پرش به محتوا

مادری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
جز ویکی سازی
 
(۲۹۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''مادری؛'''}} یکی از نسبت‌های خانوادگی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            = 
| زیرنویس تصویر    = 
| image_alt        =
| فایل پادکست      =مادری.ogg 
| حجم فایلپادکست    =10 
| تاریخ پادکست      =23-3-1405 
| زیرنویس عنوان    = 


مادری سنگ بنای [[خانواده]] و منبع عمده هویت [[زنان|زنانگی]] است.ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت ...شدت و ضعف می‌یابد.زنان به جهت مادری دارای مسئولیت و وظایفی هستند. هر چند این مسئولیت‌ها رابطه ای دیالکتیک در مسئولیت‌سازی برای سایر افراد خانواده ایجاد می‌کند.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =


ویژگی‌های طبیعی زنان مانند: فرزندخواهی، مهرورزی و دلبستگی به فرزندان، مراقبت از آنان و پاسخ‌گویی به نیازهای جسمی و روحی آنان با هدف رشد و تعالی صحیح فرزند را نقش مادری گویند. نقش مادری با توجه به تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی دارای رویکردهای مختلفی است. نقش مادری در کنار [[نقش همسری زن|نقش همسری]]، مهم‌ترین نقشی است که زنان در [[خانواده]] بر عهده می‌گیرند. مادران از منظر اندیشمندان [[مسلمان]]، جامعه‌سازانی هستند که فعالیت آنها به صلاح و فساد جامعه منتهی می‌شود. توجه به این جایگاه زنان در خانواده نقش به‌سزایی در [[تربیت]] فرزندان و انسجام بنیان خانواده دارد.
| نخستین کاربرد    =
==مفهوم‌شناسی==
| ریشه واژه        =
مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا می‌آورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، او را تغذیه می‌کند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> واژه مادر در [[زبان فارسی]]، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌زبانان به‌کار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref> مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «دا» در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref>
| مرتبط با         =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =  
| مقدس برای        =  
| مورد احترام      =  
| آثار مرتبط        =  
}}
{{درشت|'''مادری؛'''}} ایفای نقش‌های مادرانه در مراقبت و پرورش فرزند.


در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب [[منزلت مادری]] می‌شود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی و یا معنوی، کوشا است. در مباحث فرهنگی و اجتماعی، پایگاه [[مادري|مادری]] حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> مفهوم مادری در گذشته، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما امروزه در رویکردهای متفاوت، تعریف‌های نسبتاً مختلفی از آن ارائه می‌شود؛ در رویکردهای دینی، فلسفی و عمدتاً علمی، مادری ویژگی ذاتی زنان و حامل نقش‌های مادرانه دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی شمرده شده و حالت تهوع زنان در زمان [[بارداری]]، طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_72129.html بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.]</ref> مادری در آیات قران به مادر جسمانی،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی (معنوی)<ref>سوره احزاب، آیه 6.</ref> و شیری (رضاعی) تقسیم شده است.<ref>سوره نساء، آیه 23.</ref>
مادری در کنار [[نقش همسری زن|نقش همسری]] از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در [[خانواده]] و یکی از مهم‌ترین منابع هویت [[زنان|زنانه]] به‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای مانند؛ فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و گرایش به مراقبت از فرزند استوار است، ویژگی‌های که در سرشت زنان نهاده شده‌اند و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌های که در جامعه‌شناسی «نقش مادری» خوانده می‌شوند آماده می‌سازند. این نقش‌ها بسته به تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع، صورت‌بندی‌‌های نسبتا متفاوتی می‌یابند. نقش‌های مادری با وظایف سایر اعضای خانواده رابطه‌ای متقابل دارد و در شکل‌گیری نقش‌های متناظر برای آنان نیز مؤثر است. مفهوم مادری یکی از موضوعات مهم مطالعات جنسیت و جامعه‌شناسی خانواده بوده و بازتاب گسترده در ادبیات و هنر نیز یافته است. تقویت جایگاه مادری، نقش محوری، در تحکیم خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.


=== چیستی ===
== مفهوم‌شناسی ==
ویژگی‌های طبیعی و فطری که خداوند در خلقت زنان قرار داده است آنها را برای وظیفه مادری آماده می‌کند، هر چند این ویژگی‌ها با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم و تربیت شدت و ضعف می‌یابد.خداوند، میل فطری در پرورش کودک را در نهاد مادران نهاده و این میل، در سنین بلوغ آشکار شده و در دوران حمل به عالی‌ترین مرحله تجلی خود می‌رسد.مادر،  تجلی دهنده یکی از صفات عالی جمال خداوند است. این فضلیت را خداوند در وجود زنان به ودیعه نهاده‌است. در مادری صراحت و صداقت، مهر و صفا، عدل و تقوا به عالی‌ترین وجه خود نمایان شده و در راه خیر و سعادت فرزند بدرقه می‌شود. به عبارت دیگر [[نقش تربیتی زن]] به عنوان مادر، فضلیت و وظیفه‌ایست که غفلت و اشتباه در آن، موجب تباهی نسل و فساد جامعه شده و مراقبت از آن، جامعه‌ای خیرخواه و متکامل پدید می‌آورد.
مادری مفهوم مرتبط با مفهوم مادر است؛ در منابع لغوی، مادر به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> مفهوم مادری در رویکرد سنتی، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما در رویکردهای معاصر، نگرش‌های متفاوتی نسبت به مفهوم مادری وجود دارد؛ در برخی رویکردها، نقش مادری ویژگی ذاتی برای زن دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی به‌شمار می‌آید؛ برای نمونه، حالت تهوع زنان در زمان [[بارداری]]، در این رویکرد به‌مثابه نوعی طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_72129.html بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.]</ref> در رویکرد سنتی مادری مهم‌ترین نقش مادر بیولوژیک است که شامل مراقبت و تربیت کودک شده و زن از طریق ایفای این نقش‌ها به کمال می‌رسد؛ اما در رویکرد برساخت اجتماعی، مادری امر اجتماعی و شامل پرورش و مراقبت از کودک دانسته می‌شود. در ادبیات مربوط به مادری دو مفهوم عمده؛ «ایدئولوژی مادری» و «تجربه مادری» مطرح است، مفهوم اولی ناظر به تعاریف سنتی، عام‌گرایانه و رایج از مادری و ویژگی‌های نوعی یک «مادر شایسته» از منظر جامعه است؛ ولی تجربۀ مادری به تفاوت ایفای نقش مادری در واقعیت زندگی پرداخته و تجربه‌های متفاوت مادری در میان زنان روستایی، شهری، عشایری، طبقات اجتماعی، زنان شاغل و تحصیل کرده را بازتاب می‌هد.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص132.]</ref> برپایه این دو مفهوم تعاریف مختلفی از مادری ارائه شده است که وجه مشترک اغلب آنها زنانه بودن این نقش است با این تفاوت که تأکید بر زن در نقش «زاینده فرزند»، مادرانگی طبیعی مطرح است و در تأکید بر زن به‌عنوان «پرورش دهنده فرزند» مادرانگی اجتماعی مدنظر است.<ref>[https://jsr.ut.ac.ir/article_92472_47891f3c81963ebade305b94b8cc7d2d.pdf ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص307.]</ref> در رویکرد فمینیستی تعدیل شده، مادری امری سیال تلقی می‌شود، نهاد مادری از تجربه مادری تفکیک شده و بر این امر تأکید می‌شود که زنان با بازتعریف نقش‌ مادری می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند؛<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142-141.]</ref> اما مادری در رویکرد سنتی و دینی، شامل نقش‌های تکوینی و کنشی مقدس است که زنان از طریق ایفای آنها، استعدادهای خود را به ظهور رسانده و بستر رشد فرزند را فراهم می‌کند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1618042842-9959-86-3.pdf افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص102.]</ref>
==جایگاه و منزلت==
مادری برای بشر در طول تاریخ مفهومی مقدس بوده است و مادر مظهر محبت و فداکاری شناخته شده‌است. ادیان نیز در تقدس بخشی به مادری نقش برجسته‌ای داشته‌اند در اسلام بهشت زیر پای مادران توصیف‌ شده است و در [[زن در آیین مسیحیت|مسیحیت]] مریم مقدس سمبل مادر امت شناخته می‌شود. هر چند همه ادیان الهی مقام ارزشمندی برای مادر قائلند و به او احترام می‌گذارند، ولی [[زن در اسلام|اسلام]] بیش از دیگر مکاتب به این مسئله توجه نموده و به مادر عظمت بخشیده است. حقوقی را که اسلام برای مادران مشخص کرده، بسیار فراتر از حقوقی است که برای دیگران حتی پدر قائل شده است؛ چرا که مادر مربی انسان و در حقیقت پرورش دهنده جامعه است و اوست که می تواند فرد و جامعه را به سعادت برساند و یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.


در آیات قرآن کریم مقام مادری هم ردیف اطاعت و عبادت خدا ذکر شده‌است. خداوند در هر یک از آن آیات، با عظمت و بزرگی از مادر یاد کرده و به نوعی از مقام او تمجید نموده است. چرا که وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنج های مادر در قرآن کریم و همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی نسبت به پدر و مادر، همه گواه بر رفعت جایگاه مادر است.
==تاریخچه و تحول مفهوم مادری==
مادر شدن و ایفای نقش مادری از آغاز حیات انسانی امری مقدس و بنیادین شمرده می‌شد.<ref name=":2">[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص36.] </ref> تا دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا، مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص136-135.]</ref> با این حال، در پایان هزاره‌ی دوم میلادی و به‌دنبال تحولات بی‌سابقۀ فکری و اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی و ورود جوامع بشری به دنیای مدرن، مفهوم مادری به‌تدریج دستخوش تحولی بنیادین شد.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص36.]</ref> برخی پژوهشگران، سیر تحول مفهوم مادری را در چهار مرحله‌ی زیر صورت‌بندی کرده‌اند:


مادر به‌عنوان مهم‌ترین رکن محبتی در خانواده، نقش أثرگذاری در ایجاد آرامش در محیط [[خانه]]، الفت و مودت میان اعضای خانواده دارد. اهمیت‌دادن به [[نقش مادری]] در خانواده و به‌تبع آن در نظام اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عوامل در پیشرفت و ترقی یک جامعه به‌شمار می‌رود. تکریم مادر و نقش مادری، تأمین نیاز مادی، عاطفی و قدرشناسی از زحمات و احساسات آنها سبب ارزشمندی نقش مادر در نظام خانواده و اجتماع می‌شود. توجه به نقش مادر سبب می‌شود زنان بر نقش مادری خود در نظام خانوادگی و تأثیر آن در نظام اجتماعی تمرکز بیشتری کرده و آن را یک ارزش و جایگاه بالا برای خود محسوب کنند.<ref>. منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش. ص39</ref>
* '''مادری اثیری:''' مادری که در آن، شناخت زن از فرزندآوری بی‌واسطه و برخاسته از تجربۀ زیسته‌ی بدن اوست. در این مرحله، مادر شدن معادل با هستی‌بخشیدن به شبکۀ نسبی است و هویت مادر به‌طور کامل در هویت گروه خویشاوندی حل می‌شود. زن، همانند اثیر (ماده بی‌رنگ و نامرئی که موجب ادامه حیات کره زمین است)، در فضای اندرونی و پنهان از دید قرار می‌گیرد، اما در عین حال حیات‌بخش کل شبکه‌ی خانوادگی است.
* '''مادری گذار (پیشرانه):''' مرحله‌ای میانی از تحول مفهوم مادری است که با ورود نهادهای بهداشتی و پزشکی (نظیر خانه‌های بهداشت و بیمارستان‌ها) در فرآیند زایمان، زنان با مفاهیم نوظهوری مانند ضدعفونی کردن محل زایمان و استفاده از ابزار بهداشتی، شناخت جدیدی از فرزندآوری کسب می‌کنند. مادری در این دوره کنشی «تجربی-آموزشی» در خدمت بقای خانواده است، و ساختار خانواده به‌سوی الگویی چندهسته‌ای و نیمه‌مستقل حرکت می‌کند.
* '''مادری ترازمند:''' در مرحله‌ ترازمند، بارداری به پدیده‌ای «خطرآفرین» و نیازمند نظارت تخصصی بازتعریف می‌شود (با طرح مفاهیمی چون دیابت بارداری و فشارخون بارداری). هم‌زمان با رشد سواد و افزایش مشارکت اجتماعی زنان، مادری به کنشی «کنترل‌شده و آگاهانه» بدل می‌شود که هدف آن ایجاد تعادل میان آرزوهای فردی و مسئولیت‌های مادرانه و ارتقای کیفیت زندگی بوده و خانواده ساختاری هسته‌ای و مستقل می‌یابد.
* '''مادری ارادی:''' این مرحله‌ مادری با بیمارستانی‌شدن کامل فرآیند زایمان و به‌رسمیت‌شناختن حق انتخاب فردی زنان، شکل می‌گیرد. در این مرحله، هویت مادری دیگر بر پایه‌ی ذات و جنسیت استوار نیست، بلکه بر خردگرایی و اراده‌ی فردی تکیه دارد. با بهره‌گیری از فناوری‌های کمک‌باروری (نظیر بانک اسپرم، رحم جایگزین و اهدای تخمک)، مادری از پیوندهای زیستی و حتی از الزام ازدواج فراتر می‌رود و به تجربه‌ای برای کسب «عشق ناب» و ارتقای جهان‌بینی فردی مادر تبدیل می‌شود.<ref>[https://isa.org.ir/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7/389-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AF فرشادی، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.]</ref><ref group="دیدگاه">دسترسی به این منبع مشکل داشت.</ref>


=== در اقوام کهن ===
==خاستگاه مادری==
ایران باستان در مقطعی از تاریخ دارای نظام مادرشاهی بود و سلسله نَسَبی به مادر می‌رسید.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مصر باستان؛ پسران، خود را به جای پدر با نام مادر معرفی می‌کردند. افراد مهم عمدتاً در آرام‌گاه‌های خود، چهره مادران‌شان را به تصویر می‌کشیدند تا او را تا ابد همراه خود داشته باشند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref>  
رهیافت‌های موجود دربارهٔ مقولهٔ مادری را می‌توان در دو پارادایم کلی دسته‌بندی کرد: ذات‌گرایی و برساخت اجتماعی. در نگاه ذات‌گرایانه، تفاوت‌های جنسیتی امری ذاتی و فرافرهنگی تلقی می‌شود و ریشه‌های مادری در ذات و حقیقت زن جست‌وجو می‌شود؛ اما در رهیافت برساخت اجتماعی، میل به مادری در زنان همچون دیگر ویژگی‌های زنانه، برساختهٔ جامعه دانسته می‌شود و با تأکید بر فرایندها و الزامات اجتماعی، مادری فرایندی تلقی می‌شود که زن را مادر می‌سازد.<ref>[https://jsr.ut.ac.ir/article_92472_47891f3c81963ebade305b94b8cc7d2d.pdf ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص308-307.]</ref>
===مادری به‌مثابه نیاز ذاتی زنانه===
در نگرش دینی، مادری از نیازهای ذاتی زن تلقی می‌شود؛ قرآن مادری را رنجی توأم با لذت و خواست قلبی برای زن می‌داند.<ref>احقاف: 15.</ref> لذت مادری ریشه در محبت مادرانه دارد؛ همان‌گونه که محبت مادری بالاترین محبت‌هاست، لذت مادری نیز بالاترین لذت‌هاست.<ref> [https://www.ensani.ir/file/download/article/1618042842-9959-86-3.pdf افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص98.]</ref> برپایه این رویکرد؛ ویژگی‌های فطری‌ای که در خلقت زنان تعبیه شده‌اند آنها را برای ایفای نقش‌ مادری آماده می‌سازند، هرچند شدت و ضعف این ویژگی‌ها متأثر از عوامل  فرهنگی و الگوهای تربیتی است؛ اما بر پایه داده‌های علمی و تاریخی، میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر می‌شود و در دوران بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر اسلام، افزون بر آنها، مادری، تجلی دهنده مهر خداوند در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. نقش مادری زمینه بروز فضایل اخلاقی و تقویت کننده ملکه تقوی دانسته می‌شود.<ref>قومی، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1398ش</ref> بر بنیاد پژوهش انجام شده، تا دههٔ ۱۹۵۰م، در آمریکا، مادری نقش اصلی زنان دانسته می‌شد؛ برای نمونه، اِلن کی، از زنان ترقی‌خواه این دوره، بر ضرورت مراقبت مادر از کودک در منزل و تأثیر آن بر رشد شخصیت کودک تأکید داشت. او مادری را موجب خودشکوفایی زنان می‌دانست و با اشتغال زنان بیرون از منزل مخالف بود.<ref> [https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص136-135.]</ref> از منظر جامعه‌شناختی، پارسونز با تأکید بر بیولوژی بدن زنان، کارکرد خانواده را بازتولید نسل و اجتماعی‌کردن فرزندان می‌داند. او مادری را ناشی از غریزهٔ ذاتی زنان می‌داند و بر این باور است که رفتارهای مادرانه هر چند از طریق عوامل اجتماعی آموخته می‌شود؛ اما عوامل زیستی آن را تقویت می‌کنند.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص139.]</ref> در رویکرد روان‌شناختی، جان بالبی دلبستگی مادر و کودک را از نیازهای طبیعی مادر و فرزند می‌داند و آن را امری لذت‌بخش و موجب خشنودی هر دو طرف می‌شمارد.<ref> [https://www.sid.ir/paper/453490/fa#downloadbottom ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، 1390ش، ص87.]</ref>  


