بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''تعدد زوجات'''؛ ازدواج مرد با حداقل دو و حداکثر چهار زن به عقد دائم. | '''تعدد زوجات'''؛ ازدواج مرد با حداقل دو و حداکثر چهار زن به عقد دائم. | ||
ساختار | ساختار [[خانواده در اسلام]] دارای اهمیت فراوان است. از این رو در احکام و آموزههای دین اسلام سفارشهایی مستقیماً در مورد تعداد همسران و نحوه زندگی زناشویی مطلوب بیان شده است. نظریههایی در باب تعدد زوجات مطرح است و اسلام هم اصلاحاتی بر تعدد زوجات به سبک دوران جاهلیت قرار داده است. | ||
== | == مفهومشناسی == | ||
در | «تعدد زوجات» در اصطلاح فقه، عبارت از متعدد بودن همسران دائم مرد در یک زمان است. قرآن کریم در آیه سوم از سوره نساء<ref>. «... فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ ذلِکَ أَدْنی أَلاَّ تَعُولُوا».</ref> با ذکر شرایطی، چندزنی مردان را تا چهار همسر دائم، جایز دانسته است.<ref>. جمعی از نویسندگان، دائرةالمعارف قرآن کریم، 1382ش، ج7، ص611.</ref> تعدد زوجات یا [[چندهمسری]]<ref>polygamy</ref> در اصطلاح فقهی و حقوقی، به معنای اختیار کردن بیش از یک زن در فرضِ عدم انحلال [[ازدواج]] سابق با شرایط خاص بوده<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=8486&fn=be4adc5ba3be84c2e5659de8fda796f1.pdf رمضان نرگسی، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، 1384ش، ص 1]؛ [https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/7334 اعتمادی و ابراهیمی، «مقایسهی سلامت روانی فرزندان خانوادههای تکهمسری و دوهمسری»، 1389ش، ص11؛] [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=8291&fn=fe66e553396b282ca289300e485e4e8e.pdf افرا، «تحلیل ارتباط چندهمسری با نقارهای خانوادگی با نگاهی بر قانون حمایت خانواده»، 1389ش، ص96.]</ref> و یک پدیده فرهنگی و اجتماعی برآمده از سنتها شناخته میشود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11449&fn=b191397fa766b88a622195f3c8a81d6f.pdf حاجیعلی، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، 1388ش، ص5]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=7775&fn=78e90be2ae861a477f0b13815d3687ef.pdf عبدیپورفرد، «تعدد زوجات»، 1388ش، ص8.]</ref> چندهمسری نقطه مقابل [[تکهمسری]] است. در تکهمسری هر یک از زوجین احساسات و منافع جنسیِ دیگری را از آنِ خود میدانند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام،1384ش، ص299.</ref> | ||
از | == پیشینه == | ||
[[پرونده:چندهمسری۱.jpg|جایگزین=ناصرالدین شاه در حرمسرا در کاخ گلستان |بندانگشتی|ناصرالدین شاه در حرمسرا در کاخ گلستان]]تعدد زوجات از زمان قدیم در جوامع بشری رواج داشته است.<ref>. . جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17، ص277.</ref> در زمان جاهلیت نیز، محدودیتی در تعداد همسر برای مردان، وجود نداشت و گاهی تا ده [[زن]] هم میگرفتند. بعد از ظهور اسلام، تنوعطلبی مردان محدود شد و داشتن بیشتر از چهار زن دائمی برای مردان حرام شد. حضرت محمد نیز به کسانی که بیش از چهار زن داشتند، امر کرد که از میان همسران خود، چهار زن را انتخاب کنند و بقیه را [[طلاق]] دهند و هر کس با علم به این حکم، با زن پنجم ازدواج کند، عقدش باطل و حرام بوده و آمیزش با این زن، حدّ زنا دارد.<ref>. جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17، ص259.</ref> چندهمسری در جوامع بشری، سابقهای دیرینه داشته و در میان اقوام ایرانی، یونانی، رومی، عرب، هندو، آفریقایی و چینی رایج بوده است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=7775&fn=78e90be2ae861a477f0b13815d3687ef.pdf عبدیپورفرد، «تعدد زوجات»، 1388ش، ص9]؛ [https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/7432 جاوید، «از فرهنگ چندهمسری تا حقوق چندهمسری»، 1389ش، ص56].</ref> | |||
