، تحریم، بحران مالی بین‌المللی و نوسان نفت) و شوک‌های داخلی (بحران‌های ساختاری درون‌زا، حوادث طبیعی و حملات سایبری) است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/439639/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5% محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص97.]</ref> تحریم‌ها و جنگ با ایجاد رکود تورمی، افزایش هزینه‌های فراملی، اخلال در زنجیرۀ تأمین و کمبود ارز، ظرفیت رشد را محدود کرده و موفقیت تحریم معکوس با سطح تاب‌آوری کشور هدف است.<ref>[https://www.journaldfrc.ir/article%20231484.html سعادت و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، 1404ش، ص180-181.]</ref> در این میان، در اقتصادهای نفتی، وجود پدیدۀ بیماری هلندی و وابستگی بودجه به نفت، شوک‌های ژئوپلیتیک را به‌صورت مستقیم به بحران مالی تبدیل می‌کند؛ در حالی‌که اقتصادهای فاقد منابع مانند ژاپن، با متنوع‌سازی سبد انرژی و ثبات نهادی، پایداری خود را ارتقا داده‌اند.<ref>[https://jepr.uok.ac.ir/article%2062602.html غفاری‌فرد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89-91.]</ref>  

===مدل شش‌وجهی چالش‌های ساختاری صنعت در فاز پساجنگ===

در جریان فاز پساجنگ، بلاتکلیفی سیاستی منجر به افت تقاضای کل، رکود در بازارهای دارایی و کاهش نرخ مشارکت نیروی کار می‌شود. چالش‌های ساختاری بخش صنعت در این فاز، در قالب یک مدل شش‌وجهی نمایان می‌شود:<br>

! ردیف !! ضلع بحران صنعتی !! پیامدها و عوارض عملیاتی در بخش واقعی اقتصاد

| 1|| ناترازی و چالش تأمین انرژی|| قطعی شبکه‌های حامل انرژی، توقف خطوط تولید و افت ظرفیت بازدهی

| 2|| دشواری در تأمین مالی بنگاه‌ها|| کاهش شدید نقدینگی، ناتوانی در ایفای تعهدات بانکی و افت سرمایه در گردش

| 3|| سیاست‌های ارزی ناکارآمد|| جهش نااطمینانی ارزی، تأخیرهای بوروکراتیک و دپوی مواد اولیه در گمرک

| 4|| سرکوب صادرات|| کاهش کانال‌های ورود ارز، افت انگیزه صنایع بزرگ و تضعیف تراز تجاری

| 6|| رکود در بازار صنعت|| تغییر رفتار مصرفی خانوار، افت تقاضای کل و کاهش تمایل به خرید کالا<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-22/771541-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.]</ref>

|}

===استراتژی‌های ابزاری و صیانتی در افق‌های سه‌گانۀ زمانی<ref group="دیدگاه">نسبت این بخش و مطالبش با بخش ابزارهای صیانتی و تنظیم‌گری در زمان بحران چیست؟ تکرار است گویا.</ref>===

| کوتاه‌مدت || تثبیت، مهار و واکنش سریع|| مهار نوسانات بازار، تأمین نقدینگی بنگاه‌های حیاتی، طراحی ابزارهای تحریک تقاضا برای کالاهای مصرفی، فعال‌سازی شبکه توزیع مویرگی و مدیریت انتظارات روانی.

| میان‌مدت || بازآرایی ساختاری و اصلاحات|| بازآرایی ترکیب منابع و مصارف بودجه عمومی، اصلاح مشوق‌های تجاری، کاهش وابستگی به کشورهای تحریم‌کننده از طریق تنوع‌بخشی به مبادی لجستیکی و کریدورهای جایگزین، اجرای سیاست جایگزینی واردات، و رفع ناترازی‌های ساختاری انرژی.

| بلندمدت || مقاوم‌سازی زیرساختی و حکمرانی|| اصلاح حکمرانی مالی، طراحی قواعد سیاست‌گذاری بحران‌پذیر، افزایش چتر حمایتی بیمه در برابر حوادث جنگی، و مقاوم‌سازی فیزیکی و دیجیتال زیرساخت‌ها.<ref>[https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4351801/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8% «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref>