زنان آتن از نفوذ اندکی برخوردار بوده و تا پیش از مادر شدن، چندان مورد عنایت نبودند؛<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> اما مادری دارای مقام ارجمندی بوده و جشنواره‌هایی را برای گرامی‌داشت مادر برگزار می‌کردند.<ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.]</ref>  
===مادری به‌مثابه برساخت اجتماعی===
سیمون دوبووار، از فمینیست‌های رادیکال، با طرح این جملهٔ معروف که «کسی زن به‌دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، فرودستی زنان را به تولیدمثل و نقش مادری نسبت می‌دهد.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص137.]</ref> او مادری را قربانی‌شدن زن برای نوع بشر می‌داند و ازخودبیگانگی و فرودستی اجتماعی را از پیامدهای فردی و اجتماعی آن برای زنان برمی‌شمارد.<ref> [https://www.ensani.ir/file/download/article/1618042842-9959-86-3.pdf افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص88.]</ref> فایرستون بر این باور است که مادری برساختی اجتماعی است؛ زیرا مادری طبیعی به‌کمک انقلاب بیوتکنولوژیک باروری می‌تواند به‌کلی از میان برود؛ حتی تفاوت در ظرفیت زایمان نیز به یاری علم از بین خواهد رفت و نقش‌های مادری را زنان و مردان به‌طور مساوی برعهده خواهند گرفت. از نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۷۰م، گروهی از فمینیست‌ها کوشیدند چگونگی شکل‌گیری مادری را بررسی کنند و راهکارهایی برای بهبود مادرانگی ارائه دهند. از منظر کریستوا، بدن مادرانه همچون آبژه‌ای است که پتانسیل قدرتی بی‌بدیل دارد و کارکردی یگانه می‌یابد؛ کارکردی که می‌تواند تجربهٔ مادری را به کارکرد اجتماعی متصل کند و راه را برای شکوفایی زنان بگشاید.<ref>[https://jsr.ut.ac.ir/article_92472_47891f3c81963ebade305b94b8cc7d2d.pdf ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص309-308.]</ref> آدرین ریچ با تفکیک نهاد مادری از تجربهٔ مادری، بر این باور است که زنان با نقد مردسالاری و بازتعریف نقش زنانه می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند. غالب نظریه‌پردازان موج سوم فمینیسم با عبور از نگرش‌های رادیکال با رویکرد معتدلانه به خاستگاه مادری پرداخته و بر این امر تأکید دارند که زنان از طریق نقش‌های خانوادگی به درجهٔ قابل‌توجهی از قدرت و پایگاه اجتماعی دست می‌یابند و تلاش برای نابودی خانواده به آزادی زنان نخواهد انجامید؛ زیرا نهاد دیگری که بتواند نیازهای اساسی زنان را برآورده کند وجود ندارد.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142-141.]</ref> برخی پژوهشگران، دیدگاه فمینیسم اسلامی را نیز در همین دسته قرار می‌دهند.<ref>[https://jsr.ut.ac.ir/article_92472_47891f3c81963ebade305b94b8cc7d2d.pdf ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص309.]</ref>


در چین، مادر از موقعیت رفیعی برخوردار بوده است؛ حرمت مادری در افسانه چینی هاکوگا بازتاب یافته و چینی‌ها معتقدند هاکوگا هر روز از مادرش تازیانه می‌خورد و هیچ‌گاه ناله نمی‌کرد. تنها زمانی که مادرش پیر شده و قادر به زدن ضربت‌های شدید نبود، برای ناتوانی مادر گریست.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref>  
==جایگاه مادری==
مادری در فرهنگ‌های متفاوت از جایگاه ویژه برخوردار است؛ در نگرش‌های عمده علمی، جایگاه مادری، بی‌بدیل تعریف شده و در آیین‌های اعتقادی، مقام مادری مقدس شمرده شده است:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه]</ref>  


در جاهلیت، نقش مادری نسبت به سایر نقش‌های زن پر رنگ‌تر بود و عرب‌ها تا زن، مادر نشده بود او را خوار می‌دانستند وقتی مادر می‌شد احترام زیادی پیدا کرده و معتقد بودند؛ زن قابل تعویض است ولی مادر عوض‌شدنی نیست.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیتو بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref>
=== جایگاه مادری در ادیان ===
* در آیین زرتشت، جایگاه مادری رسالت اصلی زنانه شمرده شده است.<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref>
* در آیین بودایی، جایگاه مادری مستلزم تحمل بیشترین رنج بوده و مقام مادری از مقام‌های بالای دینی نیز برتر معرفی شده است.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref>
* در یهودیت، احراز جایگاه مادری، بازتابنده اوج کمال زن به‌شمار می‌آید.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref>
* در مسیحیت جایگاه مادری از منزلت ویژه‌ای برخوردار است و تصویر هنری مریم و فرزندش نشان دهنده اهمیت جایگاه مادری در این آیین تفسیر شده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.]</ref>
* در اسلام مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی می‌شود<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref> و بر پایهٔ روایتی منسوب به پیامبر اسلام، زن در دوران بارداری همچون مجاهد، عابدی روزه‌دار و شب‌زنده‌دار به‌شمار می‌آید و پس از زایمان پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ همچنین در ازای هر بار [[شیردهی مادر|شیردهی به فرزند]]، پاداشی معادل آزادکردن برده‌ای از نسل اسماعیل برای او در نظر گرفته شده و در پایان دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود.<ref name=":32">حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج21، ص451.</ref> اهمیت جایگاه مادری در این نگرش، ناشی از نقش‌ محوری مادر در پرورش انسان (فرزند) و تعالی وجودی زن در این جایگاه است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n119321/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D9%88_%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.]</ref>


=== در آیین‌های اعتقادی ===
===جایگاه مادری در رویکردهای علمی===  
در آیین‌های اعتقادی عموماً، مادری دارای منزلت بالایی دانسته می‌شود؛ در [[زن در آیین یهود|آیین یهود]]، یهودی‌بودن از مادر به ارث می‌رسد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> برخی با استناد به این موقعیت ممتاز، خواسته‌اند مادرسالاری را از آن استنباط کنند؛ اما پژوهش‌های معتبر این امر را منحصر به محیط خانه می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.]</ref>


[[زن در آیین زرتشت|زرتشتیان]] روزی را به‌عنوان روز زن جشن می‌گرفتند،<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref> مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت کرده و زنان نیکوکار که فرزندان نیکو پرورش داده بودند مورد تقدیر واقع می‌شدند.<ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref> برخی محققان، وفور نقاشی مریم با فرزندش عیسی مسیح در میان مسیحیان را حاکی از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref> در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر، از اصلی‌ترین آموزه‌های آن محسوب می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>  
* در جامعه‌شناسی خانواده، جایگاه مادری یکی از ارکان اصلی نهاد خانواده به‌شمار می‌رود. برپایه برخی پژوهش‌ها، توجه به جایگاه مادری، نقش مؤثری در توسعه اجتماعی دارد و تکریم مادر، تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از مادر، به ارتقای جایگاه مادری کمک کند.<ref>منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش. ص39</ref>
* غالب نظریه پردازان موج سوم فمینیست، جایگاه مادری را موجب اقتدار زنانه می‌دانند.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142.]</ref>  
* از منظر روان‌شناسی، جایگاه مادری مستلزم دلبستگی مادرانه است و چنین دلبستگی‌ای نقش ویژه در استحکام خانواده دارد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/453490/fa#downloadbottom ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، 1390ش، ص87.]</ref>


در [[زن در آیین بودا|آیین بودایی]]، فرزندان ملزم به احترام به والدین خود بوده و احترام به آنها سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا، فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به والدین را ادا کنند، زیرا مادر بیشترین زحمت را برای فرزندان خود متحمل می‌شود و احترام او از احترام به هر شخص دیگری حتی مقام‌های بالای بودایی واجب‌تر است.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref> بی‌احترامی به مادر در تمام فرهنگ‌ها و نظام‌های اعتقادی تقبیح شده است. در آیین بودایی بدرفتاری با مادر دارای پیامدهای بدی دانسته می‌شود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref>
==اهمیت نقش‌ مادری==
نقش‌های مادری از منظرهای گوناگون دارای اهمیت بنیادین شمرده می‌شوند:


[[زن در آیین هندو|زن در هندوئیسم]] به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.]</ref>  
از منظر روان‌شناختی، نقش مادری فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و شکل‌گیری هویت کودک پیوند می‌دهد. بر اساس این رویکرد، سلامت روانی مادر پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینه‌ساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگی‌های اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلبستگی ایمن که یکی از پایه‌های اصلی سلامت روان و شایستگی فردی به‌شمار می‌رود، عمدتاً تحت تأثیر رفتارهای مادر شکل می‌گیرد؛ در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر به نیازهای کودک از عوامل کلیدی  شکل‌گیری این نوع دلبستگی به‌شمار می‌رود. بر پایه همین دیدگاه، مادرانی که از سلامت روانی و ثبات شخصیتی برخوردارند، نگرشی مثبت‌تر نسبت به توانمندی‌های فرزندان خود دارند و آنها افزون بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت فرزندان خود را نیز تقویت می‌کنند. بر پایه برخی تحقیقات روان‌شناختی، ارتباط مؤثر مادر با فرزند می‌تواند به افزایش اعتمادبه‌نفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک بینجامد و زمینه‌ساز شکل‌گیری خانواده کارآمد با فرزندانی سالم شود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref>


=== در اسلام ===
در رویکرد اسلامی، مادری صرفا یک نقش اجتماعی یا شغلی نیست بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسان‌پروری است<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.]</ref> که موجب بهشتی شدن زن می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> عبدالله جوادی‌آملی بر این باور است که زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه ایفا می‌کنند و از میان مسئولیت‌های گوناگون زنان، مادری را مهم‌ترین وظیفه آنان در قبال [[خانواده]] و اجتماع می‌داند.<ref>. جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.</ref> به گفته او، هفت سال نخست زندگی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر قرار دارد، دوران تعیین کننده در شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک به‌شمار می‌رود.<ref>جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.</ref> [[امام خمینی|روح‌الله خمینی]] نیز مادری را محور خانواده معرفی کرده و معتقد بود آنان در انتقال ارزش‌ها و هنجارها نقش مؤثرتری از دیگر اعضای خانواده دارند؛ نقشی که در سعادت یا نگون بختی جامعه نیز تأثیر گذار است؛ زیرا مادر در جایگاه مربی‌ قرار دارد و از طریق تربیت صحیح فرزندان می‌تواند بر آبادانی یک کشور اثر بگذارند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5659/6793/81329/نقش-مادران-در-سعادت-جامعه-از-دیدگاه-امام-خمینی%22ره%22%22قسمت-دوم%22 . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.]</ref> برخی عالمان دینی؛ کاهش نقش مادری در نظام خانواده و سپردن کودکان به [[مرکز نگهداری کودکان|مراکز نگهداری]] موقت مانند [[مهد کودک]] را موجب کاهش پیوند عاطفی میان مادر و فرزند و دارای پیامدهای سنگین برای آنها می‌دانند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref> برخی محققان پیامدهای رویکرد تخریبی فیمنیست‌های رادیکال نسبت به نقش‌های مادری را برای غرب سنگین ارزیابی کرده و آن را حاکی از اهمیت بی‌بدیل نقش‌ مادری در نهاد خانواده می‌دانند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref>
جایگاه [[مادر]] در آموزه‌های [[اسلام]] از اهمیت بالایی برخوردار است و شمار زیادی از آیات [[قرآن]] و روایات به احترام و اکرام مادر پرداخته‌اند. [[دین]] اسلام نقش مادری را نمودی عالی از کمال زن معرفی کرده و پاداش معنوی زیادی را برای آن در نظر گرفته است.<ref>[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 . نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> مادری در آموزه‌های اسلام، از منزلت فوق‌العاده برخوردار است؛ نیکی کردن به مادر در ردیف پرستش خداوند بوده،<ref>سوره نساء، آیه 36.</ref> رضایت و خشم مادر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص550.</ref> از منظر پیامبر اسلام زن در مدت بارداری، مجاهد، عابد روزه‌دار و شب‌زنده‌دار محسوب شده و پس از وضع حمل پاداش عظیمی دریافت می‌کند و هنگامی که به فرزندش [[شیر مادر|شیر]] می‌دهد در برابر هر مکیدنی، از ثواب آزاد کردن برده‌ای از فرزندان اسماعیل برخوردار می‌شود و در پایان دوران شیردهی، خداوند گناهان او را می‌بخشد.<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج21، ص451.</ref>  
==نقش‌های مادری==
مادری حامل نقش‌های پیچیده در ابعاد و سطوح مختلف حیات انسانی است که محورهای عمده آن عبارت‌اند از:
===مراقبت و تربیت===


بر این اساس، بهشت در زیر پای مادران دانسته می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص182.</ref> خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر است. حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است. علت این ترجیح، زحمات بیشتری مادر بوده و عدل الهی ایجاب می‌کند که در مقابل زحمات بیشتر، حق بیشتری داشته و در مقابل تحمل ناراحتی بیشتر از ارزش بالاتری برخوردار شوند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref> از منظر رسول خدا حق مادری به قدری سنگین است که اگر انسان تمام عمر، مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده نمی‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>
در نگرش دینی، مراقبت و تربیت از نقش‌های محوری مادری است و مادر در قبال آن مسئول تلقی می‌شود.<ref>جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> بر پایه داده‌های علمی، مادران در دوران بارداری، نوزادی، کودکی و حتی [[جوانی|نوجوانی]] تأثیر قابل توجهی بر پرورش فرزند دارد.<ref name=":0">[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سال‌های نخست کودکی، به‌دلیل وابستگی تغذیه‌ای و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، نقش مراقبتی مادر پررنگ‌تر توصیف می‌شود.<ref name=":1">اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکل‌گیری حس امنیت، اعتماد به‌نفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده می‌شود.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref>


دین اسلام با نگرشی کمال‌گرا به جایگاه و حقوق مادران و نقش مادری در دوران [[بارداری]] و [[فرزندپروری|پرورش فرزند]] پرداخته و بسیاری از نگرش‌های منفی در این زمینه را نفی کرده است.<ref>. علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص62.</ref> اسلام ایفای نقش مادر را با عناوینی مانند از خود گذشتگی، [[صبر]]، [[تقوا]]، [[عفت]] و [[اخلاق]] نیکو تعبیر کرده است. دین اسلام با تأیید [[اشتغال زنان]] همراه با حفظ [[کرامت]] و جایگاه ارزشمند آنها، خواستار توجه به اولویت نقش همسری و مادریِ زنان و پررنگ بودن نقش آنها<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref> در محیط خانواده است و این بر خلاف انگاره‌هایی است که ایفای نقش مادری را مانع پیشرفت زنان در [[تحصیل زن|تحصیل]] و کسب‌وکار می‌دانند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/author/197340 . بستاکچی و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، 1398ش، ص16.]</ref>
بر اساس برخی دیدگاه‌ها، نقش‌های مهم مادری عبارتند از: 
* مراقبت از جنین در دوران بارداری؛<ref name=":0" />
* [[شیردهی مادر]] و تغذیه کودک؛<ref name=":1" />
* ایجاد محیط امن برای فرزندان در سنین مختلف؛
* پاسخ‌گویی به نیاز عاطفی و روانی فرزندان؛
* آموزش اصول اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
* تقویت باورهای دینی و مذهبی فرزندان؛
* شناخت نیازهای فرزندان متناسب با سن آنها.<ref>. مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.</ref>
برخی اندیشمندان، نقش مادری را در چارچوب مصالح پنج‌گانه زیر بررسی کرده‌اند:
* '''حفظ دین:''' مادر در شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند در دوران کودکی نقش تعیین کننده‌ای دارد؛ باورهای که فرد در بزرگسالی از آن‌ها دفاع می‌کند.
* '''حفظ نفس:''' این بعد به‌ نقش مادر در حفظ جان فرزند، از دوران جنینی تا پس از تولد و نیز مسئولیت تغذیه نوزاد اشاره دارد.  
* '''حفظ نسل:''' مادر در حفظ و تداوم نسل متعالی نقش محوری دارد؛ زیرا ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مادر می‌تواند به‌طور آگاهانه و یا ناخودآگاه بر فرزند اثر بگذارد.
* '''حفظ عقل:''' این بخش به نقش مادر در تشویق فرزند به تفکر و پرورش قوای عقلانی او اشاره دارد؛ از جمله مادر می‌تواند از طریق ترغیب کودک به مشاهده و تأمل در پدیده‌های پیرامونی به رشد عقلی او کمک کند.
* '''حفظ مال:''' مادر از موقعیت مادری که دارد می‌تواند اقتصاد خانواده را مدیریت کرده و از این طریق به ثبات و انسجام خانواده کمک کند.<ref>همدانیان، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، 1390ش، ص117-141.</ref>  
برخی پژوهشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعده‌های غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>