== اصلاحات اسلام بر | === در ایران باستان === | ||
در بین عرب جاهلی در چند همسری هیچ حد و مرزی وجود نداشت. از نظر | نظام چندهمسری قبل از [[اسلام]]، در بسیاری از ملل رواج داشته است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11449&fn=b191397fa766b88a622195f3c8a81d6f.pdf حاجیعلی، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، 1388ش، ص 2.]</ref> چندهمسری، در ایرانِ دوره [[ساسانیان|ساسانی]]، اساس تشکیل [[خانواده]] بهشمار میرفت و مرد به میزان توانایی مالی، میتوانست همسران متعدد اختیار کند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام،1384ش، ص306.</ref> | ||
=== همسران حضرت محمد === | |||
تعداد همسران پیامبر که «امّهات المؤمنین» به حساب میآیند، یازده تن میباشند به این ترتیب: خدیجه علیهاالسلام، سوده، عایشه، حفصه، زینب دختر خزیمه، امسلمه، زینب دختر جحش، جویریه، صفیه، امّ حبیبه و میمونه.<ref>. دکتر موسی شاهین لاشین، ازواج النبی صلی الله علیه وآله، چاپ ریاض، چاپ اول، ص 21؛ سیره ابنهشام، ص 297، چاپ مصر، 1355 ه.ق</ref> | |||
==== اهداف پیامبر از ازدواجهای متعدد ==== | |||
دربارهٔ اهداف پیامبر اسلام از این ازدواجها شایسته است به دیدگاه و اظهار نظر بعضی محقّقین توجه شود: | |||
* علامه طباطبایی در این مورد میگوید: ازدواجهای آن حضرت، هر کدام روش خاصی را داشت. نخستین همسر آن حضرت خدیجه علیهاالسلام است. پیامبر اولین بار با او ازدواج کرد و بیش از بیست سال با او زندگی کرد و غیر از او با کسی ازدواج نکرد. پس از وفات خدیجه علیهاالسلام و پس از هجرت به مدینه، زنان دیگری را به همسری انتخاب کرد. برخی از این زنان بیوه بودند، برخی جوان و برخی پیر بودند. معلوم است که این روش، روش شهوت رانان نیست. آن حضرت با امّ سلمه کهنسال و زینب پنجاه ساله ازدواج کرد، آن حضرت همسران خود را از زیادخواهی و دنیاطلبی منع نموده میفرمود در غیر این صورت طلاق بگیرند. با این حساب، انسانِ محقّق دوراندیش نمیتواند برای آن حضرت، انگیزههای شهوانی در نظر بگیرد. حضرت محمد صلی الله علیه وآله برخی از همسران را برای قدرتمند شدن اسلام و مسلمین، بعضیها را برای دلجویی آنان، بعضیها را برای حفظ از خطرات جانی، بعضیها را برای تأمین زندگی آنان و بعضیها را برای بیان حلال و حرام خدا به همسری انتخاب کرد. به عنوان مثال، ازدواج حضرت با سوده بود. سوده از زنان پیشگام در ایمان به رسول خدا صلی الله علیه وآله بود. او به حبشه هجرت کرده بود و شوهرش پس از رجوع از حبشه، مُرد. سوده، زنی بود مؤمن و خویشانش هم کافر بودند. اگر او را به خویشان تحویل میداد، او را میکشتند یا گمراه میساختند. برای آنکه این زن مؤن بیوه بیپناه از این خطرات محفوظ بماند، پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله با او ازدواج کرد و با این ازدواج سوده نجات یافت. زینب دختر خزیمه، از زنان مؤمن بود. در جنگ احد شوهرش به شهادت رسید و رسول خدا صلی الله علیه وآله با او ازدواج کرد تا بی سرپرست نباشد. امّ سلمه هم شوهرش درگذشت و دارای چند یتیم بود، پیامبر صلی الله علیه وآله با او ازدواج کرد و به این ترتیب مشکل امّ سلمه حل شد. صفیه دختر حُیی بن احطب یهودی بود. شوهرش در جنگ خیبر و پدرش در جنگ بنی قریظه کشته شد و خودش هم اسیر شد. پیامبر خدا صلی الله علیه وآله او را برای خود انتخاب کرد و آزاد ساخت و