| (۲۰ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''بهشت غرب'''؛ مدینه فاضله و قبله آمال شیفتگان غرب. | '''بهشت غرب'''؛ مدینه فاضله و قبله آمال شیفتگان غرب. | ||
«بهشت غرب»، تمدن غربی را در قالب تصویری آرمانی و کعبه آمال جلوه میدهد و آن را یگانه راه نجات از عقبماندگی معرفی میکند. مواجهۀ جوامع شرقی، بهویژه ایران، با تمدن غربی یکی از پرچالشترین مباحث تاریخ در دو قرن اخیر به شمار میرود. از قرن نوزدهم، مفهوم «غرب» برای بخشی از تحصیلکردگان و منورالفکران به «انگارهای بهشتگونه» تبدیل شد. این تصویر که ریشه در سیاستهای استعماری، ناآگاهی و خودتحقیری بعضی از نخبگان داشت، پیامدهایی چون خودباختگی فرهنگی و نفی هویت ملی را به دنبال آورد | «بهشت غرب»، تمدن غربی را در قالب تصویری آرمانی و کعبه آمال جلوه میدهد و آن را یگانه راه نجات از عقبماندگی معرفی میکند. مواجهۀ جوامع شرقی، بهویژه ایران، با تمدن غربی یکی از پرچالشترین مباحث تاریخ در دو قرن اخیر به شمار میرود. از قرن نوزدهم، مفهوم «غرب» برای بخشی از تحصیلکردگان و منورالفکران به «انگارهای بهشتگونه» تبدیل شد. این تصویر که ریشه در سیاستهای استعماری، ناآگاهی و خودتحقیری بعضی از نخبگان داشت، پیامدهایی چون خودباختگی فرهنگی و نفی هویت ملی را به دنبال آورد. | ||
== '''مفهومشناسی''' | == '''مفهومشناسی''' == | ||
«بهشت غرب» تصویری آرمانی، بینقص و ایدهآل از تمدن غربی<ref>بذرافشان، سید محمد کاظم یزدی فقیه دور اندیش: فقیه دور اندیش، ۱۳۷۶ش، ص۱۲.</ref> است<ref>یثربی، «غربزدگی چیست و غربزده کیست؟»، وبسایت تبیان.</ref> که در نقطه مقابل جامعه خودی با فرهنگ بومی و باورهای دینی قرار میگیرد.<ref>توکلیان، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، ۱۳۷۵ش، ص۵۱.</ref> | |||
غرب در نگاه پژوهشگران و تاریخنگاران، مفهومی چندوجهی است که میتوان آن را از منظرهای جغرافیایی، سیاسی و تاریخی-فرهنگی مورد بررسی قرار داد. مفهوم غربِ در معنای تاریخی ـ فرهنگی آن، معمولاً به ریشههای تمدنی یونان باستان در حدود سدههای ششم و هفتم پیش از میلاد بازگردانده میشود<ref>زرشناس، مبانی نظری غرب مدرن، ۱۳۹۴ش، ص۲۲.</ref> که در روند تحول خود، میراث روم، اقوام اروپای شمالی و سپس جوامع مهاجرنشین در آمریکای شمالی و استرالیا و حتی ژاپن را نیز دربر گرفت.<ref>زرشناس، توسعه، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.</ref> از نظر برخی پژوهشگران، کشورهایی مانند چین، کره جنوبی، تایوان، هنگ کنگ و مالزی که تنها وجوهی از تمدن غربی را اقتباس کردهاند، در دسته غرب جای نگرفته و صرفاً از جنبههایی از آن تأثیر پذیرفتهاند.<ref>زرشناس، توسعه، ۱۳۹۲ش، ص۵۲.</ref> | |||
جوامع شرقی<ref>بلاوت، غرب چگونه غرب شد، 1392ش، ص13.</ref> در نخستین مواجهه گسترده خود با این حوزه تمدنی، بهویژه در قرن نوزدهم، دچار نوعی شیفتگی نسبت به جلوههای ظاهری و دستاوردهای مادی غرب شدند.<ref>یثربی، «غربزدگی چیست و غربزده کیست؟»، وبسایت تبیان.</ref> در نتیجه این نگرش، غرب برای برخی افراد بهصورت نوعی «بهشت موعود» بازنمایی شد؛<ref>«دیوار غربگرایی در ذهن ایرانی ترک برداشته است»، خبرگزاری دانشجو.</ref> بهشتی که در آن، ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کارآمد، شهرهای مدرن، برجهای بلند، خودروهای پیشرفته، سبک زندگی متفاوت و مردمانی آگاهتر و متمدنتر تصوّر میشوند.<ref>آسایش و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، 1398ش، ص۶۵.</ref> | |||
در این انگاره، دستیابی به این وضعیت مطلوب، تنها از طریق مهاجرت یا الگوبرداری از سبک زندگی غربی ممکن دانسته میشود.<ref>«دیوار غربگرایی در ذهن ایرانی ترک برداشته است»، خبرگزاری دانشجو.</ref> بر پایه این تصوّر، برخی افراد با وجود برخورداری از سرمایههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، اما حاضر هستند برای سکونت در این فضای آرمانی، حتی به بهای کاهش منزلت اجتماعی، در آن فضای آرمانی زندگی کنند.<ref>محسنزاده و دیگران، «بررسی نگرش ایرانیان به مهاجرت، با تکیهبر کلانداده فضای مجازی و رسانههای اجتماعی (توییتر، اینستاگرام و تلگرام)</ref> | |||