==== احسان به مادر ====
===مدیریت معیشت خانواده===  
در اسلام به پاداش‌های احسان به مادر اشاره شده که نقش جدی در تقویت تمایل زنان به مادری و آسان‌ساختن مراقبت فرزندان از مادر دارد. نیکی‌کردن به والدین از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا بوده و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. همه این امور مربوط به مقام مادری بوده و دربارهٔ مادر کافر نیز صادق است. نیکی به مادر، هنجاری است که رابطه متقابل فرزندی و مادری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در مقام مادری یا پدری از مراقبت‌های فرزندان خود برخوردار شده و پاداش زحمات خود را در کهن‌سالی دریافت کنند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> از منظر امام سجاد فلسفه اصلی نیکی‌کردن به مادر زحمات مادرانه است؛ وجود انسان در رحم مادر شکل‌گرفته، مادر از شیره جانش او را تغذیه و با تمام وجودش از او مراقبت کرده است<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج15، ص175.</ref> و خود آن‌چنان مراقب رضایت مادرش بود که می‌ترسید لقمه‌ای را بردارد که مادرش به آن تمایل داشته است.<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج24، ص264.</ref>
مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانه‌داری، از دیگر ابعاد این نقش شمرده شده است. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشته‌اند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری در هزینه‌های خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بوده‌اند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده می‌افزایند؛ در مقابل، زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی، مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار، از بار اقتصادی خانواده می‌کاهند. بنابر برخی مطالعات، این نقش‌آفرینی، فراتر از  تجربه‌های منتقل شده از نسل‌های پیشین، امروزه مستلزم مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار.]</ref>


==== عاق مادر ====
===سرپرست خانواده‌===
در اسلام، برای اذیت‌کردن و ناسپاسی از والدین که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود، مجازات‌های سنگینی تعیین شده است.<ref>راهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> عاق والدین مانع استجابت دعا شده<ref>حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج16، ص274.</ref> و موجب فقر و ذلت می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص195.</ref> کسی که مادرش از او ناخشنود است، در ردیف شراب‌خوار، رباخوار، مال یتیم‌خوار قرارداشته و هرگز به بهشت راه نمی‌یابد. کسی که مادرش را کتک بزند دور از رحمت الهی بوده و خداوند چنین فردی را در همین دنیا مجازات می‌کند. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با والدین خویش داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از آنها در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر والدین را ناهنجاری تلقی نکرده و با والدین خود همین رفتار را تکرار خواهند کرد.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص555.</ref>
در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بی‌کاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر و نیز عدم ازدواج‌ زن، از جمله زمینه‌‌های شکل‌گیری این نوع از خانواده به‌شمار می‌روند. مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانه‌داری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهش‌ها، این مادران به‌دلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف می‌کنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند. حفظ توازن میان مسئولیت‌های اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref>  


==== مادران نمونه در تاریخ اسلام ====
=== مدیریت بحران‌های اجتماعی===
در سخن پیشوایان دین اسلام، جایگاه مادر چنان رفیع است که [[بهشت]] زیر پای مادران دانسته شده<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> و به اهمیت مادرانگی در تربیت فرزند و سلامت جامعه توجه داده‌اند.<ref>[https://quran.isca.ac.ir/fa/Attachment/ArticleFile/22959.pdf نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص72.]</ref> در تاریخ اسلام، زنان بسیاری به‌عنوان اسوه‌های مادرانگی شناخته شده‌اند که نقش پررنگی در شکل‌گیری شخصیت افراد اثرگذار در اجتماع داشته‌اند. آمنه، مادر پیامبر اسلام، با فداکاری و دلسوزی، بستر تربیت [[حضرت محمد]] را فراهم ساخت. خدیجه، همسر پیامبر و نخستین بانوی مسلمان، در دامان خویش [[حضرت فاطمه]] را پرورش داد.<ref>[https://qudsdaily.com/Newspaper/item/118596 قاسمی، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.]</ref> فاطمه زهرا، فرزندانی چون [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[حضرت زینب]] را پرورش داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/44639/بانوی-نمونه نساجی زواره، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> واقعهٔ کربلا در روز عاشورا نیز تجلی مادرانگی‌هایی بود که ثمره آن، فداکاری در راه [[ایمان]] و پایداری بر آرمان تا مرز [[شهادت]] و اهدای جان بود. در روز عاشورا فرزندان حضرت زینب و نیز فرزندان ام‌البنین ازجمله حضرت عباس، به‌خاطر وفاداری به امام زمان خویش، شهید شدند. مادر وهب نصرانی هم در آن روز، فرزند تازه‌دامادش را برای یاری امام حسین به میدان جنگ فرستاد و او را به پایداری در راه حق سفارش کرد. نقش الگویی این مادران تا دوران معاصر تداوم یافته و مادران شهدای دفاع مقدس و شهدای مدافع حرم، با صبر بر فراق فرزند و پایداری در مسیر ارزش‌ها، خود را میراث‌داران مادران کربلا می‌دانند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1562608 «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقش چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. بسیاری از پژهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده می‌دانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کار رفته گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی ذکر شده که در کاهش اضطراب و پیشگیری از آسیب‌های روحی مؤثر دانسته شده‌اند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، به‌منظور تقویت تاب‌آوری فردی و خانوادگی ادامه می‌یابد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
==وظایف و مسئولیت‌ها==
وظیفه مادری از آن جهت خطیر و مشکل است که زنان به جهت قبول این مسئولیت هم در این جهان و هم در جهان ابدی در برابر این وظیفه، بازخواست می‌شود.<ref>جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> تأثیر شگرف مادران در [[زندگی]] فرزندان از دوران بارداری و نوزادی تا [[جوانی]] و حتی میان‌سالی و پیری، انکارناپذیر است. مادر با تحمل ۹ ماه بارداری سختی‌ها و خطرات بسیاری را می‌پذیرد که گاهی او را تا آستانه مرگ، پیش می‌برد.<ref>[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سال‌های اول نوزادی و کودکی به‌دلیل وابستگی غذایی و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، لازم است توجه مادر نسبت به کودک خود بیشتر باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> این امر تأثیر به‌سزایی در ایجاد امنیت، ارزشمندی، [[اعتماد به نفس]] و آرامش روحی و عاطفی فرزندان دارد. فرزندان به‌منظور تعلیم و [[تربیت]] بهتر در محیط‌های آموزشی، [[مدرسه|مدارس]] و دانشگاه‌ها، نیازمند رابطه مثبت و امن با والدین خود هستند. مادر با ایجاد محیطی پر از آرامش و آسودگی خیال برای فرزندان خود در نظام [[خانواده]]، می‌تواند بهترین شرایط را برای تراوش و پرورش استعداد فرزند خود فراهم آورد و زمینه‌ساز سلامت روحی و جسمی فرزند و پیشرفت‌های تحصیلی و شغلی او باشد.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> یکی از مهم‌ترین نقش‌ها و مسئولیت‌های زن، نقش مادری است. از مهم‌ترین مسئولیت‌های مادر عبارت‌اند از:
# ایجاد محیط امن برای فرزندان در دوره‌های مختلف سنی؛
# تأمین نیاز عاطفی و روحی فرزندان؛
# آموزش ویژگی‌های اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
# تقویت عقاید دینی و مذهبی فرزندان؛
# شناخت درست فرزندان و نیازهای آنها.<ref>. مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.</ref>بسیاری از اندیشمندان حوزهٔ دین، مصالح پنج‌گانه حفظ «دین»، «نفس»، «نسل»، «عقل» و «مال» را در حیطهٔ رسالت مادری بررسی می‌کنند:
# رسالت مادری در حفظ دین: مادر مبنای حفظ دین و [[تربیت دینی کودک|تربیت و آموزش دینی]] در فرزند است. در حقیقت، این مادر است که در کودکی، تفکری را در قالب ذهن انسان قرار می‌دهد و فرد در بزرگسالی به دفاع از آن برمی‌خیزد.
# رسالت مادری در حفظ نفس: فرزند، در بطن مادر پرورش یافته و حمل می‌شود. این مادر است که مسئولیت حفظ جان فرزند را بر عهده دارد. پس از به دنیا آمدن نوزاد نیز مسئولیت تغذیهٔ فرزند، بر عهدهٔ مادر است. در حفاظت از نسل توسط مادر، بر دو بُعد مادی و [[معنویت|معنوی]] آن تأکید می‌شود.
# رسالت مادری در حفظ نسل: نطفه، در حدود ۲۷۰ روز مهمان رحم مادر است. دین [[اسلام]]، در موضوع حفاظت از نسل، بیشترین نقش را برای مادران قائل است. آثار وجودی مادر، در وجود کودک ظهور کرده و طفل، در برنامهٔ حیات خود، به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، تابع طینت مادر می‌شود.
# رسالت مادری در حفظ عقل: این بخش به مهارت مادران در واداشتن فرزندان خود به تفکر، اندیشه و پرورش قدرت عقلانی آنها اشاره دارد. مادر با استفاده از روش مشاهدهٔ آفرینش و دعوت کردن فرزند خود به تفکر می‌تواند زمینه‌ساز رشد عقلانی و تفکر در او شود.
# رسالت مادری در حفظ مال: زن، در موقعیت مادری، در حفظ مال باید تا آنجا پیش رود که آسیبی متوجه کیان خانواده نشود.
===وظایف قبل از بارداری===
کودکان یکی از بهترین عوامل زیبایی بخش حیات آدمی و آینده‌سازان جامعه هستند.از انجا که مادر فرزند را در رحم خود پرورش می‌دهد و بیشترین تعامل را در دوران حمل با جنین دارد برخی از اعمال و آدابی که قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند، بدین قرار است:
*انجام فرایض دینی
*انس با قرآن و اهل‌بیت
*مراعات آداب زناشویی
*خوردن غذای حلال و پاکیزه و میوه‌های متنوع
*انجام آزمایشات ژنتیکی
*جلوگیری از افسردگی‌های روحی
*تماشای مناظر زیبا
*رعایت بهداشت جسمی، ورزش و...
===وظایف در دوران بارداری===
جنین از زمان انعقاد نطفه، موجودی زنده است که دیگران موظف به حفظ شأن و حقوق او هستند. بر اساس همین دیدگاه، در قوانین فقهی اسلام، برای نطفه در همان لحظه نخست انعقاد نیز دیه تعیین شده و هیچ کس حق ندارد او را از حق زندگی کردن محروم کند.از آنجا که مادر بیشترین تعامل را در دوران [[بارداری]] با جنین دارد تمام حالات روحی و جسمی مادر و نیز محیط زندگی، بر کیفیت رشد معنوی او موثر خواهند بود، پس باید دقت داشت که تمام آنچه که مادر می‌خورد، می‌پوشد، می‌شنود، می‌گوید، می‌بیند، لمس می‌کند، احساس می‌کند و نیز تمام کنش‌ها و واکنش‌های قلبی و روحی او و حتی تمام اتفاقات پیرامون او، یعنی فضای زندگی، رفتار همسر، همنشینان و ... ، همه و همه بر تربیت روحی او مؤثرند.<[http://ensani.ir/file/download/article/1601463756-10302-1-8.pdf


افزون بر این نکات، اسلام مجموعه ای از آداب مستحب را برای تضمین هر چه بهتر سلامت جسمی فرزندان مقرر کرده‌است که از آن جمله می توان مراقبت‌های مخصوص زمان انعقاد نطفه و دعاهایی را که در سلامت جسمی و ذهنی فرزندان موثر دانسته شده‌اند، یادآور شد.
==حقوق مادری==
حقوق مادری رابطه محور ذکر شده و ناشی از نقش مادر بودن و پیوند با فرزند است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:


=== وظایف پس از زایمان ===
* '''حق شیردهی:''' در کلیه نظام‌های حقوقی، [[شیردهی مادر|شیردادن به نوزاد]] از حقوق مادری شمرده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170826111418-9549-146.pdf ﻧﻈﺮیﺗﻮکلی و کراچیان ثانی، «ﺗﺒﯿﯿﻦفقهی ﻧﻈﺮﯾﻪ وﺟﻮب ﺷﯿﺮدهی ﺑﺮ ﻣﺎدر و ﻟﺰوم پرداﺧﺖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎيﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺮ پدر»، 1395ش، ص121.]</ref>
[[پرونده:نقش مادری۳.jpg|جایگزین=هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی|بندانگشتی|هم‌بازی شدن مادر با فرزندان در شهربازی؛ خانواده پاسندی، عکاس حدیثه پاسندی]]پس از تولد فرزند، وظایف مادر رنگ و صورت دیگری به خود می‌گیرد. بار مسئولیت مادر، سنگین‌تر می‌شود.. فکر و اندیشه، جهان‌بینی، ذوق و سلیقه، همه و همه فرم کامل‌تری پیدا می‌کند. مادر، خود را مسئول غذا، مراقب، حمایت و محبت فرزندش می‌داند. مهم‌ترین وظیفه مادر در این دوران پرورش انسانی مسئول و مکلف است. از جمله وظایف مهم این دوران می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
* '''حق حضانت:''' قاعده کلی بر این است که حضانت طفل تا سن 7 سالگی با مادر است.  
===تعلیم و تربیت===
* '''حق دریافت نفقه:''' دریافت نفقه فرزند از پدر در دوره حضانت مادر از حقوق مادری به‌شمار می‌رود.
وظیفه مادر در زمینه تعلیم و تربیت شامل پرورش ابعاد جسمی، روحی و عقلی فرزند است.در روایات واردشده از امامان معصوم(ع) می‌توان به دستورات بسیار زیاد اخلاقی- تربیتی درباره برخورد با کودکان دست یافت، از جمله: تعلیم آداب نیک به فرزند، گذشتن از خطاهای وی، پوشاندن اشتباهات وی، ملاطفت و مدارا کردن با او، پرهیز از سرزنش او، وفای به عهد با او، پذیرش توانایی‌های او، نداشتن توقع بی جا از او و مشارکت دادن او در تصمیم گیری‌ها که همگی جلوه‌ای از تربیت صحیح و اکرام فرزند است.سیره تربیتی حضرت زهرا(س) نیز نشانگر اهتمام وی به رشد شخصیتی فرزندانشان است.آموزش معارف دین به کودکان هنگام بازی با آنها، رفق و مدارا با فرزندان، توجه به روحیات کودکان در تعامل با آنها، گوش سپردن به صحبت‌های فرزندان که موجب تکریم و تشویق آنها می‌شود، جلوه‌هایی از این سیره است.
* '''حق ملاقات:''' در صورتی که حق حضانت با پدر باشد مادر حق ملاقات با فرزندش را دارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1108024/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%A7%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82-%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D9%8 «قانون درباره «هزینه های حضانت» و «حق ملاقات» کودکان طلاق چه می گوید؟» وب‌سایت تابناک، 1400ش.] </ref>
* '''حق تربیت:''' مادر حق دارد در تصمیم‌گیری در امور تربیتی فرزندش مشارکت کند.<ref>سوره بقره: 233.</ref>


=== محبت و حمایت ===
==بازنمایی مادری در فرهنگ و هنر==
[[پرونده:نقش مادری۲.jpg|جایگزین=مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان|بندانگشتی|مادر به امیر علی و امیر مهدی در نوشتن تکالیف کمک می‌کند؛ خانواده قنبریان؛ عکاس پیمان شاه‌سنایی]]در بعد حمایتی دست کم دو وظیفه مهم بر عهده‌ والدین نسبت به فرزندان قرار داده شده است: نخست، وظیفه حمایت مالی از فرزندان نیازمند است و مدرک فقهی آن همان ادله‌ای است که متقابلا لزوم انفاق بر پدر و مادر نیازمند را جزء وظایف فرزند به شمار آورده‌است. بر این اساس، تامین هزینه‌های ضروری زندگی فرزندان در صورت نیازمندی بر عهده‌ والدین است و حتی اجبار و الزام قانونی در این باره مقرر شده‌است. وظیفه دوم، کمک والدین به فرزندان در انتخاب همسر و [[ازدواج]] است.در برخی روایات، فراهم کردن شرایط ازدواج و یافتن همسر مناسب برای فرزند بالغ (اعم از دختر و پسر) به عنوان یکی از حقوق وی به ویژه نسبت به پدر معرفی شده‌است.  
فرایند مادری با جایگاه اجتماعی مادر بودن پیوند دارد. مفهوم مادری دربردارنده ارزش‌ها و باورهایی است که در ادبیات، رسانه‌ها، سینما و دیگر صورت‌های فرهنگی بازنمایی می‌شود.<ref>[https://www.jsi-isa.ir/article_33891.html رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص134.]</ref>