پس از آزاد ساختن به عنوان همسر انتخاب کرد و به این ترتیب دختر رئیس یهود را از ذلّت رها کرد. جویریه دختر رئیس طایفه بنی مصطلق بود. رئیس، دخترش و تعداد زیادی از افرادش اسیر شدند. پیامبر صلی الله علیه وآله جویریه را به همسری انتخاب کرد و مسلمانان گفتند: حال که این طایفه، فامیل پیامبر ما شدند، ما همه شان را آزاد میکنیم و بنی مصطلق هم که چنین دیدند، همه مسلمان شدند. میمونه، ام حبیبه و حفصه هم شوهرانشان مرده بودند و پیامبر با ازدواج با اینها، آنان را نجات میداد. فقط عایشه در میان اینها شوهر نداشت. با توجّه به این خصوصیات و با توجّه به خصوصیات روحی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به هیچ عنوان نمیتوان گفت که ازدواجهای پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله مانند ازدواجهای متعارف بوده است.<ref>. ر.ک. المیزان، ج 4، ص 195، چاپ دوم، بیروت، 1974، در ذیل آیه 2 تا 6 سوره نساء.</ref> | |||
* در نظر عدّه ای از پژوهشگران ازدواجهای پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله برای چند هدف بوده است: | |||
** محافظت از یتیمان، درماندگان و حفظ آبروی آنان مانند ازدواج با سوده. | |||
** وضع قانون و شکستنِ سنّت غلط جاهلی مانند ازدواج با زینب دختر جحش که رسول خدا صلی الله علیه وآله به فرمان خدا پس از آنکه زید او را طلاق داد، او را به همسری انتخاب کرد تا مردم بدانند که زن پسرخوانده، مانند زن پسر نیست، و میتوان با زنِ پسرخوانده ازدواج کرد، گرچه در زمان جاهلیت، ازدواج با زنِ پسر خوانده ممنوع بود. | |||
** آزادسازی اسیران و بردگان مانند ازدواج با جویریه، که مسلمانان به خاطر خویشاوندی بنی مصطلق با پیامبر، همه اسیران را آزاد کردند و بنی مصطلق هم با مشاهده این وضعیت، مسلمان شدند. | |||
** برقراری پیوند با قبایل و طوایف بزرگ عرب و حفظ اسلام و مسلمین مانند ازدواج با عایشه، حفصه، امّ حبیبه، صفیه و میمونه.<ref>. نگرشی کوتاه به زندگی پیامبر اسلام، ص 29، چاپ پنجم، مؤسسه در راه حق.</ref> | |||
=== در کشورهای اسلامی === | |||
چندهمسری در کشورهای اسلامی همواره آزاد و بدون شرط بوده است. حکومت عثمانی در سال ۱۹۱۷م، چندهمسری را مقداری محدود کرد و زن میتوانست در قرارداد ازدواج خود شرط کند که درصورت ازدواج مجدد مرد، زن بتواند [[طلاق]] قضائی بگیرد. پس از آن در سایر کشورهای اسلامی مانند مالزی، اندونزی، عراق، اردن، الجزایر، سوریه، یمن، پاکستان، سنگاپور، لیبی، مغرب، عمان و قطر قوانین و شرایطی در جهت محدود کردن چندهمسری وضع و به کار گرفته شد. در همه این کشورها، یکی از شرایط مهم چندهمسری، رعایت عدالت بین زنان متعدد و توانایی مالی مرد بر دادن نفقه زندگی چند زن است. همچنین گرفتن اذن دادگاه و رضایت زن اول از دیگر شروط مشترک در این کشورها است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=14279&fn=d2b12485c0f89d0f1ff4fe6ca4c0f17e.pdf زکیزاده، «بررسی چندهمسری(تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، 1388ش، ص145-140].</ref> | |||
=== در ایران === | |||
چندهمسری در فرهنگ ایرانیان، همواره وجود داشته است. پس از اسلام، ایرانیان با اثرپذیری از آموزههای قرآن، رعایت عدالت را از شرایط مهم چندهمسری میدانند؛ از این منظر، مرد زمانی میتواند چند همسر اختیار کند که تواناییهای دینی، اقتصادی، اخلاقی، جسمی، جنسی و روحی برای اداره چند زن را داشته باشد و چندهمسری اگر بدون شرط باشد، از هدف اصلی خود که برآورن نیازهای طبیعی افراد و جلوگیری از فساد در جامعه است، دور میماند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=14279&fn=d2b12485c0f89d0f1ff4fe6ca4c0f17e.pdf زکیزاده، «بررسی چندهمسری(تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، 1388ش، ص87].</ref> | |||