== بعضی از مظاهر بهشت غرب == | |||
تصور غرب به عنوان «بهشت» و کمال مطلوب، در ابعاد مختلف فکری، فرهنگی، هویتی و اقتصادی جوامع شرقی بروز مییابد. بعضی از مظاهر و مصادیق این شیفتگی و خودباختگی عبارتند از: | |||
''' | '''وابستگی فکری و معرفتی''': پذیرش مطلق<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۰.</ref> و غیرانتقادی اندیشههای غربی<ref>اعرافی، ''وحدت حوزه و دانشگاه''، 1398ش، ص 129.</ref> و انحصار معیارهای موفقیت،<ref>موسوی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان.</ref> عقلانیت<ref>موسوی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان.</ref> و توسعه به استانداردهای غرب.<ref>بذرافشان، سید محمد کاظم یزدی فقیه دور اندیش: فقیه دور اندیش، 1376ش، ص۱۲.</ref> | ||
''' | '''ازخودبیگانگی فرهنگی''': تقلید در سبک زندگی،<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۹.</ref> مصرفگرایی نمایشیِ کالاهای غربی جهت کسب تشخّص<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۸.</ref> و تحقیر مؤلفههای هویت ملی مانند زبان و خط مادری.<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۲۷۳.</ref> | ||
'''مطلقانگاری اقتصادی و سیاسی''': پندار غرب به عنوان بهشت اقتصادی دنیا<ref>رضوان پور، نظریه پردازی درباره آینده جهان، ص۳۳.</ref> و یگانه الگوی بینقصِ رفاه و آزادی،<ref>موسوی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان.</ref> توأم با نادیدهانگاری چالشهای درونی و پیامدهای تاریخی آن.<ref>ابوطالبی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.</ref> | |||
== عوامل و زمینههای شکلگیری تصویر «بهشت غرب» == | |||
شکلگیری تصویر آرمانی از غرب در ذهن جوامع شرقی، محصول یک فرایند چندوجهی است. | |||
۱. '''سیاستهای استعماری''':مطالعات شرقشناسانه از منظر بسیاری از پژوهشگران، ابزاری در خدمت استعمار و فرآیندی برای هویتبخشی به اروپا<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.</ref> محسوب میشود.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش.</ref> از این منظر، شکلگیری دانش شرقشناسی<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص۲۸.</ref> از سیاستهای استعماری غرب برای تصویرسازی بهشت از غرب<ref>آل احمد، غربزدگی، ص133.</ref> و یکی از سازوکارها و ابزارهای اصلی غرب برای بازنمایی خود به عنوان قطب قدرت و مظهر عقلانیت و ثروت<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص29.</ref> با برترین مردمان و متمدنترین نژاد بوده است. | |||
از سوی دیگر، غرب از طریق دانش شرقشناسی، ملل شرق را با نگاهی تحقیرآمیز و به عنوان نماد عقبماندگی و توحش بازتعریف میکند.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش.</ref> این بازآفرینیِ شرق به عنوان موجوداتی بیمنطق، مستبد و بدوی، از طریق قالبهای متنوعی نظیر رمانها، سفرنامهها و گزارشهای خبری صورت گرفته<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص30.</ref> و حتی در آثار نظریهپردازان برجستهای چون ماکس وبر<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص31.</ref> و کارل مارکس<ref>ثمودی پیلهورد، خودمرکز پنداری غرب، ۱۳۹۹ش، ص32.</ref> نیز بازتاب یافته است. | |||
بنابر ادعای برخی محققان، با روشن شدن ماهیت استعماری دانش شرقشناسی، امروزه «مطالعات قومی و منطقهای» جایگزین آن شده و همان اهداف را بر عهده گرفته است؛ مؤید این ادعا، تمرکز پژوهشی دانشکدههای مطالعات قومی و منطقهای در بسیاری از دانشگاههای معتبر غربی بر کشورهای جهان سوم است.<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش.</ref> | |||