از دیگر توصیه‌های مهم بزرگان دین به والدین، اظهار محبت به فرزندان و برقرار کردن روابط عاطفی و شاد با آنان است. نیاز به محبت و جنبه‌هایی از مراقبت و بهره‌مندی از محبت مادرانه نیازی است که حتی پس از ازدواج نیز وجود دارد و فرزند در سنین مختلف زندگی به دریافت آن نیازمند است.گرچه دستورات دینی بیشتر به دوران کودکی فرزند توجه می‌کند، نمی‌توان از این نیاز در دوران‌های دیگر چشم پوشید.فرزند در مواقع بیماری، وجود فشارهای روحی و بحران‌ها به مراقبت و محبت ویژه‌ای  نیاز دارد که دریافت این محبت از سوی مادر تاثیرگذار است.
===گونه‌های بازنمایی مادری===


=== جامعه‌پذیری ===
* '''بازنمایی‌های نمادین و استعاری مادری:''' در ادبیات عامیانه، مادری با مفاهیم استعاری‌ای چون «زبان مادری»، «سرزمین مادری» و «مام وطن» بازنمایی شده که بازتاب‌دهنده نقش‌های مادرانه است. برای نمونه، اطلاق صفت «مادری» به زبان، بیانگر این واقعیت است که انسان همان‌گونه که از مادر زاده می‌شود و با او زیست می‌کند و عمیق‌ترین پیوندهای عاطفی و شناختی خود را با وی برقرار می‌سازد، با زبان مادری نیز چنین رابطه‌ای برقرار می‌کند؛ همان‌گونه که انسان در مادر شکل می‌گیرد و از او پدید می‌آید، در زبان نیز تکوین می‌یابد و به زبان مادری وابسته می‌شود.<ref>[https://motarjemjournal.ir/wp-content/uploads/2024/04/%DB%B2%DB%B1-%DB%B2%DB%B2-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B2%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C.pdf زرقانی، اﺳﺘﻌﺎرۀ زﺑﺎن ﻣﺎدری»، ص22.]</ref>
[[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری]] فرآیندی است که فرد طی آن، تطابق با یک گروه را می‌آموزد و طوری رفتار می‌کند که مورد تایید گروه (یا جامعه) است.در فرایند جامعه‌پذیری شخص با عقاید، ارزش‌ها و آداب رسوم جامعه خود آشنا می‌شود و شیوه‌های زندگی اجتماعی را فرا می‌گیرد.دراین ارتباط، در متون دینی سفارش‌های فراوانی به آموزش قرآن کریم، اعتقادات دینی و مناسک و احکام شرعی به فرزندان کودک و نوجوان دیده می‌شود. برای نمونه، تعلیم قرآن به فرزند از حقوق فرزند بر پدر و مادر به شمار آمده‌است.
* '''بازنمایی‌های کهن‌الگویی مادری''': یکی از کهن‌الگوها مادر مثالی است که یونگ آن را از پرمعناترین تجلیات ناخودآگاه جمعی می‌داند. بر پایه دیدگاه یونگ، فرزند هرگز از سیطره صورت ازلی مادر رها نمی‌شود. این کهن‌الگو در آثار ادبی به شکل‌های گوناگون تجلی می‌یابد: گاه در چهره مادر واقعی، مادربزرگ، نامادری، دایه یا پرستار پدیدار می‌شود؛ گاه در چیزهایی متجلی می‌شود که بیانگر آرزوی انسان برای نجات و رستگاری‌اند، یا در پدیده‌هایی که احساس فداکاری و حرمت‌گذاری را برمی‌انگیزند، مانند آسمان، زمین، شهر، دریا، آب و ماه؛ و گاه نیز در چیزها و مکان‌هایی تداعی می‌شود که مظهر فراوانی و باروری‌اند، مانند درخت، چشمه، گل سرخ و گل نیلوفر.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_59115_55c46179d3949a8689121baeea7bbd99.pdf ﺣﻘﻴﻘﻲ و دیگران، «تجلی کهن الگوی «مادر مثالی» در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، 1395ش، ص48.]</ref>
* '''بازنمایی‌های مادری آرمانی''': بر پایه تعریف الکساندر در کتاب جامعه‌شناسی هنرها، بازنمایی در رسانه به این معناست که رسانه، پدیده‌ای را که در بیرون از خود آن وجود دارد، با تغییراتی که بر آن اعمال می‌کند بازتاب می‌دهد.<ref> [https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص41.]</ref> بر همین اساس، رسانه‌ها معمولاً مادری را به‌شکلی آرمانی بازنمایی می‌کنند که فاصله زیادی با مفهوم «مادری کافی» دارد. برای نمونه، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در اینستاگرام گروهی از کاربران با عنوان «سوپرمام» فعالیت می‌کنند؛ زنانی که در واقع مادرانی عادی‌اند، اما با انتشار محتوا درباره مادری خود در این شبکه اجتماعی شناخته شده‌اند. بر پایه این پژوهش‌ها، مخاطبان اغلب سوپرمام‌ها را مادرانی بی‌نقص می‌پندارند و تصویر آنان به الگویی برای سنجش و مقایسه با مادری سایر زنان بدل می‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که این تصویر آرمانی و اسطوره‌ای از مادری می‌تواند برای بسیاری از مادران، به‌ویژه مادران شاغل، محدودکننده و سرکوبگر باشد؛ زیرا این گروه بیش از الگوهای آرمانی، به بازنمایی نقش‌های واقعی مادری و دسترسی به مشاوره نیاز دارند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64b7da4f4e491-10700-1400-328.pdf بیگوند و دیگران، «سوپرﻣﺎمﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدري در ﻓﻀﺎی اﻳﻨﺴﺘﺎگرام»، 1400ش، ص141.]</ref>


یکی از مهم‌ترین نهادهایی که در آن فرایند جامعه‌پذیری صورت می‌گیرد، خانواده است؛ به گونه‌ای که جامعه‌پذیری افراد، نسبت مستقیمی با ساختار، کیفیت و نوع ارتباط افراد با خانواده با یکدیگر دارد. نقش موثر خانواده، خویشاوندی و همبستگی اجتماعی در این فرایند، در برخی متون روایی به روشنی مورد توجه قرار گرفته است. تاکید بر پیوند خویشاوندی و صله ارحام و آثار و نتایج آن در زندگی فردی و اجتماعی، محبت و شفقت به کودکان، تاکید بر نقش دادن به کودکان در خانواده و آمادگی برای ورود به اجتماع و مانند آن، از آموزه های مورد تاکید اسلام است.  
===ابزارهای مهم بازنمایی===
* '''بازنمایی مفهوم مادری درهنر نقاشی''': مفهوم مادر یکی از موضوعات پرتکرار در تاریخ نقاشی است و در سبک‌های هنری گوناگون در ایران و جهان به آن پرداخته است؛ یکی از آثار شناخته شده با موضوع مهر مادری، اثری از شهراد ملک فاضلی نقاش معاصر ایرانی است. این اثر با سبک رئالیستی و رنگ‌هایی ملایم ترسیم شده و مادری با ظاهری شرقی را که پسر بچه‌اش را در آغوش گرفته است، در هنگام تماشای منظره‌ای از بالای پل نشان می‌دهد. این اثر مهر مادرانه‌ی زنان شرق را به خوبی منعکس می‌کند. در جهان؛ یکی از این آثار تابلوی «مادر و فرزند» اثر لئون ژان باسیل پرو (۱۹۰۸ ـ ۱۸۳۲)، نقاش فرانسوی است که باشیوۀ رئالیستی خلق شده و مادری را درحال بوسیدن فرزندش، در کنار لوازم بافتنی، به تصویر کشیده است.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1486696/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1 قنبری، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، 1403ش.]</ref>
* '''بازنمایی مفهوم مادری در هنر سینما:''' برخی محققان در بازنمایی مفهوم مادری دهه‌های 60 و 90 در سینماهای ایران به این نتیجه رسیدند که جایگاه مادری در دهه 60 در خانواده‌های سنتی به شکل اصیل، پرنگ و با نقش‌های، اتحاد، ایثار، نماد وطن، تلاش‌گر و عاشق و در طبقات بالا مستبد و حسود نشانداده شده است؛ اما در دهه 90 جایگاه مادری کمرنگ، مادرانگی و نقش‌های آن در خانواده‌های سنتی و مذهبی؛ مقاوم، صبور و نگران تربیت فرزندان دیده شده است؛ ولی در طبقات دیگر، بی‌توجه، بی‌مسئولیت، ناگزیر و ترک کننده فرزند بازنمایی شده است.‌ مفهوم مادری در دهه 60 حامل مادرانگی اصیل و اسطوره‌ای است که نقش محوری در اتحاد فرزندان و جامعه ایفا می‌کند؛ اما مفهوم مادری در دهه 90 متأثر از سبک زندگی مدرن معنا یافته و مادران به‌عنوان افرادی با صبوری کمتر نشان داده می‌شوند؛ لذا به راحتی تن به جدایی داده و فرزندان خود را ترک می‌کنند.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 06»، 1400ش، ص60-59.]</ref>
* '''بازنمایی مفهوم مادری در ادبیات شعری:''' بزرگان ادب و شعر فارسى در ستایش مادری سخنان بلندى گفته‌اند. در شعر معاصر شعرایی چون ایرج میرزا با «قلب مادر» و شهریار با «ای وای مادرم» آثار ماندگاری در ستایش جایگاه مادری سروده‌اند.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1486696/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1 قنبری، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، 1403ش.]  </ref> پروین اعتصامی در وصف مادری می‌سراید: فرزند، ز مادر است خرسند -  بیگانه کجا و مهر مادر.<ref>[https://namnak.com/mothers-day-poem.p80057 «شعر زیبای روز مادر از مولانا، فریدون، شهریار و سعدی»، وب‌سایت نمناک، 1405ش.]</ref>


همانطور که روشن است در فرآیند جامعه‌پذیری، تعیین و شناخت ارزش‌ها و ایفای نقش مسئولانه انتقال آنها جایگاه مهمی دارد.با شناخت ارزش‌ها و باورهاست که می‌توان فرآیند جامعه‌پذیری را مدیریت کرد؛ بنابراین آشنایی خانواده به خصوص مادر با ارزش‌ها و میزان اعتقاد او به عقاید و آداب و رسوم می‌تواند به میزان انتقال آنها به کودک اثر داشته باشد.
== چالش‌های نقش‌ مادری ==
 
مادری در دنیای معاصر به‌دلیل تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با چالش‌های متنوع و پیچیده‌ای مواجه شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:
=== سبک زندگی ===
# '''بازتعریف نقش‌های زنانه''': در جوامع سنتی، مادری یکی از نقش‌های محوری زن و پیوند خورده با هویت زنانه تلقی می‌شد؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی دهه‌های اخیر موجب تغییر در نگرش‌ها شده و به بازتعریف نقش‌های زنانه انجامیده است. بر اساس این تحولات، زنان علاوه بر نقش مادری، از گزینه‌های گسترده‌تری برای زندگی فردی و اجتماعی برخوردارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیش از پیش، متأثر از اختیار فردی و شرایط زیستی هر فرد است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1213153/مادری-در-کشاکش-مدرنیته-و-سنت رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref>
مادر، نخستین منبع آموزش آداب زندگی به فرزند است و سبک زندگی فرزند در خانواده و جامعه بر پایهٔ رفتارها و ارزش‌های القایی از سوی مادر شکل می‌گیرد. خانواده بر محور مادرانگی و تربیت فرزند، ظرفیت بسیاری برای بهبود و ارتقای شاخص‌های زندگی و نهادینه‌سازی سبک زندگی مطلوب در جامعه دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/828358/fa انصافی مهربانی و بیگی، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، 1395ش.]</ref> همچنین مادر با مشارکت در کار و تلاش برای بهبود [[اقتصاد خانواده]] و نیز با کنشگری اجتماعیِ فعال، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کار و کسب روزی حلال، ایفا می‌کند.<ref>[https://tn.ai/2842482 «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
# '''فشارهای اجتماعی''': مادران در جامعه معاصر با انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه در ایفای هم‌زمان نقش‌های مادری، همسری و مشارکت اجتماعی مواجه‌اند؛ امری که می‌تواند بار روانی قابل توجهی ایجاد کند. سرعت تغییر در ارزش‌های اجتماعی، شیوه‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری نیز به افزایش توقعات و مسئولیت‌های مادران انجامیده و در برخی موارد آنان را در موقعیت‌های دشواری قرار می‌دهد.
 
# '''فرزندآوری''': فرزندآوری به‌دلیل دغدغه‌های اقتصادی، نگرانی نسبت به آینده و افزایش سطح مسئولیت‌پذیری اجتماعی، به یکی از چالش‌های مهم برای زنان تبدیل شده است.
برخلاف فمینیست‌ها که برای تقویت جایگاه اجتماعی زن، جایگاه مادری را تضعیف می‌کنند، مادرانگی در فرهنگ اصیل ایرانی، محور انسان‌سازی و جامعه‌سازی شناخته می‌شود و نقش مادر در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هویتی به نسل جدید و استمرار هویت و توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، جایگزین ندارد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_f557fc16cb1a7386dbdda5dc227a79b8.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص188.]</ref> مادر علاوه بر مراقبت جسمی از فرزند، از راه آموزش غیررسمی و الگودهی رفتاری و ایجاد پیوندهای عاطفی، ارزش‌ها، باورها و هنجارهای اجتماعی مانند زبان مادری، مهارت‌های ارتباطی، آداب معاشرت، سنت‌ها و آیین‌ها را به فرزند منتقل می‌کند و مسیر اجتماعی‌شدن فرزند را هموار می‌سازد. در فرهنگ اسلامی، این نقش با تأکید بر انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و سبک زندگی اسلامی، عمق و معنای بیشتری می‌یابد.<ref>[https://sabalanema.ir/news/69061/نقش-مادر-در-پیشرفت-فرهنگی-جامعه «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما.]</ref>
# '''اشتغال''': مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری و مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از چالش‌های اصلی این گروه، کمبود زمان لازم برای مراقبت از فرزندان خردسال است که می‌تواند به اضطراب و احساس گناه منجر شود. افزون بر این، مادران شاغل با مجموعه‌ای از دغدغه‌های از جمله فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و ضرورت حفظ سلامت جسمی و روانی خود مواجه‌اند. این شرایط لزوم برخورداری آنان از حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی را برای مدیریت بهینه زمان و ایفای مطلوب نقش‌های گوناگون برجسته می‌سازد.<ref>[https://ssoss.ui.ac.ir/article_28063.html عسکری ندوشن و رازقی نصرآباد، «تجربۀ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعۀ کیفی در شهر تهران»، 1402ش، ص102-104.]</ref>
 
مادر با ترجیح منافع و آسایش فرزندان برخواسته‌های خود از طریق برآوردن نیازهای مادی، حمایت عاطفی، گذشت در برابر خطاهای فرزندان و پایداری در برابر سختی‌های زندگی، فضایل اخلاقی را در خانواده نهادینه می‌کند. در رسالهٔ حقوق [[امام سجاد]] نیز آمده است که مادر، سختی‌های دوران بارداری را به جان می‌خرد، از شیرهٔ وجود خود به فرزند می‌نوشاند و با تمام توان و اعضای بدن خویش از او محافظت می‌کند، در حالی که از این خدمت و فداکاری خشنود است.<ref>نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص201.</ref> افزون بر این، عوامل زیستی و جسمانی مرتبط با مادر ازجمله کیفیت دوران بارداری، شیردهی، تغذیه سالم و حلال، در رشد جسمی و روانی کودک نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. این پیوستگی میان پرورش جسمی، عاطفی و معنوی در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان بنیان تربیت نسل صالح و متعهد معرفی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/512584/نقش-مادر-در-تربیت-کودک-از-منظر-آموزه-های-اسلامی خیری و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، 1399ش، ص29.]</ref>
 
=== مشارکت اجتماعی و اقتصادی ===
مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کرونا، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی و حیاتی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. آنها به‌عنوان محور عاطفی خانه، با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، محیطی امن برای فرزندان و سایر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. مادران با استفاده از ابزارهایی همچون گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی، به کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار کمک می‌کنند. این نقش حمایتی، نه‌تنها در زمان وقوع بحران بلکه در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که با بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، تاب‌آوری فردی و خانوادگی را تقویت می‌کنند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
مشارکت مادر در تأمین اقتصادی خانواده، چه به‌عنوان زن شاغل و چه به‌عنوان زن خانه‌دار، نقشی مهم در خانواده به‌شمار می‌آید. در حالی که مردان در سنت خانوادگی ایران بیشتر تأمین‌کننده منابع مالی بوده‌اند، مادران با مدیریت هوشمندانهٔ این منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری درست در هزینه‌ها، ثبات اقتصادی خانواده را تضمین کرده‌اند. زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند. زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید مالی غیرمستقیم مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر نسبت به بازار به شکلی مؤثر از بار اقتصادی می‌کاهند. این نقش‌آفرینی، علاوه بر تجربه‌های نسل به نسل، امروزه نیازمند مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده بتواند حتی در شرایط محدودیت مالی، نیازهای ضروری خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار.]</ref>
 
