پرش به محتوا

دریای عمان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>دریای عمان؛</big>'''
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =  دریای عمان.png
| زیرنویس تصویر    =  تصویر ماهواره‌ای از دریای عمان
| image_alt        =تصویر ماهواره‌ای از دریای عمان
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 
 
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|دریای عمان؛}}''' آبراهی میان خلیج فارس و دریای عرب.
 
دریای عمان در شمال‌غرب دریای عرب قرار دارد و به اقیانوس هند و از سوی دیگر از طریق [[تنگه هرمز]] به [[خلیج فارس]] متصل می‌شود. این دریا میان [[ایران]]، [[عمان]]، [[امارات متحده عربی]] و [[پاکستان]] گسترده است و در دوره‌های مختلف تاریخی کانون تجارت و رقابت‌های ژئوپلیتیکی بوده است. امروزه به‌دلیل عبور بخش مهمی از ترانزیت جهانی انرژی و کالا، وجود بنادر مهم، تنوع زیستی بالا و در عین حال چالش‌هایی مثل آلودگی و مخاطرات امنیتی کشتیرانی اهمیت ویژه دارد. دریای عمان با دسترسی اقیانوسی و تسلط بر شاهراه‌های انرژی، فرصتی برای تبدیل ایران به یک قدرت ترانزیتی و نظامی در سطح جهانی فراهم کرده است.


== معرفی ==
== معرفی ==
دریای عمان باقی‌مانده یک اقیانوس وسیع قدیمی به نام تئوتیس است. این دریا به بخش‌های شرقی دریای جنوب شرق ایران اطلاق می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86 میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۸.]</ref>  
خصوصیات دریای عمان عبارتند از:
 
'''مختصات و موقعیت جغرافیایی:''' از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدودهٔ طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجهٔ شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجهٔ شمالی قرار دارد. بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref>
 
'''ابعاد و مساحت:''' گسترهٔ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطهٔ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref> طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref> مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.]</ref>


== نام‌گذاری ==
'''کشورها و شهرهای ساحلی و بنادر:''' این دریا در شمال با کشور ایران و پاکستان، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان هم‌مرز است. در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به [[چابهار]] و [[جاسک]] در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص120.]</ref>
دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” که در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است. نام «اومان» در دوران اشکانی و ساسانی برای این دریا به کار می‌رفته و با ورود اعراب، به‌شکل عمان در مورد دریای جنوب شرق ایران مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86 میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۸.]</ref>


== پیشینه ==
== پیشینه ==
'''دورۀ ایران باستان:''' دریای مکران یا دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌ شمار می‌رفته‌اند. این منطقه در منابع جغرافیایی، بخشی از دریای پارس دانسته شده و از دیرباز نقش چشمگیری در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل ان) در سال 326م در زمان کورش کبیر به تصرف هخامنشیان درامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86 میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۶ و ۴۶۰.]</ref>
پیشینه دریای عمان از منظرهای مختلف بررسی شده است. در مورد پیشینه زمین‌شناسی گفته شده است که دریای عمان بازماندهٔ اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقهٔ عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119.]</ref>
 
'''پیشینه نام'''
[[پرونده:دریای عمان۱.png|جایگزین=نقشه قدیمی ایران و دریای پارس|بندانگشتی|در نقشهٔ ایران، ۱۱۲۶ش دریای پارس، نام آب‌های آزاد جنوب شرقی ایران است.]]
در منابع تاریخی، نام‌های متعددی برای پهنه‌های آبی جنوب ایران به کار رفته است که از آن میان می‌توان به «دریای مکران»، «بحر اخضر»، «اریترا» و «دریای هندوس» اشاره کرد.<ref>[https://reiseniran.de/fa/دریای-عمان-خلیج-عمان/ «دریای عمان (خلیج عمان)»، وب‌سایت ریزن ایران.]</ref> در بسیاری از اسناد کهن، به‌دلیل پیوستگی جغرافیایی میان این پهنه‌ها با خلیج فارس با نام جامع «دریای پارس» از آن‌ها یاد شده است. با گذشت زمان و با توجه به اهمیت ساحل مکران، بخش‌هایی از این محدوده به نام همین ناحیه (مکران) شناخته شد. منطقهٔ مکران امروزه شامل بخش‌هایی از بلوچستان در جنوب ایران و پاکستان است. در زمان سلطنت [[ناصرالدین‌شاه]] قاجار [[انگلستان]] با هدف تأمین منافع خود کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/959034/en ابوالقاسمی و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، ۱۴۰۰ش، ص۸ و ۷ و ۴ و ۱۲.]</ref>
 