۲. '''تصویرسازی رسانهای''': رسانهها و فضای مجازی قدرت بالایی در جهتدهی به تصورات و آرمانپردازیهای ذهنی ما از جهان دارند.<ref>عربستانی، «در مساله مهاجرت باید به آرزومندی مردم توجه کنیم»، وبسایت خبری شفقنا.</ref> به باور برخي كارشناسان، غربیها در قالب پروژههای مطالعاتی و با کمک روانشناسان، جامعهشناسان و مورخان، نقاط ضعف ملتها را شناسایی کرده و راه تسلط فرهنگی را از طریق تولیدات رسانهای هموار میکنند.<ref>جعفری، جلوهی اهل خراسان، ۱۳۹۳ش، ص۲۰۶.</ref> | |||
فضای مجازی، با ارائۀ تصویری توریسمی و گزینشی از کشورهای غربی یکی از عوامل مؤثر در شکلگیری انگارهی «بهشت غرب»، بوده است. یکی از بازنماییهای تصویری هنگامجستجوی اینترنتی مشاهده میشود که برای مثال با جستجوی واژه کانادا یا آلمان تصاویر زیبا و کارت پستالی نشان داده میشود اما هنگام جستجوی واژه ایران چنین چیزی مشاهده نمیشود.<ref>محسنزاده و دیگران، «بررسی نگرش ایرانیان به مهاجرت، با تکیهبر کلانداده فضای مجازی و رسانههای اجتماعی (توییتر، اینستاگرام و تلگرام)»</ref> | |||
'''۳. تحصیل در غرب''': برخی پژوهشگران و تحلیلگران با اشاره به سیاست جذب نخبگانِ جوامع شرقی توسط کشورهای غربی، بر این باورند که تحصیل در غرب، علاوه بر تأمین نیازهای علمی و فنی این کشورها،<ref>عباسی، «عوامل دینگریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> نقش مهمی در وامدار شدن افراد به فرهنگ غربی داشته<ref>توکلیان، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، ۱۳۷۵ش، ص۵۶.</ref> و تصویری آرمانی از آن در ذهن نخبگان شکل داده است. یکی از پیامدهای این روند و اعزام محصلان به خارج، پرورش نسلی از روشنفکران بود که با تأثیرپذیری شدید از فرهنگ غربی،<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۳۶۶.</ref> نقش اصلی را در ترسیم انگارهی «بهشت غرب» برای جامعهی خود بر عهده گرفتند.<ref>تیموری، «آسیبشناسی مواجهه با غرب و بازنمایی آن در رسانه، وبسایت تابناک.</ref> | '''۳. تحصیل در غرب''': برخی پژوهشگران و تحلیلگران با اشاره به سیاست جذب نخبگانِ جوامع شرقی توسط کشورهای غربی، بر این باورند که تحصیل در غرب، علاوه بر تأمین نیازهای علمی و فنی این کشورها،<ref>عباسی، «عوامل دینگریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> نقش مهمی در وامدار شدن افراد به فرهنگ غربی داشته<ref>توکلیان، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، ۱۳۷۵ش، ص۵۶.</ref> و تصویری آرمانی از آن در ذهن نخبگان شکل داده است. یکی از پیامدهای این روند و اعزام محصلان به خارج، پرورش نسلی از روشنفکران بود که با تأثیرپذیری شدید از فرهنگ غربی،<ref>شریعتی، چه باید کرد، ۱۳۸۰ش، ص۳۶۶.</ref> نقش اصلی را در ترسیم انگارهی «بهشت غرب» برای جامعهی خود بر عهده گرفتند.<ref>تیموری، «آسیبشناسی مواجهه با غرب و بازنمایی آن در رسانه، وبسایت تابناک.</ref> | ||
'''۴. تعمیم بیجا''': | '''۴. تعمیم بیجا''': پدیدۀ «بهشتانگاری غرب» از منظر روانشناختی، گاهی ناشی از خطای شناختی «تعمیم بیجا» ارزیابی میشود. بر اساس این تحلیل، ذهن انسان تمایل دارد موفقیت یک فرد یا جامعه در یک حوزۀ خاص را به تمامی ابعاد آن بسط دهد. در همین راستا، مشاهدۀ پیشرفتهای کشورهای غربی در عرصههای صنعت و فناوری، سبب میشود تا افراد و جوامع متأثر از این پدیده، بهطور ناخودآگاه این الگو را به تمامی جنبههای زندگی غربی از جمله مناسبات اخلاقی و فرهنگی تعمیم داده و آنها را نیز کامل و بینقص بپندارند.<ref>عباسی، «عوامل دین گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> | ||