==== مادران سرپرست خانواده ====
امروزه در پی تغییرات گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست افزایش یافته است که بیشتر مادر، نقش تک‌سرپرست را ایفا می‌کند. دلایل متعددی همچون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر یا ازدواج‌نکردن زن، زمینه‌ساز شکل‌گیری این نوع از خانواده است. مادران سرپرست خانوار علاوه بر خانه‌داری و تربیت فرزند، تأمین اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند. چنین مادرانی به دلیل نبود پناهگاه دیگری برای فرزندان، توجه و مراقبت بیشتری به آنها نشان می‌دهند و اغلب به قیمت تحمل فشارهای اقتصادی و روحی، حاضر به ازدواج مجدد نیستند. حفظ تعادل میان مسئولیت‌های گوناگون و رسیدگی به امور عاطفی، آموزشی و اجتماعی فرزندان، مستلزم صرف انرژی و زمان بسیار است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref>
 
=== بهداشت خانواده ===
مادر با رعایت و ترویج اصول تغذیه سالم، مدیریت وعده‌های غذایی، انتخاب مواد غذایی متنوع و غنی از مواد مغذی، و الگو قرار دادن سبک زندگی فعال با گنجاندن فعالیت بدنی و ورزش در برنامهٔ روزانهٔ خانواده، پایه‌های سلامت جسمی فرزند را استوار می‌سازد. توجه به بهداشت خواب و ایجاد محیطی آرام برای استراحت کافی، بخشی دیگر از این مدیریت سلامت است که به بهبود رشد کودکان، تقویت سیستم ایمنی و افزایش بهره‌وری بزرگسالان کمک می‌کند. همچنین، مراقبت‌های منظم و علمی قبل از بارداری مانند مشاورهٔ پزشکی، اصلاح سبک زندگی و دریافت مکمل‌های ضروری در کنار مراقبت‌های دقیق دوران بارداری و پیگیری سلامت پس از زایمان، زمینه‌ساز تداوم توان جسمی مادر برای ایفای نقش‌های خانوادگی و اجتماعی است. مادران با خودمراقبتی آگاهانه و توجه به سلامت شخصی، ضمن پیشگیری از بیماری‌های مزمن، الگویی زنده برای نسل آینده در زمینهٔ سبک زندگی سالم ارائه می‌دهند و از این طریق، چرخه‌ای پایدار از تندرستی و پویایی در خانواده ایجاد می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
 
== مادر در فرهنگ و ملل ==
 
=== در ایران ===
[[پرونده:نقش مادری۱.jpg|جایگزین=مادر خانواده در حال بازی با بچها|بندانگشتی|مادر خانواده در حال بازی با ستیا و سروین و هستی؛ خانواده سقازاده خسروشاهی]]در جمهوری اسلامی ایران، مادری به‌عنوان محوری‌ترین نقش در [[خانواده]] که واحد بنیادین جامعه و کانون اصلی رشد و تعالی انسان است، مورد توجه و عنایت قانون‌گذاران است. حمایت از نقش مادری و فراهم نمودن امکانات جهت ایفای صحیح این نقش کلیدی و اساسی در خانواده از مهم‌ترین وظایف حکومت اسلامی محسوب می‌شود. در اصل ۲۱ [[قانون اساسی]]، دولت موظف به اجرا و تحقق [[حقوق زنان]] با رعایت موازین اسلامی در امور زیر است:
# حمایت از مادران خصوصاً در دوران [[بارداری]] و حضانت فرزندان؛
# ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان و بقای خانواده؛
# اعطای قیمومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبودن ولی شرعی؛
 
توجه به حقوق مادران و رسیدگی به مسائل و مشکلات آنها سبب ارتقای سطح فرهنگی، رفاه و آسایش خانواده می‌شود. به‌همین منظور قانون اساسی به وضع قوانینی در جهت حمایت از مادران توجه زیادی کرده، همچنین به بسترسازی جهت ایجاد شرایط لازم برای انجام نقش مادری پرداخته است که عبارت‌اند از:
# همکاری مرد در تربیت فرزندان با همسر خود؛
# استفاده مادران (بانوان باردار) از معذوریت؛
# حمایت از مادران در دوران شیردهی؛
# اشتغال مادران و امکان خدمت نیمه‌وقت برای بانوان؛
# حق حضانت.
 
==== مشارکت‌های اجتماعی در ایران ====
مادران ایرانی در سال‌های منتهی به پیروزی [[انقلاب اسلامی]] با حضور فعال در راهپیمایی‌ها، حمایت از مبارزان، تربیت فرزندان انقلابی و تحمل سختی‌ها و شهادت عزیزان‌شان و ایستادگی در برابر رژیم طاغوت، انگیزه و شجاعت را در مردان تقویت می‌کردند. آنها با الهام از حضرت فاطمه و حضرت زینب به میدان می‌آمدند، در صفوف نخست مبارزه قرار می‌گرفتند و با صلابت و فداکاری، پیام آزادی‌خواهی و عدالت‌طلبی را به گوش جهانیان می‌رساندند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n123708/نگاهی_به_پیدایش_انقلاب_اسلامی_و_نقش_زنان_در_پیروزی_آن یزدانی، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی.]</ref>
 
در دوران جنگ ایران و عراق نیز مادران، سرمایه اجتماعی مهمی به‌شمار می‌آمدند. آنان با تربیت فرزندانی مؤمن، شجاع و مسئولیت‌پذیر، زمینه‌ساز حضور نسلی شدند که در برابر تجاوز دشمن ایستاد. این مادران، با رضایت و ایمان قلبی، فرزندان خویش را راهی جبهه‌ها کرده و پس از شهادت آنان، با صبر و پایداری، پیام‌آور فرهنگ ایثار و مقاومت شدند. نقش‌آفرینی آنان تنها به عرصهٔ تربیت محدود نبود؛ بلکه در ایفای نقش در اعزام و بدرقه رزمندگان، پرستاری از مجروحان، تولید و بسته‌بندی مواد غذایی و لباس برای رزمندگان، تقویت روحیهٔ مردم و حفظ انسجام خانواده‌ها سهم مهمی داشتند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403100201056/نگاهی-به-نقش-مادران-قهرمان-در-هشت-سال-دفاع-مقدس «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و رژیم صهیونیستی، مادران ایرانی با وجود اضطراب‌های شخصی و ترس از آینده، نقش فعالی در خانواده داشتند. آنها ناچار بودند میان پیگیری اخبار و حفظ آرامش خانه تعادل برقرار کنند. در فضای پرتنش ناشی از احتمال گسترش جنگ، قطع ارتباطات یا تهدید مستقیم مناطق مسکونی، مادران سعی در مدیریت نگرانی فرزندان و سامان‌دادن امور روزمره داشتند. این فعالیت‌ها، از محدودکردن دسترسی به اخبار تا ایجاد فعالیت‌های جمعی در خانه، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی و حتی کنش سیاسی غیرمستقیم بود که در سبک زندگی اسلامی، با مفاهیمی چون حفظ بنیان خانواده و مسئولیت‌پذیری اجتماعی پیوند دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85878395/مادر-ستون-آرامش-خانه-در-جنگ-۱۲-روزه «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ 12 روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
 
==== در هنر و ادبیات ایرانی ====
در [[شعر فارسی]]، مادر به‌عنوان نمادی از مهر، فداکاری، ایثار، شکیبایی و عاطفه مورد ستایش قرار گرفته است. [[فردوسی]]، [[سعدی شیرازی|سعدی]]، [[مولانا]]، [[خیام]]، [[عطار نیشابوری|عطار]] و [[نظامی گنجوی|نظامی]] در اشعار خود به جایگاه والای مادر در فرهنگ و ادب ایرانی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://alijazayeri.blogfa.com/post/221 جزایری، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار.]</ref> در ادبیات داستانی، جایگاه مادر به‌عنوان نماد مِهر و خِرد، مورد توجه بوده است. به‌طور مثال بر اساس [[شاهنامه]] فردوسی، شخصیت‌هایی چون فرانک و تهمینه با ویژگی‌های مادرانه‌شان، نقشی اساسی در تربیت و هدایت فرزندان ایفا می‌کنند. در دوران معاصر، نویسندگانی چون [[سیمین دانشور]] در سووشون، تصویرگر نقش مادر در بستر اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/213469/سیمای-زن-و-مادر-در-ادب-فارسی-و-فرهنگ-اصیل-ایرانی-اظهار «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
در هنرهای تجسمی ایرانیان همچون نقاشی، تصویر مادر با نگاهی تقدیسی و گاهی نمادین، بیانگر پیوند عمیق عاطفی و معنوی بین مادر و فرزند است.<ref>[https://www.isna.ir/news/00061926252/جلوه-مهر-مادرانه-در-تابلوهای-نقاشی «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
 
جایگاه مادر در سینمای ایران، همواره محور داستان‌هایی پر احساس و تأثیرگذار بوده است. فیلم مادر از علی حاتمی، میم مثل مادر از رسول ملاقلی‌پور، مهمان مامان از داریوش مهرجویی، مامان از آرش انیسی، شیار ۱۴۳ از نرگس آبیار و ویلایی‌ها از منیر قیدی، تصویرگر نقش پررنگ مادر در مواجهه با رنج‌ها و سختی‌ها و نیز نشان‌گر فداکاری و مهر بی‌پایان مادرانه هستند.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/952305/نگاهی-به-سیمای-مادر-در-چهار-دهه-سینمای-ایران-از-مادر-دهه-۶۰ «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه 60 تا «مامان» دهه 90»، وب‌سایت روزنامۀ قدس.]</ref>
 
==== روز ملی مادر ====
در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز بیستم [[جمادی الثانی|جمادی‌الثانی]] که مصادف با ولادت [[حضرت فاطمه]] است، به ابتکار [[امام خمینی]] به‌عنوان روز زن و روز مادر نامگذاری شد. این انتخاب، مبتنی بر جایگاه بی‌همتای فاطمه زهرا به‌عنوان الگوی کامل [[زن مسلمان]] در عرصه‌های همسرداری، مادری، [[عفاف]]، [[ایمان]]، [[ایثار]] و مبارزه با ظلم است. بر اساس باور [[شیعه|شیعیان]]، حضرت فاطمه تنها بانویی است که پدرش، همسرش و خود او همگی معصوم بوده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، دخترش فاطمه را '''امّ‌ابیها''' لقب داده است؛ یعنی دختری که همچون مادری مهربان برای پدر خویش بود. زندگی کوتاه اما پربار حضرت فاطمه، نمونه‌ای بی‌نظیر از ایفای نقش مادری و همسری دانسته می‌شود. انتخاب روز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر، نشان‌گر اهمیت مادرانگی در فرهنگ اسلامی‌ایرانی است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4849802/دلیل-نامگذاری-ولادت-حضرت-فاطمه-به-عنوان-روز-مادر «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
== حقوق مادر ==
در جوامع مختلف، حقوق قانونی مادران در قبال خانواده و فرزندان به‌شیوهای گوناگونی تعریف شده است. در بسیاری از جوامع، والدین یا مادر اجازه دارند تا دربارهٔ تحصیل، [[دین]]، مراقبت‌های پزشکی و محل زندگی کودک خود، تصمیم بگیرند.<ref>. منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش، ص95.</ref> همچنین حقوق [[زایمان]]، [[شیردهی]]، نگهداری از فرزندان و حقوق خانوادگی از جمله حقوق مرتبط با مادر است. اکرام جایگاه مادران در نظام اجتماعی و خانوادگی، توجه به اشتغال مادران، حمایت‌های قانونی و ارائه خدمات مالی و رفاهی به مادران هم از طرف دولت و هم از طرف [[پدر]] خانواده از جمله مسائلی است، که منجر به تثبیت نقش مادری زنان در نظام خانواده و جامعه می‌شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1033878/ قاسم‌زاده و ستایش‌پور،  «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، 1399ش، ص2.]</ref> یکی از مسائل مهم در نگاه اسلام پس از طرح حقوق فرزند بر مادر، حق مادر بر فرزند است.توصیه‌ها و دستورات زیادی در قالب آیات و روایت از خداوند متعال و معصومین در مورد حق مادر بر فرزند شده‌است از جمله ایت توصیه ها میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: نیکی و احسان، قدرشناسی، نگاه مهرآمیز، به‌دست‌آوردن رضایت پدر و مادر، زیارت مزار مادر پس از مرگ، قرائت قرآن برای مادر پس از مرگ،‌انجام اعمال نیک به نیت مادر. در فرهنگ اصیل ایرانی و نیز بر اساس آموزه‌های دین اسلام، مادر از حقوق ویژه‌ای برخوردار است، ازجمله:
* '''حق شیردهی؛''' همسر یا غیر همسر نمی‌تواند مادر را از شیردهی به فرزند، محروم کند مگر به دلیل مصالح برتر.
* '''حق ارث؛''' در فرهنگ اسلامی، مادر از فرزند فوت‌شده خود، ارث می‌برد.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 11.</ref>
* '''حق حرمت و احترام؛''' در فرهنگ اسلامی، حرمت مادر در هر شرایطی حفظ می‌شود<ref>سورهٔ لقمان، آیهٔ 15.</ref> و بر اساس آموزه‌های اسلام، آزردن مادر حتی در حد گفتن «اف» حرام است.<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.</ref> فرزند نباید خواسته‌های شخصی خود را به مادر تحمیل کند.<ref>سورهٔ مریم، آیهٔ 31-32.</ref>
* '''حق احسان و نیکی'''؛ در فرهنگ اسلامی‌ایرانی، احسان به مادر شامل نیکی عاطفی و مالی، گذشت و برآوردن خواسته‌ها به‌ویژه در دوران پیری، همسان عبادت خدا است.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 36؛ سورهٔ انعام، آیهٔ 151؛ سورهٔ اسراء، آیهٔ 23.</ref> رضایت قلبی مادر، از شروط پذیرش اعمال نیک فرزند است.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 15-16.</ref>
* '''حق دعای فرزند برای مادر'''؛ دعا و استغفار فرزند باعث آسانی زندگی مادر و برکت در آخرت او می‌شود.<ref>سورهٔ احقاف، آیهٔ 17؛ سورهٔ اعراف، آیهٔ 189؛ سورهٔ فرقان، آیهٔ 74.</ref>
 
== دیدگاه‌ها ==
[[پرونده:نقش مادری.jpg|جایگزین=تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند|بندانگشتی|تقدیر پدر خانواده بعد از گرفتن دسته گل تبریک تولد از سوی فرزندان دسته گل را به همسرش (لیلی بقایی) به پاس زحمات اش تقدیم می‌کند؛ خانواده زرگریان]]
 
=== دیدگاه فمنیسم ===
فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام‌های پدرسالار معرفی کرده و مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر می‌کنند. آنها منزلت اجتماعی را در میزان درآمد شغلی دنبال کرده و نقش مادری را بزرگ‌ترین مانع در این مسیر می‌دانند، برای برداشتن این مانع از یک‌سو به تحقیر نقش‌های مادری پرداخته و آن‌ها را «در آشپزخانه ماندن» و «کهنه شستن» می‌نامند و از سوی دیگر به اهمیت [[اشتغال زنان]] تأکید دارند. در چنین روندی، نفرت از نقش مادری گسترش یافته و به‌ناچار نقش مادری را از مادر بودن تفکیک می‌کنند. مادری را به‌عنوان نقش عام اجتماعی و وظیفه مشترک زن، مرد، خانواده و جامعه می‌دانند. با این تفکیک؛ نه‌تنها نقش مادری در خانواده، عاری از پشتوانه طبیعی شد که مادر بودن نیز منتفی شده و فرزندان با سپرده‌شدن به‌دست پرستاران، محروم از مهر مادری شدند. برخی متفکران غربی با توجه به پیامدهای پدیده بی‌مادری و تبدیل‌شدن خانه غربی به خوابگاه، بر بازگشت زن به کانون خانواده تأکید دارند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref>
 
با آغاز جنبش‌های فمنیستی در غرب و تلاش برای احقاق [[نظام حقوق زن در اسلام|حقوق زن]] یکی از مسائلی که مورد توجه فمنیست‌ها قرار گرفت مساله مادری بود. تلاش فمنیست‌ها جهت برابری حقوق زن و مرد در نحله‌های مختلف با رویکرد‌های متفاوت موجب، دیدگاهی متفاوت در مساله مادری شد. در طول اين سال‌ها، برخي به عنـوان نهـادي انقيـادآميـز بـه مادري تاختند و از آنجا كه مادري در اين فضا با مفاهيمي چون سـنت و پدرسالاري گره خورده بود، تلاش براي فهم اجتمـاعي ايـن مسـئله بـا شـورش و مبـارزه عليـه خانواده و فرزندآوري يكي دانسته شد. برخي ديگر به ريشه‌هاي اقتصادي مـادري و تـأثيري كـه سرمايه‌داري و تكنولوژي بر آن مي‌گذارد هجوم بردند.عـده‌اي ديگـر سـاختارها را كنار گذاشته و به تجربه‌هاي خرد مادران در زنـدگي روزمـره توجـه كردنـد.عـده‌اي فرزندآوري و مراقبت را طبيعت زن دانستند و خواستار توجه اساسي به تفاوت‌هـاي ميـان زن مرد شدن.د برخي هم به عامليت مادران و خلاقيت‌هاي آنهـا پرداختنـد. در این میان عده زيادي هم بودند كه عمده پژوهش‌ها و جريان‌هاي متأثر از [[فمینیسم|فمینيسم]] را داراي پيش‌داوري و مفروضات غلطي دانستند و از فقـدان صداي مادران اقليت در گفتمان‌هاي اصلي رويكردهـاي فمينيسـتي انتقـاد كردنـد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_69958_a3164971d3ee59d9cae3dc0f0deb8d07.pdf رفعت جاه و دیگران، «تأملي بر تحول پارادايمي مسئلة «مادري»»،  1397ش]</ref>
 