'''دورهٔ ایران باستان'''
 
دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌شمار می‌رفته‌اند. این منطقه از دیرباز نقش مهمی در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل آن) در سال ۳۲۶م در زمان [[کوروش]] به تصرف [[هخامنشیان]] درآمد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/اقتصاد-تجاری-سرزمین-های-پیرامون-دریای-عمان-در-قرون-نخستین-اسلامی-مطالعه-مورد-بررسی-کرمان-مکران-و-عمان میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین‌های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۶ و ۴۶۰.]</ref> هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دورهٔ افول طولانی، [[صفویه|صفویان]] به‌ویژه در دورهٔ شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دورهٔ [[نادرشاه]] افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز تداوم یافت. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/تاثیر-جایگاه-دریای-عمان-بر-خط-مشی-های-امنیتی-و-اقتصادی-جمهوری-اسلامی-ایران معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۷۶-۷۹.]</ref>
 
'''دورهٔ قاجار و پهلوی'''
 
در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقهٔ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر داد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شکل‌گیری کشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعید با همکاری مستقیم انگلیس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجهٔ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/959034/en ابوالقاسمی و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.]</ref>  


هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دوره افول طولانی پس از اسلام، صفویان به‌ویژه در دوره شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دوره نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز و انتخاب بوشهر به عنوان پایگاه، تداوم یافت.
در این دوره با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به کشورهای خارجی و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دورۀ پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دورۀ پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و نفوذ خود را در [[اقیانوس هند]] گسترش داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/تاثیر-جایگاه-دریای-عمان-بر-خط-مشی-های-امنیتی-و-اقتصادی-جمهوری-اسلامی-ایران معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۰-۸۱.]</ref>


اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد. انگلیسی‌ها با حذف رقبا، مداخله در امور داخلی و تجزیه‌طلبی، بخش بزرگی از مکران را در دوره قاجار از ایران جدا کرده و به قلمرو هند بریتانیا ضمیمه کردند. همچنین آنان با تغییر نام این دریا از «مکران» به «عمان»، در جهت اهداف استعماری خود عمل نمودند.
== اهمیت ==
[[پرونده:دریای عمان۲.jpg|جایگزین=کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در خلیج عمان پیش از بازگشایی تنگه هرمز|بندانگشتی|کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در خلیج عمان پیش از بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران در جنگ رمضان]]
اهمیت دریای عمان از سویه‌های مختلف بررسی شده است:


دوره قاجار شاهد ضعف مرکزی و تشدید رقابت‌های قدرت‌های جهانی در منطقه بود. با این حال، پس از جنگ جهانی دوم، ایران بار دیگر با اتخاذ رویکردی فعال و مداخله نظامی در منطقه، به عنوان یک بازیگر مهم در صحنه ژئوپلیتیک خلیج فارس و دریای عمان بازگشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۷۶-۷۹.]</ref>
'''جایگاه ژئوپلیتیک و اهمیت جهانی دریای عمان'''


'''دورۀ پهلوی:''' در عصر قاجار، با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به بیگانگان و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دوره پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و با تکیه بر قدرت نظامی، روابط با آمریکا و پاکستان و افزایش درآمد نفتی، نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد. در نتیجه، اواخر پهلوی دوم اوج قدرت منطقه‌ای ایران در خلیج فارس و دریای عمان به شمار می‌رفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۰-۸۱.]</ref>
گفته شده دریای عمان به‌عنوان پیوندگاهی میان خلیج فارس و اقیانوس هند، از منظر اقتصادی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و تجارت جهانی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. این دریا نزدیک‌ترین مسیر برای خروج انرژی و کالای جهان از تنگه هرمز به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و [[اروپا]] و بخشی از امنیت انرژی جهان  است. علاوه بر این، در گزارش‌ها ذخایر انرژی در بستر دریا و ظرفیت‌های شیلاتی از مهم‌ترین منافع اقتصادی این دریا ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/بررسی-فرایند-قلمرو-سازی-کشورهای-ساحلی-در-دریای-عمان-و-محاسبه-قلمروهای-دریایی راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص121؛] [https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref>