'''۵. عدم شناخت صحیح از واقعیت غرب''': بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی یکی از عوامل شیفتگی به غرب را ناآگاهی از ماهیت تاریخی آن دانسته<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۱.</ref> که باعث میشود افراد صرفاً شیفته محصولات فرعی و ظواهر این تمدن شده و تصویری غیرواقعی و آرمانی از آن در ذهن بپرورانند.<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۶.</ref> از منظر این کارشناسان، این خطای شناختی، خود را در ابعاد مختلفی نشان میدهد؛ برای مثال، برخی میپندارند که نظم اجتماعی موجود در غرب، ناشی از برتری ذاتی و ارزشهای اخلاقی و معنوی در میان شهروندان است. در حالی که این نظم غالباً کارکردی بوده و محصول سیستمهای نظارتی دقیق مانند دوربینهای مداربسته و جریمههای سنگین مالی بوده و با خودکنترلیِ ناشی از ارزشها مانند رعایت «حقالناس» تفاوتی ماهوی دارد.<ref>عباسی، «عوامل دین گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> همچنین جلوه دیگر این عدم شناخت، فریبندگی آزادیهای بیحدوحصر غربی است. برای افرادی که پایههای اصیل فرهنگی و عقیدتی در آنها نهادینه نشده است، این نوع آزادی و رهاسازی غرایز، جذابیت یافته و آن را کلید سعادت میپندارند؛ در حالی که از نگاه بسیاری از اندیشمندان، همین رویکرد، جامعه غربی را با بحرانهای عمیق و بنبستهای جدی روحی و اجتماعی مواجه کرده است.<ref>عباسی، «عوامل دین گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> | '''۵. عدم شناخت صحیح از واقعیت غرب''': بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی یکی از عوامل شیفتگی به غرب را ناآگاهی از ماهیت تاریخی آن دانسته<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۱.</ref> که باعث میشود افراد صرفاً شیفته محصولات فرعی و ظواهر این تمدن شده و تصویری غیرواقعی و آرمانی از آن در ذهن بپرورانند.<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۶.</ref> از منظر این کارشناسان، این خطای شناختی، خود را در ابعاد مختلفی نشان میدهد؛ برای مثال، برخی میپندارند که نظم اجتماعی موجود در غرب، ناشی از برتری ذاتی و ارزشهای اخلاقی و معنوی در میان شهروندان است. در حالی که این نظم غالباً کارکردی بوده و محصول سیستمهای نظارتی دقیق مانند دوربینهای مداربسته و جریمههای سنگین مالی بوده و با خودکنترلیِ ناشی از ارزشها مانند رعایت «حقالناس» تفاوتی ماهوی دارد.<ref>عباسی، «عوامل دین گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> همچنین جلوه دیگر این عدم شناخت، فریبندگی آزادیهای بیحدوحصر غربی است. برای افرادی که پایههای اصیل فرهنگی و عقیدتی در آنها نهادینه نشده است، این نوع آزادی و رهاسازی غرایز، جذابیت یافته و آن را کلید سعادت میپندارند؛ در حالی که از نگاه بسیاری از اندیشمندان، همین رویکرد، جامعه غربی را با بحرانهای عمیق و بنبستهای جدی روحی و اجتماعی مواجه کرده است.<ref>عباسی، «عوامل دین گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، ۱۳۸۶ش.</ref> | ||
| خط ۴۹: | خط ۴۳: | ||
به باور کارشناسان و پژوهشگران حوزههای فرهنگی و اجتماعی، شکلگیری انگارهی «بهشت غرب» پیامدهای مخربی برای جوامع شرقی به همراه داشته است. بعضی از پیامدها عبارت است از: | به باور کارشناسان و پژوهشگران حوزههای فرهنگی و اجتماعی، شکلگیری انگارهی «بهشت غرب» پیامدهای مخربی برای جوامع شرقی به همراه داشته است. بعضی از پیامدها عبارت است از: | ||
'''خود تحقیری''': در تاریخ اندیشه معاصر ایران، پدیده «تصویرِ بهشتگونه از غرب» اغلب با «تصویری تحقیرآمیز از جامعه ایران» همراه بوده است. بعضی شروع این پدیده را از دوره روشنفکران قاجار میدانند.<ref>شریفییزدی، «چرا ایرانیان خودتحقیری میکنند؟»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref> نمونههای این رویکرد را میتوان در آثار و گفتار برخی چهرههای دوره قاجار مشاهده کرد. برای مثال، [[ایلچی]] در سفرنامه خود به فرنگ، همزمان با ستایش زیباییها و رفتار غربیان، از عقبماندگی ایرانیان سخن گفته و جامعه ایران را شماتت میکند؛ [[میرزا ملکمخان]]، در کنار برجستهکردن ویژگیهای مثبت غرب، به تحقیر ایرانیان نیز میپردازد؛<ref>«خود تحقیری با نقاب روشنفکری»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref> [[حسن تقیزاده]]، [[فرنگیمآبی]] را راهکار پیشرفت ایران معرفی میکند<ref>شریفییزدی، «چرا ایرانیان خودتحقیری میکنند؟»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref> و [[حاجعلی رزمآرا]]، نخستوزیر وقت در دورۀ پهلوی، در مخالفت با ملیشدن نفت، مدعی میشود که مردم ایران حتی توانایی ساختن یک آفتابه را هم ندارند.<ref>خامنهای، «ایرانی، یک لولهنگ نمیتواند بسازد!»، پايگاه اطلاعرسانی آثار امام مجاهد شهید آيتالله خامنهای.</ref> | |||