== تعدد زوجات در ادیان == | |||
ادیان آسمانی و ابراهیمی، چندهمسری را جایز دانستهاند.<ref>[https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/7432 جاوید، «از فرهنگ چندهمسری تا حقوق چندهمسری»، 1389ش، ص57]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=7775&fn=78e90be2ae861a477f0b13815d3687ef.pdf عبدیپورفرد، «تعدد زوجات»، 1388ش، ص9].</ref> | |||
=== اسلام === | |||
در زمان جاهلیت، چندهمسری در عربستان مرسوم بود و امکان کنار گذاشتن یکباره آن وجود نداشت. دین اسلام برای کسانی که زنان متعدد داشتند، شرایطی محدود کننده بهمنظور حمایت از زن، تحقق عدالت و جلوگیری از سوء استفاده وضع کرد. قرآن در آیه ۳ سوره نساء، تعدد زوجات را به حداکثر چهار زن دائم محدود کرد و شرط مهم عدالت را قرار داد<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11449&fn=b191397fa766b88a622195f3c8a81d6f.pdf حاجیعلی، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، 1388ش، ص 4]؛ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1384ش، ص306.</ref> که بهمعنای پرهیز از تبعیض میان زنان است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1384ش، ص360.</ref> بر اساس [[فقه اسلامی]]، هیچ مرد مسلمانی نمیتواند بیش از چهار زن دائم، اختیار کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=14279&fn=d2b12485c0f89d0f1ff4fe6ca4c0f17e.pdf زکیزاده، «بررسی چندهمسری(تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، 1388ش، ص65.]</ref> | |||
در منابع فقهی احکام مربوط به تعدد زوجات در ضمن بحث «محرّمات نکاح» و «قَسْم» مطرح شده است. فقها محدودیتهای فقهی برای تعدد زوجات قرار دادهاند از جمله؛ بر محدودیت عددی تعدد زوجات، یعنی چهار عدد تأکید کردند و '''[[عقد]]''' دائم با زوجه پنجم را باطل شمردهاند.<ref>حکیم، مستمسک العروه الوثقی، 1413ق، ج۱۴، ص۹۳–۹۴؛ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۱۴۲–۱۴۳؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۵؛ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص5</ref> از دیگر محدودیتهای فقهی در این زمینه، حرمت [[ازدواج]] مرد با خواهر همسر خود بهطور مطلق و نیز ازدواج مرد با خواهرزاده یا برادرزاده همسرش بدون اجازه همسر اول است.<ref>غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، 1423ق، ج۳۲، ص۲۸۸–۲۸۹، ۳۳۵؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۲–۱۶۳؛ ابوشقّه، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، 1420ق، ج۵، ص۲۹۴</ref> عدالت مادی میان همسران و قدرت بر پرداخت نفقه به ایشان و فرزندانشان، از جمله شروطی است که برای جواز تعدد زوجات بیان شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ج۱، ص۳۵۱–۳۵۲؛ باجوری، المرأه فی الفکر الاسلامی، 1986م، ج۱، ص۲۵۹–۲۶۰؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته، 1431ق، ج۷، ص۱۶۸؛ ابوزهْرَه، تنظیم الاسلام للمجتمع، 1412ق، ج۱، ص۷۵–۷۶</ref> | |||