'''دورۀ جمهوری اسلامی ایران:''' امروزه با توجه به نقش گذرگاهی دریای عمان و ظرفیت‌های ژئوپلیتیک سواحل مکران در ابعاد اقتصادی، امنیتی، دسترسی و ارتباطات منطقه‌ای و بین‌المللی، اهمیت راهبردی این دریا دوچندان شده است. از این رو، تأمین امنیت در این منطقه جهت دستیابی به منافع اساسی جمهوری اسلامی ایران در عرصه‌های جهانی، منطقه‌ای و داخلی، امری اجتناب‌ناپذیر است. سواحل دریای عمان، دسترسی به پهنه اقیانوس هند را فراهم می‌آورند که این امر پیامدهای ژئواستراتژیک و اقتصادی گسترده‌ای در زمینه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی، امنیت انرژی، شیلات و مدیریت منابع دریایی خواهد داشت. برخورداری ایران از کرانه‌های دریای عمان، این کشور را به عضوی مؤثر در «سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای اقیانوس هند» تبدیل می‌کند که قلمروی متشکل از قاره‌های آسیا، آفریقا و اقیانوسیه است.
'''ظرفیت‌های ترانزیتی و اقتصادی برای ایران'''


موقعیت سواحل جنوب شرقی ایران و دسترسی آن به کریدورهای بزرگ تجاری جهان، از جمله مسیرهای انتقال کالا و انرژی به اروپا، کشورهای مدیترانه‌ای و هند، پتانسیل‌های عظیم اقتصادی این منطقه را رقم می‌زند. از جمله این مسیرها می‌توان به «کریدور شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران»، «کریدور هند-ایران-افغانستان» و سایر مسیرهای انتقال مواد غذایی و کالا اشاره کرد. قرارگیری سواحل مکران در مسیر کریدورهای شمال-جنوب و مسیرهای اصلی انتقال انرژی، امکاناتی را فراهم آورده است که جمهوری اسلامی ایران در تلاش است آن‌ها را از «فرصت» به «امکانات بالفعل» تبدیل کند. قرارگیری سواحل مکران در مسیر کشتی‌های غول‌پیکر اقیانوس هند، می‌تواند قدرت کشتیرانی، حجم مبادلات تجاری و درآمدهای گمرکی ایران را به شکلی چشمگیر تقویت نماید. از منظر اقتصادی، درآمد حاصل از ترانزیت کالا می‌تواند پس از نفت و گاز، به یکی از منابع اصلی درآمدی کشور تبدیل شود. در واقع، سواحل مکران را باید «دروازه ارتباطی» با اقتصاد کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین «دروازه ورود به اروپا» دانست. دریای عمان، به عنوان یکی از پنج حوزه استراتژیک جهان، روزانه شاهد عبور میلیون‌ها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالا و سرمایه است.
دسترسی به آب‌های اقیانوسی، پیامدهای ژئواستراتژیکی برای ایران در حوزه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی و مدیریت منابع دریایی برای ایران به همراه داشته است. ایران از طریق بهره‌گیری از ظرفیت کریدورهایی مانند «شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران» و «هند-ایران-افغانستان»، در حال گذار از مرحلهٔ پتانسیل‌های بالقوه به‌سوی استفاده از امکانات بالفعل است. با توجه به تردد روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و حجم قابل‌توجه کالا از این مسیر، موقعیت بندری ایران در آب‌های اقیانوسی بر روند مبادلات تجاری، درآمدهای گمرکی و فعالیت ناوگان کشتیرانی این کشور تأثیرگذار است. در این میان، سواحل مکران علاوه بر ایفای نقش به‌عنوان دروازه ارتباطی برای کشورهای محصور در خشکی در آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا، به یکی از محورهای جایگزین در ساختار اقتصادی ایران، در کنار درآمدهای حاصل از نفت و گاز، تبدیل شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/تاثیر-جایگاه-دریای-عمان-بر-خط-مشی-های-امنیتی-و-اقتصادی-جمهوری-اسلامی-ایران معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.]</ref>