=== دیدگاه اندیشمندان اسلامی ===
از دیدگاه بسیاری از عالمان، اندیشمندان و بزرگان دینی نقش مادر در رشد، تربیت فرزندان و پیشرفت جوامع بسیار مشهود است. از منظر آیت‌الله جوادی آملی این زنان هستند که جامعه را تربیت می‌کنند و از میان نقش‌های مختلفی که بر عهدهٔ زنان است، نقش مادری از بقیه وظایف آنها برای [[خانواده]] و اجتماع مهم‌تر است.<ref>. جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.</ref>
 
اصلی‌ترین و مهم‌ترین وظیفهٔ زن، مادر شدن است. هفت سالی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر است، حیاتی‌ترین دوران شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک را تشکیل می‌دهد.<ref>جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.</ref> از منظر [[امام خمینی]] مادران به‌عنوان محور کانون خانواده، نقش مؤثرتری در تفهیم ارزش‌ها و قواعد به کودکان دارند که این امر در سعادت و شقاوت جامعه نیز اثرگذار است. مادر، مربی انسان‌ها است و با تربیت صحیح فرزندان می‌تواند کشوری را آباد کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5659/6793/81329/نقش-مادران-در-سعادت-جامعه-از-دیدگاه-امام-خمینی%22ره%22%22قسمت-دوم%22 . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.]</ref>
 
به‌عقیدهٔ بزرگان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و واگذاری کودکان به [[مرکز نگهداری کودکان|مراکز نگهداری]] موقت مانند [[مهد کودک]]، [[احساس|احساسات]] و عواطف میان مادر و فرزند را کم کرده و تبعات روحی و جسمی بسیاری را هم برای کودک و هم برای مادر به‌دنبال خواهد داشت. پرورش استعدادهای روحی، معنوی و فکری کودکان در محیط خانواده، با نقش‌آفرینی والدین خصوصاً مادر امکان‌پذیر است و مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تحصیلی گوناگون نقش کمتری را ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref>
 
در رویکرد اسلامی؛ مادری از الزامات طبیعی حیات زنانه دانسته شده و [[نقش تربیتی زن|نقش‌های تربیتی زن]] به‌عنوان مادر، تکلیف عبادی معرفی می‌شوند که در دستگاه خلقت به‌عهده زن گذاشته شده است.<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> مادری در این نگاه، یک شغل نیست بلکه راه عبودیت زن از مسیر مادری یعنی انسان‌پروری گذشته<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.]</ref> و زن را موجود بهشتی می‌سازد.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>
 
=== دیدگاه‌های روان‌شناسی ===
مادرانگی از منظر روان‌شناسی، فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط را با رشد شخصیت و هویت کودک پیوند می‌دهد. برخورداری مادر از سلامت روان، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و تربیت فرزندانی سالم و متعادل است. مادر متعادل و متوازن، به احتمال بیشتر، فرزندانی با شخصیت پایدار و توانایی‌های اجتماعی و اخلاقی پرورش می‌دهد. دلبستگی ایمن که پایهٔ سلامت روان و شایستگی فرد است، عمدتاً تحت تأثیر رفتار مادر شکل می‌گیرد و در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر از عوامل کلیدی آن است. مادر بر پایه سلامت روانی و شخصیتی خود، با نگرش مثبت به توانمندی‌های فرزند می‌نگرد و علاوه بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت او را تقویت می‌کند. همچنین، ارتباط مؤثر مادر، اعتمادبه‌نفس، کیفیت زندگی و سازگاری خانوادگی را در فرزند افزایش داده، استرس او را کاهش می‌دهد و زمینه‌ساز خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref>
 
== چالش‌ها ==
در دنیای معاصر، مادرانگی با چالش‌های متنوع و پیچیده مواجه شده است.
* '''نقش‌های زنانه''': مادری همواره در فرهنگ ایرانی نقش اصلی و مقدس زن شناخته می‌شد و پیوندی عمیق با فیزیولوژی و هویت زنانه داشت؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی منجر به بازاندیشی و تغییر نگرش برخی دربارهٔ نقش‌های زنانه شده است. زنان امروز علاوه بر نقش مادری، گزینه‌های گسترده‌ای در زندگی شخصی و اجتماعی خود دارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیشتر مبتنی بر اختیار و شرایط فردی آن‌ها است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1213153/مادری-در-کشاکش-مدرنیته-و-سنت رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.]</ref>
* '''فشارهای اجتماعی''': فشارهای اجتماعی، شامل انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه از مادران در ایفای همزمان نقش‌های مادری، همسری و کنشگری فعال اجتماعی است که بار روانی قابل توجهی ایجاد می‌کند. همچنین سرعت تغییر در ارزش‌ها، روش‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری، توقعات و مسئولیت‌های مادران را افزایش داده و گاه آنها را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد.
* '''فرزندآوری''': فرزندآوری به دلیل دغدغه‌های اقتصادی، آینده‌هراسی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای بسیاری از زنان به چالشی مهم تبدیل شده است.
* '''اشتغال''': مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری، خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از مشکلات اصلی این گروه، کمبود وقت برای مراقبت و نگهداری از فرزندان خردسال است که می‌تواند باعث اضطراب و احساس گناه شود. همچنین، مادران شاغل با دغدغه‌های انباشته‌ای از قبیل فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و نیاز به حفظ سلامت روان و جسم خود روبرو هستند. این شرایط موجب می‌شود که آنها برای مدیریت بهینه زمان و ایفای نقش‌های مختلف خود، به حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی نیازمند باشند.<ref>[https://ssoss.ui.ac.ir/article_28063.html عسکری ندوشن و رازقی نصرآباد، «تجربۀ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعۀ کیفی در شهر تهران»، 1402ش، ص102-104.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
* قرآن کریم  
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* ازکیا، مصطفی و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، مطالعات اجتماعی، دوره 29، شماره2، پاییز و زمستان 1401ش.
* اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
* اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
* افضلي، مرضیه، انتظاري، علي، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، فصلنامه مطالعات راهبردي بسیج، سال بیست سوم، شماره86، بهار1399ش.
* «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
* بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
* بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
* پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
* بیگوند، مینا و دیگران، «سوپرﻣﺎمﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدري در ﻓﻀﺎی اﻳﻨﺴﺘﺎگرام»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 13، شماره 1، بهار 1400ش.
* «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
* توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
* توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
* «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
* «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
* «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
* حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
* حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
* قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
* کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
* «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
* نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق
* یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
{{پایان منابع}}{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* «از مادران شهدای مدافع حرم تا مادران شهدای کربلا»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
* اکبری، امیر و مسیح‌فر، فاطمه، «بررسی ابعاد و جایگاه زن در شاهنامه فردوسی»، نشریهٔ مطالعات ایرانی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
* امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
* انصافی مهربانی، سپیده و بیگی، نفیسه، «تبیین جایگاه مادر در سبک زندگی اسلامی با تأکید بر آیات و روایات»، کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی، ۱۳۹۵ش.
* «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
* «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
* جزایری، علی، «جایگاه مادر در شعر فارسی»، وب‌سایت یادداشت‌های یک روزنامه‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۳۹۰ش.
* «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
* حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
* خیری، یوسف و دیگران، «نقش مادر در تربیت کودک از منظر آموزه‌های اسلامی»، نشریهٔ مطالعات علوم اسلامی انسانی، شمارهٔ ۲۱، بهار ۱۳۹۹ش.
* ﺣﻘﻴﻘﻲ، مرضیه و دیگران، «تجلی کهن الگوی «مادر مثالی» در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 8، شماره 1، بهار 1395ش.
* «دلیل نامگذاری ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز مادر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
* رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
* «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
* رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری» در اندیشه فمینیستی، زن در توسعه و سیاست، دوره 16، شماره4، دی 1397ش
* «سیمای زن و مادر در ادب فارسی و فرهنگ اصیل ایرانی/ اظهار نظر نویسندگان و اهل قلم معاصر در گفت‌وگو با مهر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ش.
* رفعت‌جاه، مریم، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هجدهم، شماره 4، زمستان 1396ش.
* طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، نشریهٔ مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۱۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
* زرقانی، سیدمهدی، «اﺳﺘﻌﺎرۀ زﺑﺎن ﻣﺎدری»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﺘﺮﺟﻢ، ﺳﺎل 33، شماره 84. بی‌تا.
* عبدالله پور، نازی، «پژوهشی در تطور و تنوع مفهوم مادری در جامعه و بررسی مصادیق آن»، نشریهٔ زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۶۱، پاییز ۱۴۰۲ش.
* سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
* سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
* ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ، ﻋﺎﻃﻔﻪ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»،  ﻣﺠﻠﻪ دانشگاه علوم پزشکی قم، دوره پنجم، شماره سوم، پاییز 1390ش.
* شعر زیبای روز مادر از مولانا، فریدون، شهریار و سعدی»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید مطلب: 17 تیر 1405ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
* عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
* قاسمی، ابراهیم، «نخستین الگوی مادری در اسلام»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
* عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
* قرائتی، محسن، «حق پدر و مادر در رساله حقوق امام سجاد»، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* فرشادی، فرزانه، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1403ش.
* «کارآفرین نمونه: یک زن در عین نقش مادری می‌تواند در تحولات جامعه اثرگذار باشد/ حجاب مانع آزادی نیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «قانون درباره «هزینه های حضانت» و «حق ملاقات» کودکان طلاق چه می گوید؟» وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 15 اسفند 1400ش.
* «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۴ش.
* قنبری، ساناز، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، تاریخ درج مطلب: 3 دی 1403ش.  
* «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
* قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
* «مادر، ستون آرامش خانه در جنگ ۱۲ روزه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۴ش.
* محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
* نساجی زواره، اسماعیل، «بانوی نمونه»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «نقش مادر در پیشرفت فرهنگی جامعه»، وب‌سایت خبری تحلیلی سبلان ما، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* «نگاهی به سیمای مادر در چهار دهه سینمای ایران/ از «مادر» دهه ۶۰ تا «مامان» دهه ۹۰»، وب‌سایت روزنامهٔ قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۲ش.
* «نگاهی به نقش مادران قهرمان در هشت سال دفاع مقدس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
* «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
* هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
* یزدانی، مریم، «نگاهی به پیدایش انقلاب اسلامی و نقش زنان در پیروزی آن»، وب‌سایت پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۸ تیر ۱۳۹۶ش.
{{پایان منابع}}{{آغاز منابع}}
* اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
* امامی، سید حسن، قانون مدنی، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
* بستاکچی، افشان و همکاران، «تحلیل انتقادی نظریه فمینیسم قرآنی مارگوت بدران در دایرةالمعارف قرآن»، سفینه (ویژه زن و خانواده)، شماره ۶۴، پاییز ۱۳۹۸ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، ۱۳۸۷ش.
* «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
* قاسم‌زاده، فاطمه و ستایش‌پور، محمد، «حق مادری در قوانین موضوعه ایران»، دومین کنفرانس ملی حقوق، علوم اجتماعی و انسانی، روان‌شناسی و مشاوره، ۱۳۹۹ش.
* علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، نشر هاجر، ۱۳۹۰ش.
* مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
* مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
* معین‌الاسلام، مریم، «جایگاه و نقش مادری در جمهوری اسلامی ایران»، پیام زن، ۱۳۸۳ش.
* منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
* منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
* «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
* مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
* نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، پژوهشنامه زنان و خانواده، دوره ۲، شماره ۲، ۱۳۹۳ش.
* موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 06»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
* ﻧﻈﺮیﺗﻮکلی، سعید وکراچیان ثانی، فاطمه، «ﺗﺒﯿﯿﻦفقهی ﻧﻈﺮﯾﻪ وﺟﻮب ﺷﯿﺮدهی ﺑﺮ ﻣﺎدر و ﻟﺰوم پرداﺧﺖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎيﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺮ پدر»، ﻓﻘﻪ و اﺻﻮل، ﺳﺎل چهل ‌و ﻫﺸﺘﻢ، ﺷﻤﺎرۀ١٠٦، پاییز 1395ش.
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
* همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
* همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
* هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
* یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
*مجلسی، محمد باقر، بحاراالنوار، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1383ش.
*کلینی، محمد بن یعقوب، اصول‌الکافى،دارالثقلین، قم، 1395ش.
*حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه،مؤسسه آلالبیت، قم، 1403ه.ق.
*جوادی آملی، عبدالله،زن در آیینه جلال و جمال،اسراء، قم، 1377ش.
*حکمت‌نیا، محمود، حقوق زن و خانواده، ناشر: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392ش.
*بستان، حسین، خانواده در اسلام، ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نوبت چاپ: دوازدهم، قم، 1399ش.
*خدامی، نرگس، مادری؛ حقوق و مسئولیت‌ها،ناشر: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، قم، 1396ش.
*قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»،دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان 1398ش.
*«آدابی که پدر و مادر قبل از تولد فرزند باید رعایت کنند چیست؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ درج مطلب:26 بهمن 1399ش، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
*احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
*«مادری»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
*فرهنگ معین، ذیل واژه «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
*دهخدا، علی اکبر، ذیل واژه  «مادر»، وب‌سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: 9 فروردین 1402ش.
{{زن}}
{{زن}}
{{خانواده}}
{{خانواده}}

نسخهٔ کنونی تا ۱ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۱۰

مادری


مادری؛ ایفای نقش‌های مادرانه در مراقبت و پرورش فرزند.

مادری در کنار نقش همسری از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در خانواده و یکی از مهم‌ترین منابع هویت زنانه به‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای مانند؛ فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و گرایش به مراقبت از فرزند استوار است، ویژگی‌های که در سرشت زنان نهاده شده‌اند و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌های که در جامعه‌شناسی «نقش مادری» خوانده می‌شوند آماده می‌سازند. این نقش‌ها بسته به تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع، صورت‌بندی‌‌های نسبتا متفاوتی می‌یابند. نقش‌های مادری با وظایف سایر اعضای خانواده رابطه‌ای متقابل دارد و در شکل‌گیری نقش‌های متناظر برای آنان نیز مؤثر است. مفهوم مادری یکی از موضوعات مهم مطالعات جنسیت و جامعه‌شناسی خانواده بوده و بازتاب گسترده در ادبیات و هنر نیز یافته است. تقویت جایگاه مادری، نقش محوری، در تحکیم خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

مادری مفهوم مرتبط با مفهوم مادر است؛ در منابع لغوی، مادر به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.[۱] مفهوم مادری در رویکرد سنتی، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما در رویکردهای معاصر، نگرش‌های متفاوتی نسبت به مفهوم مادری وجود دارد؛ در برخی رویکردها، نقش مادری ویژگی ذاتی برای زن دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی به‌شمار می‌آید؛ برای نمونه، حالت تهوع زنان در زمان بارداری، در این رویکرد به‌مثابه نوعی طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود.[۲] در رویکرد سنتی مادری مهم‌ترین نقش مادر بیولوژیک است که شامل مراقبت و تربیت کودک شده و زن از طریق ایفای این نقش‌ها به کمال می‌رسد؛ اما در رویکرد برساخت اجتماعی، مادری امر اجتماعی و شامل پرورش و مراقبت از کودک دانسته می‌شود. در ادبیات مربوط به مادری دو مفهوم عمده؛ «ایدئولوژی مادری» و «تجربه مادری» مطرح است، مفهوم اولی ناظر به تعاریف سنتی، عام‌گرایانه و رایج از مادری و ویژگی‌های نوعی یک «مادر شایسته» از منظر جامعه است؛ ولی تجربۀ مادری به تفاوت ایفای نقش مادری در واقعیت زندگی پرداخته و تجربه‌های متفاوت مادری در میان زنان روستایی، شهری، عشایری، طبقات اجتماعی، زنان شاغل و تحصیل کرده را بازتاب می‌هد.[۳] برپایه این دو مفهوم تعاریف مختلفی از مادری ارائه شده است که وجه مشترک اغلب آنها زنانه بودن این نقش است با این تفاوت که تأکید بر زن در نقش «زاینده فرزند»، مادرانگی طبیعی مطرح است و در تأکید بر زن به‌عنوان «پرورش دهنده فرزند» مادرانگی اجتماعی مدنظر است.[۴] در رویکرد فمینیستی تعدیل شده، مادری امری سیال تلقی می‌شود، نهاد مادری از تجربه مادری تفکیک شده و بر این امر تأکید می‌شود که زنان با بازتعریف نقش‌ مادری می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند؛[۵] اما مادری در رویکرد سنتی و دینی، شامل نقش‌های تکوینی و کنشی مقدس است که زنان از طریق ایفای آنها، استعدادهای خود را به ظهور رسانده و بستر رشد فرزند را فراهم می‌کند.[۶]