اسلام تعدد زوجات را با محدود کردن آن، اصلاح کرد. قبل از اسلام تعدد زوجات نامحدود بود به طوری که یک نفر میتوانست صدها زن داشته باشد. قرآن کریم در این باره میفرماید: «با [[زنان]] پاک ازدواج کنید، دو یا سه یا چهار همسر …»<ref>سوره نساء، آیه3</ref> چند همسری نهادی است که توسط اسلام ایجاد نشد بلکه قبل از اسلام هم وجود داشت، از این رو تعدد زوجات از احکام امضایی اسلام بهشمار میرود که اسلام در حکمش تغییراتی ایجاد کرده یا در شروط آن دخل و تصرف نموده است. علاوه بر عربستان در بسیاری از فرهنگهای باستانی آن زمان همچون ایران و روم نیز چند همسری رواج داشت. هر دینی در یک بستر اجتماعی که از پیش موجود بوده، نازل میشود بنابراین شارع مقدس نسبت به آنچه از گذشته در آن جوامع وجود داشته، بیتوجه نبوده است. راه کار اسلام در خصوص چند همسری، اصلاحی بوده است؛ زیرا رواج نامحدود تعدد زوجات میان اعراب دوران جاهلیت را با قید محدود بودن آن به چهار عدد، اصلاح کرد.<ref>محمدی ری شهری، میزان الحکمه، 1367ش، ص2270، ح7913؛ حر عاملی، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، 1368ق، ج5، ص321</ref> | |||
نمونههایی از قرآن و سنت که مرتبط با اصلاحات در تعدد زوجات است، بیان میشود: قرآن، آیه ۳ سوره مبارکه نساء: «و اگر میترسید از اینکه (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر، و اگر میترسید عدالت را (دربارهٔ همسران متعدد) رعایت نکنید تنها یک [[همسر]] بگیرید، یا از زنانی که مالک آنهایید هستید استفاده کنید. این کار، بهتراست و از ظلم و ستم جلوگیری میکند». در شأن نزول این آیه چنین آمده است: قبل از اسلام معمول بود که بسیاری از مردم حجاز، دختران یتیم را با عنوان تکفل و سرپرستی به خانه خود میبردند و بعد با آنها ازدواج کرده و اموال آنها را هم تملک میکردند و چون همه کار دست آنها بود حتی [[مهریه]] آنها را کمتر از معمول قرار میدادند و هنگامی که کمترین ناراحتی از آنها پیدا میکردند به آسانی آنها را رها میساختند و در حقیقت حاضر نبودند حتی به شکل یک همسر معمولی با آنها رفتار نمایند. در این هنگام آیه فوق نازل شد و به سرپرستان ایتام دستور داد در صورتی با دختران یتیم ازدواج کنند که عدالت را بهطور کامل دربارهٔ آنها رعایت نمایند و در غیر این صورت از آنها چشم پوشی کرده و همسران خود را از زنان دیگر انتخاب نمایند. به دنبال دستوری که در آیه سابق برای حفظ اموال یتیمان داده شد در این آیه اشاره به یکی دیگر از حقوق آنها میشود و آن اینکه: «اگر میترسید به هنگام ازدواج با دختران یتیم رعایت حق و عدالت را دربارهٔ حقوق [[زوجیت]] و اموال آنان ننمایید از ازدواج با آنها چشم بپوشید و به سراغ زنان دیگر بروید.»<ref>نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص35</ref> | |||
وقتی در ازدواج با یک زن، به رعایت حقوق مالی او تأکید شده است، به طریق اولی رعایت حقوق زوجه در صورت تعدد زوجات، باید لحاظ شود. | |||
خطاب در آیه متوجه به سرپرستان ایتام است که در آیه قبل برای حفظ اموال یتیمان دستورهای مختلفی به آنها داده شده بود و در این آیه دربارهٔ ازدواج با یتیمان سخن میگوید که همانگونه که باید مراعات عدالت را دربارهٔ اموال آنها بنمایید در مورد ازدواج با دختران یتیم نیز با نهایت دقت رعایت مصلحت آنها را بکنید، در غیر این صورت از ازدواج با آنها چشم بپوشید و زنان دیگری انتخاب کنید. در آیه ۱۲۷ سوره نساء هم مسئله رعایت عدالت دربارهٔ ازدواج با دختران یتیم ذکر شده است. این آیه دلیل صریحی بر مسئله جواز تعدد زوجات است. عام موجود در آیه تخصیص زده شده است و میفرماید: این جواز تعدد زوجات در صورت حفظ عدالت کامل است «اما اگر نمیتوانید عدالت را رعایت کنید به همان یک همسر اکتفا نمایید» تا از ظلم و ستم بر دیگران بر کنار باشید. «فان خفتم الا تعدلوا فواحدة». آیه ۱۲۹ سوره مبارکه نساء: این آیه مبارکه هم جواز چند همسری را مشروط به رعایت عدالت کرده است. قرآن کریم میفرماید: شما هرگز نتوانید میان زنان به عدالت رفتار کنید هر چند راغب و حریص (بر عدل و درستی) باشید، پس به تمام میل خود یکی را بهرهمند و آن دیگر را محروم نکنید تا او را معلّق و بلا تکلیف گذارید و اگر سازش کنید و پرهیزکار باشید. «اسلام برای شرط عدالت، آنقدر اهمیت قائل است که حتی اجازه نمیدهد مرد و زن دوم، در عین عقد توافق کنند که زن دوم در شرایط نامساوی با زن اول زندگی کند یعنی از نظر اسلام رعایت عدالت، تکلیفی است که مرد نمیتواند با قرار قبلی با زن، خود را از زیر بار مسئولیت آن خارج کند.»<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص418</ref> | |||