از منظر سیاسی-امنیتی، حضور جمهوری اسلامی ایران در کرانه‌های دریای عمان و تسلط بر یکی از مهم‌ترین راههای آبی جهان، کنترل ایران بر مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند را تضمین می‌کند. این موقعیت می‌تواند به گونه‌ای مدیریت شود که هزینه‌ی تأمین امنیت این منطقه بر عهده سایر بازیگران باشد، که این خود یک مزیت سیاسی-امنیتی برای ایران محسوب می‌شود. از سوی دیگر، جنوب شرق ایران پتانسیل بالایی برای اتخاذ استراتژی‌های دریایی و دستیابی به قابلیت «قدرت میان‌اقیانوسی» داراست. برخلاف حوضچه خلیج فارس که محدودیت‌های ساختاری برای تبدیل شدن به یک قدرت دریایی بزرگ ایجاد می‌کند، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای خروج ایران از محدودیت‌های خلیج فارس و تبدیل شدن به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی فراهم می‌آورند. توسعه پایگاه هوایی چابهار و گسترش رزمایش‌های دریایی ایران در خارج از آب‌های خلیج فارس، می‌تواند قدرت نظارتی و کنترلی ایران را بر بخش شمالی اقیانوس هند ارتقا دهد. بر همین اساس، جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر با بهره‌گیری از قراردادهای دو جانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در پی احیای نقش سواحل دریای عمان در تمامی ابعاد، به‌ویژه در عرصه‌های نظامی و اقتصادی بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.]</ref>
'''اهمیت نظامی و امنیتی'''


== اهمیت ==
از منظر سیاسی و امنیتی، استقرار ایران در سواحل دریای عمان، امکان نظارت بر مبادی ورودی خلیج‌فارس و اقیانوس هند را فراهم آورده و بر مناسبات امنیتی در این دریا تأثیرگذار است. ویژگی‌های جغرافیایی، از جمله خط ساحلی ۲۳۱ کیلومتری و عمق کم‌آب‌های ساحلی، به‌عنوان لایه‌ای از پدافند طبیعی در این منطقه عمل می‌کند. این دریا بستری برای گسترش توانمندی‌های نظامی فرامنطقه‌ای فراهم کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/تاثیر-جایگاه-دریای-عمان-بر-خط-مشی-های-امنیتی-و-اقتصادی-جمهوری-اسلامی-ایران معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳].</ref>


== چالش‌ها و فرصت‌ها ==
== محیط زیست دریای عمان ==
موقعیت جغرافیایی این دریا و خلیج مکران، آن را به یکی از مهم‌ترین مرزهای دریایی ایران تبدیل کرده است. دریای عمان امکان دسترسی ایران به آب‌های آزاد را فراهم می‌آورد. همچنین، این دریا نقش کلیدی در اتصال به خلیج فارس ایفا می‌کند. سیطره ایران بر بخش شمالی دریای عمان و بهره‌مندی از جغرافیای خاص منطقه سیستان و بلوچستان می‌تواند امنیت منطقه را در برابر تهدیدات خارجی ارتقا داده و امکان نفوذ بیگانه به این مناطق را به حداقل برساند. علاوه بر این، کم‌عمق بودن آب‌های ساحلی در برخی نقاط، مانعی استراتژیک در برابر نزدیک شدن ناوهای جنگی مهاجم ایجاد می‌کند که می‌تواند در تأمین امنیت منطقه به‌ کار گرفته شود. از منظر نظامی، دریای عمان توان راهبردی نیروی دریایی ایران را افزایش می‌دهد، زیرا دسترسی به آب‌های آزاد، محدودیت‌های حوضچه خلیج فارس را مرتفع ساخته و دامنه عملیاتی نیروی دریایی را گسترش می‌دهد. همچنین، سواحل مناسب، امتداد خط ساحلی و عمق مناسب، بستری برای عبور و ترانزیت کشتی‌های تجاری و نفت‌کش فراهم می‌آورد. دریای عمان در کنار سواحل خلیج فارس، با تسلط بر تنگه هرمز و نظارت بر مسیرهای فرامنطقه‌ای، به یکی از کانون‌های قدرت اقتصادی و نظامی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. موقعیت استراتژیک تنگه هرمز در مجاورت دریای عمان و اشراف عملیاتی بر آن، مانعی جدی برای رقبا در بهره‌برداری از این مسیر ایجاد می‌کند. علاوه بر این، برخورداری از ۲۳۱ کیلومتر خط ساحلی، از دیگر ویژگی‌های برجسته این منطقه است که قدرت دریایی ایران را در این حوزه دوچندان می‌سازد.
[[پرونده:دریای عمان۳.jpg|جایگزین=مرجان دریایی در  اعماق دریای عمان|بندانگشتی|تصویر از مرجان دریایی در  اعماق دریای عمان]]
دریای عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع برخوردار است؛ از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش، کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ، همچنین گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان. ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref>