برخی محققان بر این باورند که این دوگانهسازی، که از دوره روشنفکران قاجار آغاز میشود<sup>،</sup> پدیدهای سازمانیافته است<ref>«خود تحقیری با نقاب روشنفکری»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref> که استعمار با خلقِ دوگانهی «غربِ پیشرفته و عقلانی» در برابر «شرقِ عقبمانده و احساساتی»، نوعی عقدهی حقارت در جوامع شرقی ایجاد کرده<ref>موسوی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان.</ref> و در جهت زمینهسازی برای جایگزینی فرهنگی و سیاسی غرب<ref>«خود تحقیری با نقاب روشنفکری»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref>و یا تحمیل قراردادهای استعماری بر ملت ایران عمل میکند.<ref>تربتزاده، «سیل «خود تحقیری» از کجا به راه افتاد؟»، وبسایت روزنامه قدس.</ref> | |||
بنابر ادعای برخی پژوهشگران، انتشار بعضی از آثارِ آسیبشناسانه درباره جامعه ایران، مانند کتاب [[«خلقیات ما ایرانیان»]] اثر [[جمالزاده]]<ref>نظریمقدم، «نظریهپردازان خودتحقیری»، وبسایت روزنامه ایران.</ref> و [[«جامعهشناسی خودمانی»]]، در همین راستا ارزیابی شده و ابزاری برای بازتولید [[خودتحقیری ملی]] در جامعه ایرانی است.<ref>درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.</ref> | |||
'''مهاجرت''': [[مهاجرت]] از منظر جامعهشناسی، میتواند از عوامل متعددی نظیر انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و سیاسی نشات گیرد. با این حال، در دهههای اخیر، شکلگیریِ «تصویرِ آرمانی» از جوامع غربی و رؤیای رسیدن به آن،<ref>«واقعیتهای تلخ زندگی در غرب از زبان مهاجران ایرانی؛ از بهشتی که دنبالش بودیم خبری نیست»، وبسایت همشهریآنلاین.</ref> بهعنوان یکی از مؤلفههای تأثیرگذار در تصمیمگیری برای مهاجرت شناسایی شده است.<ref>قوشچی، جامعهشناسی چشم و همچشمی، 1396ش، ص۷۰.</ref> در یک مورد از مطالعه بر روی دانشجو-مهاجران ایرانی، مشاهده شد بسیاری از آنان تحتتأثیر تصاویر رؤیاگونهای که در ذهن آنها جای گرفته بود به غرب مهاجرت کردند.<ref>آسایش و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، 1398ش، ص۷۸.</ref>جامعهای که مردمان آن به مهاجرت میاندیشند دچار نوعی انفعال اجتماعی میشود، [[توانایی حل مسئله]] از بین میرود و هر مسئلهای برای آنها به بحران تبدیل میشود.<ref>آسایش و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، 1398ش، ص۵۳.</ref> | |||
'''غربزدگی''': [[غربزدگی]] به معنای دلبستگی کورکورانه و نامعقول به تمدن غرب است. این شیفتگی که با اعتماد بیدریغ و خامی همراه است،<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۷.</ref> مانع از شناخت عمیق و راهیابی به کانون محرک تفکر غربی میشود. از نگاه بعضی کارشناسان مطالعات فرهنگی، فرد غربزده نه به تفکر غربی راه مییابد و نه پیوندی با میراث قومی خود دارد و به اصطلاح از آنجا رانده و از اینجا مانده میشود.<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۵۷.</ref> | |||
'''انکار تمدن بومی و تحقیر مؤلفههای دینی''': بعضی تجربههای تاریخی نشان داده، شیفتگی به غرب باعث میشود افراد نهتنها تمدن گذشتهی خود مانند تمدن ایران اسلامی را انکار کنند،<ref>ابوطالبی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۸.</ref> بلکه مظاهر دینی و فرهنگی بومی را نیز متروک بدانند. برای مثال، زبان دینی مانند عربی، ارزش خود را از دست داده و زبانهای غربی صرفاً به دلیل تعلق به «دنیای متمدن» رواج و برتری مییابند.<ref>جعفریان، «صد سالگی حوزه: مجموعه مقالات به مناسبت صد ساله شدن حوزه علمیه قم نوروز ۱۳۰۱-۱۴۰۱»، ۱۴۰۰ش، ج۲، ص۵۹۶.</ref> | |||