تاریخچه و تحول مفهوم مادری

مادر شدن و ایفای نقش مادری از آغاز حیات انسانی امری مقدس و بنیادین شمرده می‌شد.[۷] تا دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا، مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت.[۸] با این حال، در پایان هزاره‌ی دوم میلادی و به‌دنبال تحولات بی‌سابقۀ فکری و اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی و ورود جوامع بشری به دنیای مدرن، مفهوم مادری به‌تدریج دستخوش تحولی بنیادین شد.[۹] برخی پژوهشگران، سیر تحول مفهوم مادری را در چهار مرحله‌ی زیر صورت‌بندی کرده‌اند:

  • مادری اثیری: مادری که در آن، شناخت زن از فرزندآوری بی‌واسطه و برخاسته از تجربۀ زیسته‌ی بدن اوست. در این مرحله، مادر شدن معادل با هستی‌بخشیدن به شبکۀ نسبی است و هویت مادر به‌طور کامل در هویت گروه خویشاوندی حل می‌شود. زن، همانند اثیر (ماده بی‌رنگ و نامرئی که موجب ادامه حیات کره زمین است)، در فضای اندرونی و پنهان از دید قرار می‌گیرد، اما در عین حال حیات‌بخش کل شبکه‌ی خانوادگی است.
  • مادری گذار (پیشرانه): مرحله‌ای میانی از تحول مفهوم مادری است که با ورود نهادهای بهداشتی و پزشکی (نظیر خانه‌های بهداشت و بیمارستان‌ها) در فرآیند زایمان، زنان با مفاهیم نوظهوری مانند ضدعفونی کردن محل زایمان و استفاده از ابزار بهداشتی، شناخت جدیدی از فرزندآوری کسب می‌کنند. مادری در این دوره کنشی «تجربی-آموزشی» در خدمت بقای خانواده است، و ساختار خانواده به‌سوی الگویی چندهسته‌ای و نیمه‌مستقل حرکت می‌کند.
  • مادری ترازمند: در مرحله‌ ترازمند، بارداری به پدیده‌ای «خطرآفرین» و نیازمند نظارت تخصصی بازتعریف می‌شود (با طرح مفاهیمی چون دیابت بارداری و فشارخون بارداری). هم‌زمان با رشد سواد و افزایش مشارکت اجتماعی زنان، مادری به کنشی «کنترل‌شده و آگاهانه» بدل می‌شود که هدف آن ایجاد تعادل میان آرزوهای فردی و مسئولیت‌های مادرانه و ارتقای کیفیت زندگی بوده و خانواده ساختاری هسته‌ای و مستقل می‌یابد.
  • مادری ارادی: این مرحله‌ مادری با بیمارستانی‌شدن کامل فرآیند زایمان و به‌رسمیت‌شناختن حق انتخاب فردی زنان، شکل می‌گیرد. در این مرحله، هویت مادری دیگر بر پایه‌ی ذات و جنسیت استوار نیست، بلکه بر خردگرایی و اراده‌ی فردی تکیه دارد. با بهره‌گیری از فناوری‌های کمک‌باروری (نظیر بانک اسپرم، رحم جایگزین و اهدای تخمک)، مادری از پیوندهای زیستی و حتی از الزام ازدواج فراتر می‌رود و به تجربه‌ای برای کسب «عشق ناب» و ارتقای جهان‌بینی فردی مادر تبدیل می‌شود.[۱۰][دیدگاه ۱]

خاستگاه مادری

رهیافت‌های موجود دربارهٔ مقولهٔ مادری را می‌توان در دو پارادایم کلی دسته‌بندی کرد: ذات‌گرایی و برساخت اجتماعی. در نگاه ذات‌گرایانه، تفاوت‌های جنسیتی امری ذاتی و فرافرهنگی تلقی می‌شود و ریشه‌های مادری در ذات و حقیقت زن جست‌وجو می‌شود؛ اما در رهیافت برساخت اجتماعی، میل به مادری در زنان همچون دیگر ویژگی‌های زنانه، برساختهٔ جامعه دانسته می‌شود و با تأکید بر فرایندها و الزامات اجتماعی، مادری فرایندی تلقی می‌شود که زن را مادر می‌سازد.[۱۱]

مادری به‌مثابه نیاز ذاتی زنانه

در نگرش دینی، مادری از نیازهای ذاتی زن تلقی می‌شود؛ قرآن مادری را رنجی توأم با لذت و خواست قلبی برای زن می‌داند.[۱۲] لذت مادری ریشه در محبت مادرانه دارد؛ همان‌گونه که محبت مادری بالاترین محبت‌هاست، لذت مادری نیز بالاترین لذت‌هاست.[۱۳] برپایه این رویکرد؛ ویژگی‌های فطری‌ای که در خلقت زنان تعبیه شده‌اند آنها را برای ایفای نقش‌ مادری آماده می‌سازند، هرچند شدت و ضعف این ویژگی‌ها متأثر از عوامل فرهنگی و الگوهای تربیتی است؛ اما بر پایه داده‌های علمی و تاریخی، میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر می‌شود و در دوران بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر اسلام، افزون بر آنها، مادری، تجلی دهنده مهر خداوند در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. نقش مادری زمینه بروز فضایل اخلاقی و تقویت کننده ملکه تقوی دانسته می‌شود.[۱۴] بر بنیاد پژوهش انجام شده، تا دههٔ ۱۹۵۰م، در آمریکا، مادری نقش اصلی زنان دانسته می‌شد؛ برای نمونه، اِلن کی، از زنان ترقی‌خواه این دوره، بر ضرورت مراقبت مادر از کودک در منزل و تأثیر آن بر رشد شخصیت کودک تأکید داشت. او مادری را موجب خودشکوفایی زنان می‌دانست و با اشتغال زنان بیرون از منزل مخالف بود.[۱۵] از منظر جامعه‌شناختی، پارسونز با تأکید بر بیولوژی بدن زنان، کارکرد خانواده را بازتولید نسل و اجتماعی‌کردن فرزندان می‌داند. او مادری را ناشی از غریزهٔ ذاتی زنان می‌داند و بر این باور است که رفتارهای مادرانه هر چند از طریق عوامل اجتماعی آموخته می‌شود؛ اما عوامل زیستی آن را تقویت می‌کنند.[۱۶] در رویکرد روان‌شناختی، جان بالبی دلبستگی مادر و کودک را از نیازهای طبیعی مادر و فرزند می‌داند و آن را امری لذت‌بخش و موجب خشنودی هر دو طرف می‌شمارد.[۱۷]

مادری به‌مثابه برساخت اجتماعی

سیمون دوبووار، از فمینیست‌های رادیکال، با طرح این جملهٔ معروف که «کسی زن به‌دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، فرودستی زنان را به تولیدمثل و نقش مادری نسبت می‌دهد.[۱۸] او مادری را قربانی‌شدن زن برای نوع بشر می‌داند و ازخودبیگانگی و فرودستی اجتماعی را از پیامدهای فردی و اجتماعی آن برای زنان برمی‌شمارد.[۱۹] فایرستون بر این باور است که مادری برساختی اجتماعی است؛ زیرا مادری طبیعی به‌کمک انقلاب بیوتکنولوژیک باروری می‌تواند به‌کلی از میان برود؛ حتی تفاوت در ظرفیت زایمان نیز به یاری علم از بین خواهد رفت و نقش‌های مادری را زنان و مردان به‌طور مساوی برعهده خواهند گرفت. از نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۷۰م، گروهی از فمینیست‌ها کوشیدند چگونگی شکل‌گیری مادری را بررسی کنند و راهکارهایی برای بهبود مادرانگی ارائه دهند. از منظر کریستوا، بدن مادرانه همچون آبژه‌ای است که پتانسیل قدرتی بی‌بدیل دارد و کارکردی یگانه می‌یابد؛ کارکردی که می‌تواند تجربهٔ مادری را به کارکرد اجتماعی متصل کند و راه را برای شکوفایی زنان بگشاید.[۲۰] آدرین ریچ با تفکیک نهاد مادری از تجربهٔ مادری، بر این باور است که زنان با نقد مردسالاری و بازتعریف نقش زنانه می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند. غالب نظریه‌پردازان موج سوم فمینیسم با عبور از نگرش‌های رادیکال با رویکرد معتدلانه به خاستگاه مادری پرداخته و بر این امر تأکید دارند که زنان از طریق نقش‌های خانوادگی به درجهٔ قابل‌توجهی از قدرت و پایگاه اجتماعی دست می‌یابند و تلاش برای نابودی خانواده به آزادی زنان نخواهد انجامید؛ زیرا نهاد دیگری که بتواند نیازهای اساسی زنان را برآورده کند وجود ندارد.[۲۱] برخی پژوهشگران، دیدگاه فمینیسم اسلامی را نیز در همین دسته قرار می‌دهند.[۲۲]

جایگاه مادری

مادری در فرهنگ‌های متفاوت از جایگاه ویژه برخوردار است؛ در نگرش‌های عمده علمی، جایگاه مادری، بی‌بدیل تعریف شده و در آیین‌های اعتقادی، مقام مادری مقدس شمرده شده است:[۲۳]

جایگاه مادری در ادیان

  • در آیین زرتشت، جایگاه مادری رسالت اصلی زنانه شمرده شده است.[۲۴]
  • در آیین بودایی، جایگاه مادری مستلزم تحمل بیشترین رنج بوده و مقام مادری از مقام‌های بالای دینی نیز برتر معرفی شده است.[۲۵]
  • در یهودیت، احراز جایگاه مادری، بازتابنده اوج کمال زن به‌شمار می‌آید.[۲۶]
  • در مسیحیت جایگاه مادری از منزلت ویژه‌ای برخوردار است و تصویر هنری مریم و فرزندش نشان دهنده اهمیت جایگاه مادری در این آیین تفسیر شده است.[۲۷]
  • در اسلام مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی می‌شود[۲۸] و بر پایهٔ روایتی منسوب به پیامبر اسلام، زن در دوران بارداری همچون مجاهد، عابدی روزه‌دار و شب‌زنده‌دار به‌شمار می‌آید و پس از زایمان پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ همچنین در ازای هر بار شیردهی به فرزند، پاداشی معادل آزادکردن برده‌ای از نسل اسماعیل برای او در نظر گرفته شده و در پایان دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود.[۲۹] اهمیت جایگاه مادری در این نگرش، ناشی از نقش‌ محوری مادر در پرورش انسان (فرزند) و تعالی وجودی زن در این جایگاه است.[۳۰]

جایگاه مادری در رویکردهای علمی

  • در جامعه‌شناسی خانواده، جایگاه مادری یکی از ارکان اصلی نهاد خانواده به‌شمار می‌رود. برپایه برخی پژوهش‌ها، توجه به جایگاه مادری، نقش مؤثری در توسعه اجتماعی دارد و تکریم مادر، تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از مادر، به ارتقای جایگاه مادری کمک کند.[۳۱]
  • غالب نظریه پردازان موج سوم فمینیست، جایگاه مادری را موجب اقتدار زنانه می‌دانند.[۳۲]
  • از منظر روان‌شناسی، جایگاه مادری مستلزم دلبستگی مادرانه است و چنین دلبستگی‌ای نقش ویژه در استحکام خانواده دارد.[۳۳]

اهمیت نقش‌ مادری

نقش‌های مادری از منظرهای گوناگون دارای اهمیت بنیادین شمرده می‌شوند:

از منظر روان‌شناختی، نقش مادری فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و شکل‌گیری هویت کودک پیوند می‌دهد. بر اساس این رویکرد، سلامت روانی مادر پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینه‌ساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگی‌های اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلبستگی ایمن که یکی از پایه‌های اصلی سلامت روان و شایستگی فردی به‌شمار می‌رود، عمدتاً تحت تأثیر رفتارهای مادر شکل می‌گیرد؛ در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر به نیازهای کودک از عوامل کلیدی شکل‌گیری این نوع دلبستگی به‌شمار می‌رود. بر پایه همین دیدگاه، مادرانی که از سلامت روانی و ثبات شخصیتی برخوردارند، نگرشی مثبت‌تر نسبت به توانمندی‌های فرزندان خود دارند و آنها افزون بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت فرزندان خود را نیز تقویت می‌کنند. بر پایه برخی تحقیقات روان‌شناختی، ارتباط مؤثر مادر با فرزند می‌تواند به افزایش اعتمادبه‌نفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک بینجامد و زمینه‌ساز شکل‌گیری خانواده کارآمد با فرزندانی سالم شود.[۳۴]

در رویکرد اسلامی، مادری صرفا یک نقش اجتماعی یا شغلی نیست بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسان‌پروری است[۳۵] که موجب بهشتی شدن زن می‌شود.[۳۶] عبدالله جوادی‌آملی بر این باور است که زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه ایفا می‌کنند و از میان مسئولیت‌های گوناگون زنان، مادری را مهم‌ترین وظیفه آنان در قبال خانواده و اجتماع می‌داند.[۳۷] به گفته او، هفت سال نخست زندگی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر قرار دارد، دوران تعیین کننده در شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک به‌شمار می‌رود.[۳۸] روح‌الله خمینی نیز مادری را محور خانواده معرفی کرده و معتقد بود آنان در انتقال ارزش‌ها و هنجارها نقش مؤثرتری از دیگر اعضای خانواده دارند؛ نقشی که در سعادت یا نگون بختی جامعه نیز تأثیر گذار است؛ زیرا مادر در جایگاه مربی‌ قرار دارد و از طریق تربیت صحیح فرزندان می‌تواند بر آبادانی یک کشور اثر بگذارند.[۳۹] برخی عالمان دینی؛ کاهش نقش مادری در نظام خانواده و سپردن کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک را موجب کاهش پیوند عاطفی میان مادر و فرزند و دارای پیامدهای سنگین برای آنها می‌دانند.[۴۰] برخی محققان پیامدهای رویکرد تخریبی فیمنیست‌های رادیکال نسبت به نقش‌های مادری را برای غرب سنگین ارزیابی کرده و آن را حاکی از اهمیت بی‌بدیل نقش‌ مادری در نهاد خانواده می‌دانند.[۴۱]

نقش‌های مادری

مادری حامل نقش‌های پیچیده در ابعاد و سطوح مختلف حیات انسانی است که محورهای عمده آن عبارت‌اند از:

مراقبت و تربیت

در نگرش دینی، مراقبت و تربیت از نقش‌های محوری مادری است و مادر در قبال آن مسئول تلقی می‌شود.[۴۲] بر پایه داده‌های علمی، مادران در دوران بارداری، نوزادی، کودکی و حتی نوجوانی تأثیر قابل توجهی بر پرورش فرزند دارد.[۴۳] در سال‌های نخست کودکی، به‌دلیل وابستگی تغذیه‌ای و مراقبتی کودک به مادر، نقش مراقبتی مادر پررنگ‌تر توصیف می‌شود.[۴۴] بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکل‌گیری حس امنیت، اعتماد به‌نفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده می‌شود.[۴۵]

بر اساس برخی دیدگاه‌ها، نقش‌های مهم مادری عبارتند از:

  • مراقبت از جنین در دوران بارداری؛[۴۳]
  • شیردهی مادر و تغذیه کودک؛[۴۴]
  • ایجاد محیط امن برای فرزندان در سنین مختلف؛
  • پاسخ‌گویی به نیاز عاطفی و روانی فرزندان؛
  • آموزش اصول اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
  • تقویت باورهای دینی و مذهبی فرزندان؛
  • شناخت نیازهای فرزندان متناسب با سن آنها.[۴۶]

برخی اندیشمندان، نقش مادری را در چارچوب مصالح پنج‌گانه زیر بررسی کرده‌اند:

  • حفظ دین: مادر در شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند در دوران کودکی نقش تعیین کننده‌ای دارد؛ باورهای که فرد در بزرگسالی از آن‌ها دفاع می‌کند.
  • حفظ نفس: این بعد به‌ نقش مادر در حفظ جان فرزند، از دوران جنینی تا پس از تولد و نیز مسئولیت تغذیه نوزاد اشاره دارد.
  • حفظ نسل: مادر در حفظ و تداوم نسل متعالی نقش محوری دارد؛ زیرا ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مادر می‌تواند به‌طور آگاهانه و یا ناخودآگاه بر فرزند اثر بگذارد.
  • حفظ عقل: این بخش به نقش مادر در تشویق فرزند به تفکر و پرورش قوای عقلانی او اشاره دارد؛ از جمله مادر می‌تواند از طریق ترغیب کودک به مشاهده و تأمل در پدیده‌های پیرامونی به رشد عقلی او کمک کند.
  • حفظ مال: مادر از موقعیت مادری که دارد می‌تواند اقتصاد خانواده را مدیریت کرده و از این طریق به ثبات و انسجام خانواده کمک کند.[۴۷]

برخی پژوهشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعده‌های غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.[۴۸]