در این میان، بندر چابهار با موقعیت ویژه و قرارگیری در فهرست بندرهای استراتژیک جهان، قابلیت تبدیل شدن به یک بندر چندمنظوره را داراست. وجود این بندر نقش برجسته‌ای در ترانزیت کالا به آسیای میانه و بالعکس ایفا می‌کند. همچنین، نیاز مبرم کشورهای جنوب آسیا به منابع انرژی خلیج فارس و صرفه اقتصادی ترانزیت از طریق دریای عمان و بندر چابهار، اهمیت اقتصادی این منطقه را دوچندان کرده است. پروژه توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل زمینی آسیا، موسوم به «طرح همکاری‌های ترانزیتی شمال-جنوب» و مسیرهای «شرق به غرب»، فرصت‌هایی را برای استان سیستان و بلوچستان فراهم می‌آورد تا از این پتانسیل‌ها جهت افزایش سهم تجارت و رشد اقتصاد کشور و منطقه بهره‌مند شود. افزون بر این، قابلیت‌های گردشگری منطقه مکران نیز از جنبه‌های قابل توجه است؛ با توجه به آب‌وهوای نسبتاً گرم چابهار، این منطقه می‌تواند به عنوان یک پایگاه گردشگری زمستانی، موجب جذب گردشگر، ارزآوری و رونق اقتصادی شود.
دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگ‌ترین مناطق مرده دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد باعث رشد جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال افزایش است. موجودات دریایی قادر به زندگی در مناطق آلوده نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیرهٔ غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref>


یکی از نقاط ضعف فعلی منطقه مکران، پراکندگی و تراکم پایین جمعیت است که ریشه در توسعه‌نیافتگی و چالش‌های امنیتی دارد. دولت می‌تواند با برنامه‌ریزی‌های هدفمند، از طریق توسعه زیرساخت‌های رفاهی، ایجاد فرصت‌های شغلی، جذب سرمایه‌گذاری و تأمین امنیت اقتصادی و روانی، این چالش را مرتفع سازد. همچنین، مدیریت بحران‌هایی نظیر آلودگی‌های نفتی، مدیریت فاضلاب و تأمین آب پاک، نیازمند برنامه‌های مدون و همکاری نزدیک با نهادهای ذی‌ربط، کشورهای منطقه و سازمان‌های بین‌المللی است. در نهایت، مقابله با ترانزیت مواد مخدر و معضلات امنیتی در سیستان و بلوچستان، از طریق تلفیق سیاست‌های داخلی (رونق اقتصادی و فرهنگ‌سازی) با سیاست‌های بین‌المللی (استراتژی‌های جهانی مبارزه با مواد مخدر) قابل مدیریت خواهد بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۳-۸۵.]</ref>
== ملاحظات امنیتی ==
طبق گزارش‌ها منطقهٔ خلیج فارس و دریای عمان غنی‌ترین و مهم‌ترین مناطق اقیانوس هند از نظر دارا بودن ذخایر عظیم [[نفت خام|نفت]] و [[گاز طبیعی|گاز]] و موقعیت ژئوپولیتیک و استراتژیک از اهمیت خاصی برای [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]] برخوردار بوده است.<ref>[https://www.sid.ir/FileServer/SF/7701394h0933 حاکمی و سرابی، «حضور آمریکا در منطقه خلیج فارس و ترتیبات امنیتی در این منطقه»، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۲ و ۱۱۳.]</ref> حضور نظامی آمریکا در سطح منطقه [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] زمینه‌هایی برای مداخله یک‌جانبه در منطقه و ایجاد تنش‌ها فراهم کرده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/11427/چالش-های-سیستم-امنیتی-امریکا-در-خلیج-فارس عیوضی، «چالش‌های سیستم امنیتی آمریکا در خلیج فارس»، ۱۳۸۵ش.]</ref> این تنش‌ها به‌همراه تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو [[شورای همکاری خلیج فارس]]، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند خواسته می‌شود که توصیه‌های امنیتی و اقدامات محافظتی زیر را در نظر داشته باشند:
* تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
* رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
* ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
* اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
* هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
* رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی.