'''توجیه اباحهگری به بهانهی تجدد''': تحلیلگران اجتماعی هشدار میدهند که یکی از تبعات خطرناک شیفتگی به غرب، ترویج ناهنجاریهای اخلاقی و معرفی اباحهگری به عنوان لازمهی رسیدن به مدینهی فاضلهی غربی و پیششرط همگامی با جهان متمدن است.<ref>ابوطالبی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۷.</ref> | |||
''' | '''گسست و بیگانگی تمدنهای غیرغربی از یکدیگر''': به عقیدهی بعضی از پژوهشگران تاریخ تمدن، در حالی که تمدنهای بزرگ آسیایی در گذشته ارتباط و تبادل فرهنگی پویایی با یکدیگر داشتند، اما امروزه به دلیل اینکه غرب به «کعبهی آمال» تبدیل شده، این تمدنها از یکدیگر بیگانه شدهاند<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۱۷۳.</ref> و یکدیگر را تنها از دریچهی نگاه غرب<ref>آل احمد، غربزدگی، ص۱۳۳.</ref> و خاورشناسان میشناسند.<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۱۷۹.</ref> | ||
'''مصرفگرایی و تقلید کورکورانه''': در انگارهی بهشت غرب، تنها راه برونرفت از وضع موجود و رسیدن به پیشرفت، «تقلید مطلق از غرب» دانسته میشود.<ref>ابوطالبی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۶.</ref> یکی از بارزترین نمودهای این تقلید، مصرف کالاهای غربی است؛ تا جایی که [[مصرفزدگی]] به مایهی افتخار و نشانهی تمدن تبدیل میگردد.<ref>شریعتی، بازگشت به خویشتن، ۱۳۵۶ش، ص۱۹.</ref> | |||
'''وادادگی و پرهیز از رقابت''': برخی محققان و تحلیلگران بر این باورند که [[خودتحقیری]] ناشی از غربزدگی، جسارت رقابت با غرب یا تلاش برای رسیدن به جایگاهی برتر<ref>آل احمد، غربزدگی، ص۴۶.</ref> را از جامعه سلب میکند.<ref>غلامی، «پانزده ویژگی جریان غربزده در ایران و دنیای اسلام»، خبرگزاری مهر.</ref> این وضعیت، بهجای ترغیب به تلاش برای استقلال اقتصادی، به تسلیم در برابر فرهنگ و اقتصاد غرب میانجامد.<ref>شایگان، آسیا در برابر غرب، ۱۳۹۹ش، ص۴۹.</ref> مدیر یا مسؤلی که شیفتۀ غرب است، نهتنها تلاشی برای استقلال نمیکند، بلکه در مسیر به شکست کشاندن طرحهای مبتکرانهی داخلی که مغایر با الگوهای غربی باشد، سنگاندازی میکند.<ref>غلامی، «پانزده ویژگی جریان غربزده در ایران و دنیای اسلام»، خبرگزاری مهر.</ref> | |||
در | |||
'''زمینهساز استعمار''': تحلیلگران تاریخ و سیاست تأکید دارند که نگاه خوشبینانه و اعتماد مطلق به غرب، زمینهساز نفوذ [[استعمار]] شده و در طول تاریخ موجب گردیده تا برخی از روشنفکران، خواسته یا ناخواسته، در راستای اهداف بیگانگان عمل کنند.<ref>ابوطالبی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۶۳.</ref> | |||
== مواجهه انتقادی با انگاره «بهشت غرب» == | |||
نگاه به غرب بهعنوان «بهشت موعود»، با نقدهای جدی جامعهشناسان و پژوهشگران مواجه شده است. برخی منتقدان، انگاره بهشت غرب را، با ضربالمثل «[[مرغ همسایه غاز است]]» مقایسه کرده<ref>محمدی، «خودتحقیری، علل و عوامل داخلی و درمان»، 1401ش، ص54.</ref> و معتقدند، این تصویر از «غربِ ایدهآل»، محصولِ [[خودتحقیری]] و ناآگاهی از واقعیتهای جوامع غربی و ضعف در سواد رسانهای است.<ref>درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.</ref> | |||
این | این متخصصان در تقابل با چالشهای انگارهی بهشت غرب، ضمن ضروری دانستنِ ارتقای [[سواد رسانهای]] و بازنماییِ دقیقِ چالشهای اجتماعی، اخلاقی و تاریخیِ غرب،<ref>درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.</ref> بر برنامهریزی جهت افزایش خودآگاهی و تقویت هویت ملی<ref>درویشی، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان.</ref>و همچنین بازنماییِ دستاوردهای تمدن ایران<ref>دهدار، «تأثیر شرق شناسی(1) بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، 1383ش.</ref> بهویژه در کتابهای درسی<ref>شریفییزدی، «چرا ایرانیان خودتحقیری میکنند؟»، وبسایت روزنامه همشهری.</ref>تأکید میورزند. | ||