مدیریت معیشت خانواده

مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانه‌داری، از دیگر ابعاد این نقش شمرده شده است. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشته‌اند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری در هزینه‌های خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بوده‌اند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده می‌افزایند؛ در مقابل، زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی، مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار، از بار اقتصادی خانواده می‌کاهند. بنابر برخی مطالعات، این نقش‌آفرینی، فراتر از تجربه‌های منتقل شده از نسل‌های پیشین، امروزه مستلزم مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.[۴۹]

سرپرست خانواده‌

در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بی‌کاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر و نیز عدم ازدواج‌ زن، از جمله زمینه‌‌های شکل‌گیری این نوع از خانواده به‌شمار می‌روند. مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانه‌داری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهش‌ها، این مادران به‌دلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف می‌کنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند. حفظ توازن میان مسئولیت‌های اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.[۵۰]

مدیریت بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقش چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. بسیاری از پژهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده می‌دانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کار رفته گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی ذکر شده که در کاهش اضطراب و پیشگیری از آسیب‌های روحی مؤثر دانسته شده‌اند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، به‌منظور تقویت تاب‌آوری فردی و خانوادگی ادامه می‌یابد.[۵۱]

حقوق مادری

حقوق مادری رابطه محور ذکر شده و ناشی از نقش مادر بودن و پیوند با فرزند است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

  • حق شیردهی: در کلیه نظام‌های حقوقی، شیردادن به نوزاد از حقوق مادری شمرده می‌شود.[۵۲]
  • حق حضانت: قاعده کلی بر این است که حضانت طفل تا سن 7 سالگی با مادر است.
  • حق دریافت نفقه: دریافت نفقه فرزند از پدر در دوره حضانت مادر از حقوق مادری به‌شمار می‌رود.
  • حق ملاقات: در صورتی که حق حضانت با پدر باشد مادر حق ملاقات با فرزندش را دارد.[۵۳]
  • حق تربیت: مادر حق دارد در تصمیم‌گیری در امور تربیتی فرزندش مشارکت کند.[۵۴]

بازنمایی مادری در فرهنگ و هنر

فرایند مادری با جایگاه اجتماعی مادر بودن پیوند دارد. مفهوم مادری دربردارنده ارزش‌ها و باورهایی است که در ادبیات، رسانه‌ها، سینما و دیگر صورت‌های فرهنگی بازنمایی می‌شود.[۵۵]

گونه‌های بازنمایی مادری

  • بازنمایی‌های نمادین و استعاری مادری: در ادبیات عامیانه، مادری با مفاهیم استعاری‌ای چون «زبان مادری»، «سرزمین مادری» و «مام وطن» بازنمایی شده که بازتاب‌دهنده نقش‌های مادرانه است. برای نمونه، اطلاق صفت «مادری» به زبان، بیانگر این واقعیت است که انسان همان‌گونه که از مادر زاده می‌شود و با او زیست می‌کند و عمیق‌ترین پیوندهای عاطفی و شناختی خود را با وی برقرار می‌سازد، با زبان مادری نیز چنین رابطه‌ای برقرار می‌کند؛ همان‌گونه که انسان در مادر شکل می‌گیرد و از او پدید می‌آید، در زبان نیز تکوین می‌یابد و به زبان مادری وابسته می‌شود.[۵۶]
  • بازنمایی‌های کهن‌الگویی مادری: یکی از کهن‌الگوها مادر مثالی است که یونگ آن را از پرمعناترین تجلیات ناخودآگاه جمعی می‌داند. بر پایه دیدگاه یونگ، فرزند هرگز از سیطره صورت ازلی مادر رها نمی‌شود. این کهن‌الگو در آثار ادبی به شکل‌های گوناگون تجلی می‌یابد: گاه در چهره مادر واقعی، مادربزرگ، نامادری، دایه یا پرستار پدیدار می‌شود؛ گاه در چیزهایی متجلی می‌شود که بیانگر آرزوی انسان برای نجات و رستگاری‌اند، یا در پدیده‌هایی که احساس فداکاری و حرمت‌گذاری را برمی‌انگیزند، مانند آسمان، زمین، شهر، دریا، آب و ماه؛ و گاه نیز در چیزها و مکان‌هایی تداعی می‌شود که مظهر فراوانی و باروری‌اند، مانند درخت، چشمه، گل سرخ و گل نیلوفر.[۵۷]
  • بازنمایی‌های مادری آرمانی: بر پایه تعریف الکساندر در کتاب جامعه‌شناسی هنرها، بازنمایی در رسانه به این معناست که رسانه، پدیده‌ای را که در بیرون از خود آن وجود دارد، با تغییراتی که بر آن اعمال می‌کند بازتاب می‌دهد.[۵۸] بر همین اساس، رسانه‌ها معمولاً مادری را به‌شکلی آرمانی بازنمایی می‌کنند که فاصله زیادی با مفهوم «مادری کافی» دارد. برای نمونه، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در اینستاگرام گروهی از کاربران با عنوان «سوپرمام» فعالیت می‌کنند؛ زنانی که در واقع مادرانی عادی‌اند، اما با انتشار محتوا درباره مادری خود در این شبکه اجتماعی شناخته شده‌اند. بر پایه این پژوهش‌ها، مخاطبان اغلب سوپرمام‌ها را مادرانی بی‌نقص می‌پندارند و تصویر آنان به الگویی برای سنجش و مقایسه با مادری سایر زنان بدل می‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که این تصویر آرمانی و اسطوره‌ای از مادری می‌تواند برای بسیاری از مادران، به‌ویژه مادران شاغل، محدودکننده و سرکوبگر باشد؛ زیرا این گروه بیش از الگوهای آرمانی، به بازنمایی نقش‌های واقعی مادری و دسترسی به مشاوره نیاز دارند.[۵۹]

ابزارهای مهم بازنمایی

  • بازنمایی مفهوم مادری درهنر نقاشی: مفهوم مادر یکی از موضوعات پرتکرار در تاریخ نقاشی است و در سبک‌های هنری گوناگون در ایران و جهان به آن پرداخته است؛ یکی از آثار شناخته شده با موضوع مهر مادری، اثری از شهراد ملک فاضلی نقاش معاصر ایرانی است. این اثر با سبک رئالیستی و رنگ‌هایی ملایم ترسیم شده و مادری با ظاهری شرقی را که پسر بچه‌اش را در آغوش گرفته است، در هنگام تماشای منظره‌ای از بالای پل نشان می‌دهد. این اثر مهر مادرانه‌ی زنان شرق را به خوبی منعکس می‌کند. در جهان؛ یکی از این آثار تابلوی «مادر و فرزند» اثر لئون ژان باسیل پرو (۱۹۰۸ ـ ۱۸۳۲)، نقاش فرانسوی است که باشیوۀ رئالیستی خلق شده و مادری را درحال بوسیدن فرزندش، در کنار لوازم بافتنی، به تصویر کشیده است.[۶۰]
  • بازنمایی مفهوم مادری در هنر سینما: برخی محققان در بازنمایی مفهوم مادری دهه‌های 60 و 90 در سینماهای ایران به این نتیجه رسیدند که جایگاه مادری در دهه 60 در خانواده‌های سنتی به شکل اصیل، پرنگ و با نقش‌های، اتحاد، ایثار، نماد وطن، تلاش‌گر و عاشق و در طبقات بالا مستبد و حسود نشانداده شده است؛ اما در دهه 90 جایگاه مادری کمرنگ، مادرانگی و نقش‌های آن در خانواده‌های سنتی و مذهبی؛ مقاوم، صبور و نگران تربیت فرزندان دیده شده است؛ ولی در طبقات دیگر، بی‌توجه، بی‌مسئولیت، ناگزیر و ترک کننده فرزند بازنمایی شده است.‌ مفهوم مادری در دهه 60 حامل مادرانگی اصیل و اسطوره‌ای است که نقش محوری در اتحاد فرزندان و جامعه ایفا می‌کند؛ اما مفهوم مادری در دهه 90 متأثر از سبک زندگی مدرن معنا یافته و مادران به‌عنوان افرادی با صبوری کمتر نشان داده می‌شوند؛ لذا به راحتی تن به جدایی داده و فرزندان خود را ترک می‌کنند.[۶۱]
  • بازنمایی مفهوم مادری در ادبیات شعری: بزرگان ادب و شعر فارسى در ستایش مادری سخنان بلندى گفته‌اند. در شعر معاصر شعرایی چون ایرج میرزا با «قلب مادر» و شهریار با «ای وای مادرم» آثار ماندگاری در ستایش جایگاه مادری سروده‌اند.[۶۲] پروین اعتصامی در وصف مادری می‌سراید: فرزند، ز مادر است خرسند - بیگانه کجا و مهر مادر.[۶۳]

چالش‌های نقش‌ مادری

مادری در دنیای معاصر به‌دلیل تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با چالش‌های متنوع و پیچیده‌ای مواجه شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

  1. بازتعریف نقش‌های زنانه: در جوامع سنتی، مادری یکی از نقش‌های محوری زن و پیوند خورده با هویت زنانه تلقی می‌شد؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی دهه‌های اخیر موجب تغییر در نگرش‌ها شده و به بازتعریف نقش‌های زنانه انجامیده است. بر اساس این تحولات، زنان علاوه بر نقش مادری، از گزینه‌های گسترده‌تری برای زندگی فردی و اجتماعی برخوردارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیش از پیش، متأثر از اختیار فردی و شرایط زیستی هر فرد است.[۶۴]
  2. فشارهای اجتماعی: مادران در جامعه معاصر با انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه در ایفای هم‌زمان نقش‌های مادری، همسری و مشارکت اجتماعی مواجه‌اند؛ امری که می‌تواند بار روانی قابل توجهی ایجاد کند. سرعت تغییر در ارزش‌های اجتماعی، شیوه‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری نیز به افزایش توقعات و مسئولیت‌های مادران انجامیده و در برخی موارد آنان را در موقعیت‌های دشواری قرار می‌دهد.
  3. فرزندآوری: فرزندآوری به‌دلیل دغدغه‌های اقتصادی، نگرانی نسبت به آینده و افزایش سطح مسئولیت‌پذیری اجتماعی، به یکی از چالش‌های مهم برای زنان تبدیل شده است.
  4. اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری و مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از چالش‌های اصلی این گروه، کمبود زمان لازم برای مراقبت از فرزندان خردسال است که می‌تواند به اضطراب و احساس گناه منجر شود. افزون بر این، مادران شاغل با مجموعه‌ای از دغدغه‌های از جمله فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و ضرورت حفظ سلامت جسمی و روانی خود مواجه‌اند. این شرایط لزوم برخورداری آنان از حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی را برای مدیریت بهینه زمان و ایفای مطلوب نقش‌های گوناگون برجسته می‌سازد.[۶۵]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.
  2. ↑ بوذری‌نژاد و جهانشاهی، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمینه ودود«، 1398ش، ص85.
  3. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص132.
  4. ↑ ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص307.
  5. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142-141.
  6. ↑ افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص102.
  7. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص36.
  8. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص136-135.
  9. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص36.
  10. ↑ فرشادی، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.
  11. ↑ ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص308-307.
  12. ↑ احقاف: 15.
  13. ↑ افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص98.
  14. ↑ قومی، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1398ش
  15. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص136-135.
  16. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص139.
  17. ↑ ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، 1390ش، ص87.
  18. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص137.
  19. ↑ افضلي و انتظاري، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، بهار1399ش، ص88.
  20. ↑ ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص309-308.
  21. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142-141.
  22. ↑ ازکیا و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، 1401ش، ص309.
  23. ↑ احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه
  24. ↑ یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.
  25. ↑ جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.
  26. ↑ عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.
  27. ↑ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی.
  28. ↑ سوره نساء، آیه 36.
  29. ↑ حرعاملی، وسائل‌الشیعه، 1409ق، ج21، ص451.
  30. ↑ عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی.
  31. ↑ منجم، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، 1381ش. ص39
  32. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص142.
  33. ↑ ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، 1390ش، ص87.
  34. ↑ هوشیاری و صفورایی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، 1393ش، ص68-82.
  35. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.
  36. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.
  37. ↑ . جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.
  38. ↑ جوادی‌آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.
  39. ↑ . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.
  40. ↑ . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی‌آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.
  41. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.
  42. ↑ جوادی‌آملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45
  43. ↑ ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.
  44. ↑ ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.
  45. ↑ اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.
  46. ↑ . مطهری، تعلیم و تربیت، 1365ش، ص110-115.
  47. ↑ همدانیان، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، 1390ش، ص117-141.
  48. ↑ «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  49. ↑ «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار.
  50. ↑ حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.
  51. ↑ «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.
  52. ↑ ﻧﻈﺮیﺗﻮکلی و کراچیان ثانی، «ﺗﺒﯿﯿﻦفقهی ﻧﻈﺮﯾﻪ وﺟﻮب ﺷﯿﺮدهی ﺑﺮ ﻣﺎدر و ﻟﺰوم پرداﺧﺖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎيﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺮ پدر»، 1395ش، ص121.
  53. ↑ «قانون درباره «هزینه های حضانت» و «حق ملاقات» کودکان طلاق چه می گوید؟» وب‌سایت تابناک، 1400ش.
  54. ↑ سوره بقره: 233.
  55. ↑ رفعت‌جاه، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، 1396ش، ص134.
  56. ↑ زرقانی، اﺳﺘﻌﺎرۀ زﺑﺎن ﻣﺎدری»، ص22.
  57. ↑ ﺣﻘﻴﻘﻲ و دیگران، «تجلی کهن الگوی «مادر مثالی» در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، 1395ش، ص48.
  58. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 90»، 1400ش، ص41.
  59. ↑ بیگوند و دیگران، «سوپرﻣﺎمﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدري در ﻓﻀﺎی اﻳﻨﺴﺘﺎگرام»، 1400ش، ص141.
  60. ↑ قنبری، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، 1403ش.
  61. ↑ موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 06»، 1400ش، ص60-59.
  62. ↑ قنبری، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، 1403ش.
  63. ↑ «شعر زیبای روز مادر از مولانا، فریدون، شهریار و سعدی»، وب‌سایت نمناک، 1405ش.
  64. ↑ رستگارخالد، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین.
  65. ↑ عسکری ندوشن و رازقی نصرآباد، «تجربۀ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعۀ کیفی در شهر تهران»، 1402ش، ص102-104.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ دسترسی به این منبع مشکل داشت.

منابع

  • قرآن کریم
  • احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
  • ازکیا، مصطفی و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، مطالعات اجتماعی، دوره 29، شماره2، پاییز و زمستان 1401ش.
  • اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
  • افضلي، مرضیه، انتظاري، علي، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، فصلنامه مطالعات راهبردي بسیج، سال بیست سوم، شماره86، بهار1399ش.
  • «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
  • بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
  • بیگوند، مینا و دیگران، «سوپرﻣﺎمﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدري در ﻓﻀﺎی اﻳﻨﺴﺘﺎگرام»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 13، شماره 1، بهار 1400ش.
  • توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
  • جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
  • «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
  • حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
  • حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • ﺣﻘﻴﻘﻲ، مرضیه و دیگران، «تجلی کهن الگوی «مادر مثالی» در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 8، شماره 1، بهار 1395ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
  • رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری» در اندیشه فمینیستی، زن در توسعه و سیاست، دوره 16، شماره4، دی 1397ش
  • رفعت‌جاه، مریم، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هجدهم، شماره 4، زمستان 1396ش.
  • زرقانی، سیدمهدی، «اﺳﺘﻌﺎرۀ زﺑﺎن ﻣﺎدری»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﺘﺮﺟﻢ، ﺳﺎل 33، شماره 84. بی‌تا.
  • سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
  • سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
  • ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ، ﻋﺎﻃﻔﻪ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، ﻣﺠﻠﻪ دانشگاه علوم پزشکی قم، دوره پنجم، شماره سوم، پاییز 1390ش.
  • شعر زیبای روز مادر از مولانا، فریدون، شهریار و سعدی»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید مطلب: 17 تیر 1405ش.
  • عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
  • عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
  • فرشادی، فرزانه، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1403ش.
  • «قانون درباره «هزینه های حضانت» و «حق ملاقات» کودکان طلاق چه می گوید؟» وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 15 اسفند 1400ش.
  • قنبری، ساناز، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، تاریخ درج مطلب: 3 دی 1403ش.
  • قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
  • محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
  • منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
  • مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
  • موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 06»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
  • ﻧﻈﺮیﺗﻮکلی، سعید وکراچیان ثانی، فاطمه، «ﺗﺒﯿﯿﻦفقهی ﻧﻈﺮﯾﻪ وﺟﻮب ﺷﯿﺮدهی ﺑﺮ ﻣﺎدر و ﻟﺰوم پرداﺧﺖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎيﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺮ پدر»، ﻓﻘﻪ و اﺻﻮل، ﺳﺎل چهل ‌و ﻫﺸﺘﻢ، ﺷﻤﺎرۀ١٠٦، پاییز 1395ش.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
  • همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
  • هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
  • یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=مادری&oldid=67383»