== منابع ==
درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روز انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref>


* معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
== انتقال آب دریای عمان ==
* میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره 42، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
[[پرونده:دریای عمان۴.jpg|جایگزین=اجرای طرح انتقال آب دریای عمان به زاهدان و زابل|بندانگشتی|تصویری از اجرای طرح انتقال آب دریای عمان به زاهدان و زابل]]
طرح انتقال آب از دریای عمان به [[سیستان و بلوچستان]]، [[خراسان جنوبی]] و [[خراسان رضوی]] به‌عنوان یک راهکار اساسی برای تأمین پایدار [[آب]] برای مصارف آشامیدنی، [[صنعت]] و [[کشاورزی]] در دستور کار دولت ایران قرار گرفته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85808365/انتقال-آب-دریای-عمان-گامی-تاریخی-در-رفع-بحران-کم-آبی-سیستان-و «انتقال آب دریای عمان گامی تاریخی در رفع بحران کم‌آبی سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بنا بر اظهارات مدیرکل صمت در سیستان و بلوچستان طرح انتقال آب از دریای عمان با وجود گذر مسیر انتقال آب از مناطق کوهستانی و سخت، تا پایان سال ۱۴۰۴ش به پیشرفت ۴۰درصدی رسید.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6767842/پروژه-انتقال-آب-دریای-عمان-به-پیشرفت-۴۰-درصدی-رسیده-است «پروژه انتقال آب دریای عمان به پیشرفت ۴۰درصدی رسیده است»، خبرگزاری مهر.]</ref> پس از انتقال آب به این سه استان، انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان کشور پیشنهاد شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7177388/جزئیات-طرح-انتقال-آب-دریای-عمان-به-۱۷-استان-ازسوی-قرارگاه-خاتم «جزئیات طرح انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان ازسوی قرارگاه خاتم»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* ابوالقاسمی، محسن و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شمارهٔ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
* «انتقال آب دریای عمان گامی تاریخی در رفع بحران کم‌آبی سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «پروژه انتقال آب دریای عمان به پیشرفت ۴۰درصدی رسیده است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «جزئیات طرح انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان ازسوی قرارگاه خاتم»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج طلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
* «دریای عمان (خلیج عمان)»، وب‌سایت ریزن ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۳۹۹ش.
* راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارهٔ ۳، بهار ۱۳۹۵ش.
* عیوضی، محمدرحیم، «چالش‌های سیستم امنیتی آمریکا در خلیج فارس»، زماه، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۸۵ش.
* قاسمی، حاکم و سرابی، لیلا، «حضور آمریکا در منطقه خلیج فارس و ترتیبات امنیتی در این منطقه»، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی خلیج فارس، ۱۳۹۲ش.
* معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارهٔ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
* میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین‌های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره ۴۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
{{چپ‌چین}}
* "10 Key Facts About the Gulf of Oman” website amnautical,Date of upload: 10 Febuary 2026.
{{پایان چپ‌چین}}{{آغاز منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۶ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۸

دریای عمان
تصویر ماهواره‌ای از دریای عمان
تصویر ماهواره‌ای از دریای عمان

دریای عمان؛ آبراهی میان خلیج فارس و دریای عرب.

دریای عمان در شمال‌غرب دریای عرب قرار دارد و به اقیانوس هند و از سوی دیگر از طریق تنگه هرمز به خلیج فارس متصل می‌شود. این دریا میان ایران، عمان، امارات متحده عربی و پاکستان گسترده است و در دوره‌های مختلف تاریخی کانون تجارت و رقابت‌های ژئوپلیتیکی بوده است. امروزه به‌دلیل عبور بخش مهمی از ترانزیت جهانی انرژی و کالا، وجود بنادر مهم، تنوع زیستی بالا و در عین حال چالش‌هایی مثل آلودگی و مخاطرات امنیتی کشتیرانی اهمیت ویژه دارد. دریای عمان با دسترسی اقیانوسی و تسلط بر شاهراه‌های انرژی، فرصتی برای تبدیل ایران به یک قدرت ترانزیتی و نظامی در سطح جهانی فراهم کرده است.

معرفی

خصوصیات دریای عمان عبارتند از:

مختصات و موقعیت جغرافیایی: از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدودهٔ طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجهٔ شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجهٔ شمالی قرار دارد. بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد.[۱]

ابعاد و مساحت: گسترهٔ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطهٔ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.[۲] طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.[۳] مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.[۴]

کشورها و شهرهای ساحلی و بنادر: این دریا در شمال با کشور ایران و پاکستان، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان هم‌مرز است. در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.[۵]

پیشینه

پیشینه دریای عمان از منظرهای مختلف بررسی شده است. در مورد پیشینه زمین‌شناسی گفته شده است که دریای عمان بازماندهٔ اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقهٔ عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است.[۶]

پیشینه نام

نقشه قدیمی ایران و دریای پارس
در نقشهٔ ایران، ۱۱۲۶ش دریای پارس، نام آب‌های آزاد جنوب شرقی ایران است.