با | برخی از اندیشمندان در مواجهه با چالشهای انگارهی بهشت غرب، با قلمداد کردن [[مهاجرت]] بهعنوان پاک کردن صورت مسئله و فرار از مشکلات،<ref>آسایش و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، 1398ش، ص۵۳.</ref> معتقدند راه مقابله با این انگاره، احیای تمدن نوین اسلامی از طریق تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی<ref>لکزایی، «علل ضعف تمدنی و عقبماندگی جوامع اسلامی در اندیشه امام موسی صدر»، 1398ش، ص316.</ref> و روحیه خودباوری و نیز پرهیز از ناامیدی و چشم امید به دیگران داشتن، است.<ref>خامنهای، «بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران»، پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله خامنهای.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۸۳: | خط ۷۷: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
* آسایش، امید و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال ۱۵، شماره ۵۷، ۱۳۹۸ش. | |||
* آل احمد، جلال، غربزدگی، تهران، فردوس، بیتا. | * آل احمد، جلال، غربزدگی، تهران، فردوس، بیتا. | ||
* ابوطالبی، مهدی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، موسسه فرهنگی ولاء منتظر، چ۱، ۱۳۸۷ش. | * ابوطالبی، مهدی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، موسسه فرهنگی ولاء منتظر، چ۱، ۱۳۸۷ش. | ||
| خط ۸۸: | خط ۸۴: | ||
* بذرافشان، مرتضی، سید محمد کاظم یزدی فقیه دور اندیش: فقیه دور اندیش، قم، دفتر تبلیغات اسلامی قم، چ۱، ۱۳۷۶ش. | * بذرافشان، مرتضی، سید محمد کاظم یزدی فقیه دور اندیش: فقیه دور اندیش، قم، دفتر تبلیغات اسلامی قم، چ۱، ۱۳۷۶ش. | ||
* بلاوت، جیمز موریس، غرب چگونه غرب شد، ترجمه مرتضی مداحی، تهران، سروش، چ۱، ۱۳۹۲ش. | * بلاوت، جیمز موریس، غرب چگونه غرب شد، ترجمه مرتضی مداحی، تهران، سروش، چ۱، ۱۳۹۲ش. | ||
* بوجاریان، حمیدرضا، «خود تحقیری با نقاب روشنفکری»، وبسایت روزنامه همشهری، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1401ش. | |||
* تربتزاده، مجید، «سیل «خود تحقیری» از کجا به راه افتاد؟»، وبسایت روزنامه قدس، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر 1398ش. | |||
* توکلیان، جلال، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، مجله کیان، شماره ۳۵، ۱۳۷۵ش. | * توکلیان، جلال، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، مجله کیان، شماره ۳۵، ۱۳۷۵ش. | ||
* تیموری، سیدرحیم، «آسیبشناسی مواجهه با غرب و بازنمایی آن در رسانه»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۰ش. | * تیموری، سیدرحیم، «آسیبشناسی مواجهه با غرب و بازنمایی آن در رسانه»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۰ش. | ||
| خط ۹۳: | خط ۹۱: | ||
* جعفری، حسینعلی، جلوهی اهل خراسان، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، نسیم انقلاب، چ۱، ۱۳۹۳ش. | * جعفری، حسینعلی، جلوهی اهل خراسان، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، نسیم انقلاب، چ۱، ۱۳۹۳ش. | ||
* جعفریان، رسول، «صد سالگی حوزه: مجموعه مقالات به مناسبت صد ساله شدن حوزه علمیه قم نوروز ۱۳۰۱-۱۴۰۱»، قم، نشر مورخ، ۱۴۰۰ش. | * جعفریان، رسول، «صد سالگی حوزه: مجموعه مقالات به مناسبت صد ساله شدن حوزه علمیه قم نوروز ۱۳۰۱-۱۴۰۱»، قم، نشر مورخ، ۱۴۰۰ش. | ||
* خامنهای، سیدعلی، | * خامنهای، سیدعلی، «ایرانی، یک لولهنگ نمیتواند بسازد!»، پايگاه اطلاعرسانی آثار امام مجاهد شهید آيتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1384ش. | ||
* | * خامنهای، سیدعلی، «بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران»، پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: 22بهمن 1397ش. | ||