موارد زیادی از سنت وجود دارد که در مبحث تعدد زوجات، توانایی مرد در اداره زندگی را شرط دانستهاند که این بیانات عمدتاً در راستای شرط عدالت در امور مالی هستند که خداوند در آیه سوم از سوره مبارکه نساء به آن اشاره کرده است. | |||
از جمله این روایات عبارتند از: امام صادق (ع) میفرمایند: «کسی که دو زن داشته باشد و در تقسیم رابطه خود با همسر و تقسیم مالی بین آنها به عدالت رفتار نکند، روز قیامت - در حالی که دستهایش بسته و نیمی از بدنش به یک طرف کج شده است - آورده و به آتش داخل میشود». از قرائن موجود در این روایت از جمله ایجاد نقص در بدن [[مرد]] و به آتش افتادن وی، میتوان دریافت که نهی در این روایت، دلالت بر حرمت عدم رعایت عدالت دارد.<ref>حیدری، اصول استنباط، 1376ش، ص54</ref> | |||
امام صادق (ع) فرموده است: «هر کس آن قدر زن بگیرد که نتواند با آنها نزدیکی کند- ضعف در مدیریت ازدواجهای متعدد- و در نتیجه آن، یکی از همسرانش مرتکب زنا شود، گناه این کار برگردن او است.»<ref>نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۳۰، ص55</ref> در آخر باید خاطر نشان کرد که از نظر فقها، اصل در ازدواج، تک همسری است و قانون چند همسری در شرایط معمول توصیه و ترغیب نشده است. در قرآن کریم آیات ۳ و ۱۲۹ سوره نساء بهطور مطلق اشاره به جواز تعدد زوجات نشده و خداوند آن را مقید به رعایت عدالت نموده است. میتوان نتیجه گرفت که ازدواج مرد با یک زن، مطلوب خداوند است برای همین ازدواج تک همسری از سوی خداوند، بیشتر از ازدواج با فرض تعدد زوجات، تسهیل شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص421</ref> قانون تعدد زوجات، به خاطر شرایط خاص اجتماعی یا ضرورتهای اجتماعی وضع شده، نه برای هوسرانی مردان. البته همیشه بعضی افراد وجود دارند که از قانون سوء استفاده میکنند، در چنین مواردی باید جلوی سوء استفادهها را گرفت و راهکار مناسب برای موارد ضروری ارائه کرد.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1372ش، ص422</ref> | |||
==== احکام فقهی تعدد زوجات ==== | |||
بر اساس آیه سوم سوره نساء، جواز تعدد زوجات تا ۴ همسر، مشروط به آن است که مرد به توانایی خود در برقراری عدالت میان همسران خود، باور داشته باشد. پس اگر مردی ترس آن را داشته باشد که در دادن نفقه، تقسیم کردن شبها بین زنان و سایر حقوق، بیعدالتی کند، باید به یک زن اکتفا کند یا به کنیزان بسنده کند؛ زیرا مباشرت با کنیزان، قوانین ازدواج با زنان آزاد را ندارد که رعایت عدالت شرط باشد. به تصریح آیه قرآن، با وجود ترس از بیعدالتی در صورت تعدد زوجات، ازدواج با یک زن به عدالت نزدیکتر است.<ref>. طبرسی، ترجمه تفسیر مجمع البیان، بیتا، ج5، ص19.</ref> | |||
تحصیل عدالت بر همگان به ویژه بر مردان دارای چند همسر واجب است. پس مردی که نمیتواند عدالت را رعایت کند، حق ازدواج متعدد را ندارد. رعایت عدالت که شرط تعدد زوجات است، در مورد امور مادی و حقوق همسری مانند تأمین هزینه زندگی، پوشاک، مسکن و رعایت امور زناشویی در حد متعارف و مطابق با شأن زنان است.<ref>. جوادی آملی، تسنیم، 1380ش، ج17، ص264.</ref> رعایت عدالت از این منظر، مربوط به جنبههای عملی و خارجی است؛ اما محبتهای قلبی و درونی که خارج از قدرت انسان است، تا زمانی که عملاً باعث ترجیح بعضی از همسران بر بعضی دیگر نشود، ممنوع نیست و خداوند رعایت چنین عدالتی را واجب نکرده است.<ref>. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1371ش، ج3، ص255.</ref> | |||