در منابع تاریخی، نام‌های متعددی برای پهنه‌های آبی جنوب ایران به کار رفته است که از آن میان می‌توان به «دریای مکران»، «بحر اخضر»، «اریترا» و «دریای هندوس» اشاره کرد.[۷] در بسیاری از اسناد کهن، به‌دلیل پیوستگی جغرافیایی میان این پهنه‌ها با خلیج فارس با نام جامع «دریای پارس» از آن‌ها یاد شده است. با گذشت زمان و با توجه به اهمیت ساحل مکران، بخش‌هایی از این محدوده به نام همین ناحیه (مکران) شناخته شد. منطقهٔ مکران امروزه شامل بخش‌هایی از بلوچستان در جنوب ایران و پاکستان است. در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار انگلستان با هدف تأمین منافع خود کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد.[۸]

دورهٔ ایران باستان

دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌شمار می‌رفته‌اند. این منطقه از دیرباز نقش مهمی در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل آن) در سال ۳۲۶م در زمان کوروش به تصرف هخامنشیان درآمد.[۹] هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دورهٔ افول طولانی، صفویان به‌ویژه در دورهٔ شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دورهٔ نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز تداوم یافت. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد.[۱۰]

دورهٔ قاجار و پهلوی

در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقهٔ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر داد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شکل‌گیری کشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعید با همکاری مستقیم انگلیس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجهٔ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.[۱۱]

در این دوره با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به کشورهای خارجی و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دورۀ پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دورۀ پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد.[۱۲]

اهمیت

کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در خلیج عمان پیش از بازگشایی تنگه هرمز
کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در خلیج عمان پیش از بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران در جنگ رمضان

اهمیت دریای عمان از سویه‌های مختلف بررسی شده است:

جایگاه ژئوپلیتیک و اهمیت جهانی دریای عمان

گفته شده دریای عمان به‌عنوان پیوندگاهی میان خلیج فارس و اقیانوس هند، از منظر اقتصادی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و تجارت جهانی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. این دریا نزدیک‌ترین مسیر برای خروج انرژی و کالای جهان از تنگه هرمز به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و اروپا و بخشی از امنیت انرژی جهان است. علاوه بر این، در گزارش‌ها ذخایر انرژی در بستر دریا و ظرفیت‌های شیلاتی از مهم‌ترین منافع اقتصادی این دریا ذکر شده است.[۱۳]

ظرفیت‌های ترانزیتی و اقتصادی برای ایران

دسترسی به آب‌های اقیانوسی، پیامدهای ژئواستراتژیکی برای ایران در حوزه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی و مدیریت منابع دریایی برای ایران به همراه داشته است. ایران از طریق بهره‌گیری از ظرفیت کریدورهایی مانند «شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران» و «هند-ایران-افغانستان»، در حال گذار از مرحلهٔ پتانسیل‌های بالقوه به‌سوی استفاده از امکانات بالفعل است. با توجه به تردد روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و حجم قابل‌توجه کالا از این مسیر، موقعیت بندری ایران در آب‌های اقیانوسی بر روند مبادلات تجاری، درآمدهای گمرکی و فعالیت ناوگان کشتیرانی این کشور تأثیرگذار است. در این میان، سواحل مکران علاوه بر ایفای نقش به‌عنوان دروازه ارتباطی برای کشورهای محصور در خشکی در آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا، به یکی از محورهای جایگزین در ساختار اقتصادی ایران، در کنار درآمدهای حاصل از نفت و گاز، تبدیل شده است.[۱۴]

اهمیت نظامی و امنیتی

از منظر سیاسی و امنیتی، استقرار ایران در سواحل دریای عمان، امکان نظارت بر مبادی ورودی خلیج‌فارس و اقیانوس هند را فراهم آورده و بر مناسبات امنیتی در این دریا تأثیرگذار است. ویژگی‌های جغرافیایی، از جمله خط ساحلی ۲۳۱ کیلومتری و عمق کم‌آب‌های ساحلی، به‌عنوان لایه‌ای از پدافند طبیعی در این منطقه عمل می‌کند. این دریا بستری برای گسترش توانمندی‌های نظامی فرامنطقه‌ای فراهم کرده است.[۱۵]

محیط زیست دریای عمان

مرجان دریایی در اعماق دریای عمان
تصویر از مرجان دریایی در  اعماق دریای عمان

دریای عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع برخوردار است؛ از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش، کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ، همچنین گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان. ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.[۱۶]

دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگ‌ترین مناطق مرده دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد باعث رشد جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال افزایش است. موجودات دریایی قادر به زندگی در مناطق آلوده نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیرهٔ غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۱۷]

ملاحظات امنیتی

طبق گزارش‌ها منطقهٔ خلیج فارس و دریای عمان غنی‌ترین و مهم‌ترین مناطق اقیانوس هند از نظر دارا بودن ذخایر عظیم نفت و گاز و موقعیت ژئوپولیتیک و استراتژیک از اهمیت خاصی برای آمریکا برخوردار بوده است.[۱۸] حضور نظامی آمریکا در سطح منطقه خلیج‌فارس زمینه‌هایی برای مداخله یک‌جانبه در منطقه و ایجاد تنش‌ها فراهم کرده است.[۱۹] این تنش‌ها به‌همراه تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند خواسته می‌شود که توصیه‌های امنیتی و اقدامات محافظتی زیر را در نظر داشته باشند:

  • تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
  • رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
  • ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
  • اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
  • هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
  • رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی.

درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روز انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.[۲۰]

انتقال آب دریای عمان

اجرای طرح انتقال آب دریای عمان به زاهدان و زابل
تصویری از اجرای طرح انتقال آب دریای عمان به زاهدان و زابل

طرح انتقال آب از دریای عمان به سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی به‌عنوان یک راهکار اساسی برای تأمین پایدار آب برای مصارف آشامیدنی، صنعت و کشاورزی در دستور کار دولت ایران قرار گرفته است.[۲۱] بنا بر اظهارات مدیرکل صمت در سیستان و بلوچستان طرح انتقال آب از دریای عمان با وجود گذر مسیر انتقال آب از مناطق کوهستانی و سخت، تا پایان سال ۱۴۰۴ش به پیشرفت ۴۰درصدی رسید.[۲۲] پس از انتقال آب به این سه استان، انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان کشور پیشنهاد شده است.[۲۳]

پانویس

  1. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.
  2. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.
  3. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  4. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.
  5. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص120.
  6. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119.
  7. ↑ «دریای عمان (خلیج عمان)»، وب‌سایت ریزن ایران.
  8. ↑ ابوالقاسمی و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، ۱۴۰۰ش، ص۸ و ۷ و ۴ و ۱۲.
  9. ↑ میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین‌های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۶ و ۴۶۰.
  10. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۷۶-۷۹.
  11. ↑ ابوالقاسمی و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.
  12. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۰-۸۱.
  13. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص121؛ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  14. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.
  15. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.
  16. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  17. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  18. ↑ حاکمی و سرابی، «حضور آمریکا در منطقه خلیج فارس و ترتیبات امنیتی در این منطقه»، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۲ و ۱۱۳.
  19. ↑ عیوضی، «چالش‌های سیستم امنیتی آمریکا در خلیج فارس»، ۱۳۸۵ش.
  20. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  21. ↑ «انتقال آب دریای عمان گامی تاریخی در رفع بحران کم‌آبی سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری ایرنا.
  22. ↑ «پروژه انتقال آب دریای عمان به پیشرفت ۴۰درصدی رسیده است»، خبرگزاری مهر.
  23. ↑ «جزئیات طرح انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان ازسوی قرارگاه خاتم»، باشگاه خبرنگاران جوان.

منابع

  • ابوالقاسمی، محسن و همکاران، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شمارهٔ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
  • «انتقال آب دریای عمان گامی تاریخی در رفع بحران کم‌آبی سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «پروژه انتقال آب دریای عمان به پیشرفت ۴۰درصدی رسیده است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «جزئیات طرح انتقال آب دریای عمان به ۱۷ استان ازسوی قرارگاه خاتم»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج طلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
  • «دریای عمان (خلیج عمان)»، وب‌سایت ریزن ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۳۹۹ش.
  • راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارهٔ ۳، بهار ۱۳۹۵ش.
  • عیوضی، محمدرحیم، «چالش‌های سیستم امنیتی آمریکا در خلیج فارس»، زماه، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۸۵ش.
  • قاسمی، حاکم و سرابی، لیلا، «حضور آمریکا در منطقه خلیج فارس و ترتیبات امنیتی در این منطقه»، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی خلیج فارس، ۱۳۹۲ش.
  • معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارهٔ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
  • میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین‌های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره ۴۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
  • "10 Key Facts About the Gulf of Oman” website amnautical,Date of upload: 10 Febuary 2026.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=دریای_عمان&oldid=56518»