* دهدار، احمد، | * درویشی، سعید، «حمله بیامان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وبسایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: 17 تیر 1398ش. | ||
* دهدار، احمد، «تأثیر شرق شناسی بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، آموزه، شماره 6، 1383ش. | |||
* «دیوار غربگرایی در ذهن ایرانی ترک برداشته است»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 27فروردین 1399ش. | |||
* رضوانی، علیاصغر، نظریهپردازی درباره آینده جهان، قم، مسجد مقدس جمکران، چ۳، ۱۳۸۶ش. | * رضوانی، علیاصغر، نظریهپردازی درباره آینده جهان، قم، مسجد مقدس جمکران، چ۳، ۱۳۸۶ش. | ||
* زرشناس، شهریار، مبانی نظری غرب مدرن، قم، نشر معارف، ۱۳۹۴ش. | * زرشناس، شهریار، مبانی نظری غرب مدرن، قم، نشر معارف، ۱۳۹۴ش. | ||
* زرشناس، شهریار، توسعه، قم، معارف، چ۱، ۱۳۹۲ش. | * زرشناس، شهریار، توسعه، قم، معارف، چ۱، ۱۳۹۲ش. | ||
* شایگان، داریوش، آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر، چ۱۴، ۱۳۹۹ش. | * شایگان، داریوش، آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر، چ۱۴، ۱۳۹۹ش. | ||
* شریعتی، علی، چه باید کرد، تهران، قلم، چ۵، ۱۳۸۰ش. | * شریعتی، علی، چه باید کرد، تهران، قلم، چ۵، ۱۳۸۰ش. | ||
* شریعتی، علی، بازگشت به خویشتن، تهران، پرتو، | * شریعتی، علی، بازگشت به خویشتن، تهران، پرتو، ۱۳۵۶ش. | ||
* عباسی، محمد، «عوامل دینگریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، معرفت، ش۱۱۶، ۱۳۸۶ش. | * شریفییزدی، علیرضا، «چرا ایرانیان خودتحقیری میکنند؟»، وبسایت روزنامه همشهری، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1401ش. | ||
* عباسی، محمد، «عوامل دینگریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، معرفت، ش۱۱۶، ۱۳۸۶ش. | |||
* عربستانی، مهرداد، «در مساله مهاجرت باید به آرزومندی مردم توجه کنیم»، وبسایت خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ شهریور ۱۴۰۲ش. | |||
* غلامی، رضا، «پانزده ویژگی جریان غربزده در ایران و دنیای اسلام»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۷ش. | * غلامی، رضا، «پانزده ویژگی جریان غربزده در ایران و دنیای اسلام»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۷ش. | ||
* | * قوشچی، فرهاد، جامعهشناسی چشم و همچشمی، تهران، تیسا، 1397ش. | ||
* | * لکزایی، شریف، «علل ضعف تمدنی و عقبماندگی جوامع اسلامی در اندیشه امام موسی صدر»، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی بهار و تابستان، دوره2، شماره1، 1398ش. | ||
* محسنزاده، رسول و دیگران، «بررسی نگرش ایرانیان به مهاجرت، با تکیهبر کلانداده فضای مجازی و رسانههای اجتماعی (توییتر، اینستاگرام و تلگرام)»، وبسایت دقیقه. | |||
* محمدی، محمدعلی، «خودتحقیری، علل و عوامل داخلی و درمان»، پاسدار اسلام، سال41، شماره 480، 1401ش. | |||
* موسوی، سیدنقی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان، تاریخ بازدید: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. | * موسوی، سیدنقی، «غربزدگی و ریشههای روانی، فلسفی و تمدنی»، وبسایت دانشگاه فرهنگیان، تاریخ بازدید: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. | ||
* نظریمقدم، جواد، «نظریهپردازان خودتحقیری»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۲ش. | |||
* «واقعیتهای تلخ زندگی در غرب از زبان مهاجران ایرانی؛ از بهشتی که دنبالش بودیم خبری نیست»، وبسایت همشهریآنلاین، تاریخ درج مطلب: 29 مهر 1403ش. | |||
* یثربی، یحیی، «غربزدگی چیست و غربزده کیست؟»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۷ش. | * یثربی، یحیی، «غربزدگی چیست و غربزده کیست؟»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۷ش. | ||