===موازنۀ ژئوپلیتیک گلوگاه‌های راهبردی و تاب‌آوری در جنگ فرسایشی===

از منظر اقتصاد سیاسی، تاب‌آوری ساختاری کشورها در مواجهات نظامی با میزان اشراف بر گلوگاه‌های راهبردی نظیر تنگۀ هرمز، باب‌المندب و کانال سوئز رابطۀ مستقیم داشته و مدیریت هوشمند آنها وزن ژئوپلیتیک سیستم را ارتقا می‌دهد. در شرایط توازن شکننده، تنش به یک جنگ فرسایشی رفتاری تبدیل می‌شود که در آن، متغیر زمان به‌دلیل انباشت تجربه‌های تحریمی و آستانۀ تحمل بالاتر جامعۀ هدف در قیاس با اقتصادهای پساصنعتیِ آسیب‌پذیر، به‌عنوان ابزاری موازنه‌گر به نفع سیستم‌های تاب‌آور عمل می‌کند.<ref> [https://ana.ir/fa/news/1052914/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7 «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا.]</ref>

# فرماندهی واحد رسانه‌ای: تمرکز سخنگویی اقتصادی جهت مدیریت افکار عمومی و ابهام‌زدایی از ذخایر استراتژیک.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-22/771541-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.]</ref>

صیانت از تاب‌آوری در لایۀ کلان، مشروط به خروج از مدل‌های دولتی رانتی و تقویت بخش خصوصی واقعی است.<ref>[https://www.journaldfrc.ir/article%20231484.html سعادت و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، 1404ش، ص193-194.]</ref>  موفقیت این الگو بر چهار بستر کلان استوار است:

# پیوستگی امنیت ملی و پایداری اقتصادی: ثبات سیاسی و پیش‌بینی‌پذیری، پیش‌شرط رونق تولید داخلی است و در مقابل، تقویت توان داخلی (از طریق تنوع در درآمدها و توسعۀ اقتصاد دانش‌بنیان) وابستگی‌های آسیب‌زا را کاهش داده و امنیت ملی را ارتقا می‌دهد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/26/3564183/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%A «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* ابونوری، اسمعیل و لاجوردی، حسن، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، اقتصاد و الگوسازی، دورۀ 7، شمارۀ 28، 1395ش.

* «اقتصاد مقاومتی اهرمی برای تاب‌آوری در برابر تهدیدات خارجی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1405ش.

* «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 26 فروردین 1405ش.

* «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: 23 اردیبهشت 1405ش.

* «پویش راویان سنگر اقتصاد نقش کارفرمایان در تاب‌آوری اقتصادی کشور را روایت می‌کند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.

* «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1404ش.

* «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.

* «تعریف تاب‌آوری اقتصادی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: 30 در 1403ش.

* «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 16 اردیبهشت 1405ش.

* دائی کریم‌زاده، سعید و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، پژوهشنامۀ اقتصاد کلان، دورۀ 18، شمارۀ 40، 1402ش.

* روشن‌ضمیر، مسعود، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 7 اردیبهشت 1405ش.

* سعادت، رحمان و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، فصلنامۀ پژوهش‌های برنامه و توسعه، دورۀ 6، شمارۀ 3، پیاپی 23، 1404ش.

* شاکری بستان‌آباد، رضا و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دورل 13، شمارۀ 4، 1400ش.

* «صرفه‌جویی کلید تاب‌آوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.

* «ضرورت نقش مردم در تاب‌آوری اقتصادی پس از بحران‌ها/ جایگاه مردم باید بازتعریف شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1404ش.

* غفاری‌فرد، محمد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، سیاست‌ها و تحقیقات اقتصادی، دورۀ 1، شمارۀ 2، 1401ش.

* محمدی، تیمور و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، مطالعات راهبردی بسیج، سال 20، شمارۀ 75، 1396ش.

* «مشاغل خانگی و تولید خانواده‎محور یکی از ستون‎های تاب‎آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.

* «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد، تاریخ درج مطلب: 13 اردیبهشت 1405ش.

* «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1405ش.