== در فرهنگ و ملل == | |||
=== عرب جاهلی === | |||
در بین عرب جاهلی در چند همسری هیچ حد و مرزی وجود نداشت. از نظر [[نفقه]] نه تنها مرد عهدهدار نفقه زنان پرشمار خود نبود که حتی با بهرهبری از آنان به شکلهای مختلفی چون واداشتن به کارگری و در آمدزایی، ثروت و دارایی خود را میافزود. | |||
دین اسلام بر ازدواجهای ضد انسانی که در دوران جاهلیت، به شدت رونق یافته بود مهر بطلان زد و با دو دستور حکیمانه در برابر آن ایستاد: | دین اسلام بر ازدواجهای ضد انسانی که در دوران جاهلیت، به شدت رونق یافته بود مهر بطلان زد و با دو دستور حکیمانه در برابر آن ایستاد: | ||
* محدود ساختن تعدد زوجات به چهار همسر. | * محدود ساختن تعدد زوجات به چهار همسر. | ||
* نهی از ازدواجهای نامشروعی که در میان اعراب دوران جاهلیت رواج داشت. | * نهی از ازدواجهای نامشروعی که در میان اعراب دوران جاهلیت رواج داشت. | ||
=== علل رویگردانی جوامع امروزی از نظام چندهمسری === | |||
امروزه تعداد خانوادههای چندهمسر کمتر از گذشته است. پژوهشگران در بررسی علل کاهش چندهمسری، به موارد زیر توجه کردهاند: | |||
# استقلال اجتماعی و اقتصادی زن و نیاز کمتر به ازدواج با مرد زندار؛ | |||
# تغییر نگرش نسبت به تعداد افراد خانواده و کاهش تمایل به داشتن فرزند در صورت نازا بودن زن؛ | |||
# تغییر جایگاه خانواده از یک نهاد تولیدکننده به یک نهاد مصرفکننده و عدم نیاز به داشتن زنان بیشتر برای پیشبرد اقتصاد [[خانواده]]؛ | |||
# تغییر عوامل تسهیلکننده مناسبات اجتماعی؛ در گذشته، از چندهمسری برای رفع اختلافات طوایف و قبایل و کسب قدرت یا ثروت استفاده میشد. | |||
# افزایش هزینههای زندگی، توقعات بیش از حد زنان و حسادت میان آنان.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11449&fn=b191397fa766b88a622195f3c8a81d6f.pdf حاجیعلی، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، 1388ش، ص 6-5].</ref> | |||
== دیدگاهها == | |||
* جان دیون پورت انگلیسی میگوید: با اینکه در آن زمان، زیاد زن گرفتن کار بدی نبود، ولی با این حال حضرت محمد صلی الله علیه وآله تا پنجاه سالگی با یک زن زندگی کرد و تا خدیجه علیهاالسلام زنده بود، زن دیگری نگرفت. آیا ممکن است کسی شهوتران باشد و هیچ مانعی هم برای زن گرفتن در کار نباشد، با این حال با یک زن زندگی کند آن هم با زنی که سنّ بالایی داشته باشد؟!<ref>. عقیقی بخشایشی، همسران پیامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبلیغ اسلامی، 1352.</ref> | |||
* | * توماس کارلایل میگوید: به رغم اظهار نظر دشمنان، حضرت محمد صلی الله علیه وآله هرگز شهوت پرست نبود و این تهمت، بی انصافی است.<ref>. عقیقی بخشایشی، همسران پیامبر، ص 78، چاپ قبل از انقلاب، قم: دارالتبلیغ اسلامی، 1352.</ref> | ||
* گیورگیو میگوید: محمد صلی الله علیه وآله در سال ۵۹۵ میلادی ازدواج کرد و زندگی خانوادگی او نمونه زهد، تقوی و پاکی بود. او همانند ابراهیم، نوح و یعقوب علیهم السلام در محیطی ساده و بیآلایش زندگی میکرد.<ref>. همان، ص 82، نویسنده رومانی 1916 تولد در اثر معروف خود: محمد پیامبری که از نو باید شناخت.</ref> | |||
در | =رویکردها= | ||
=== رویکرد جامعهشناسی === | |||
==== بحران جمعیت ==== | |||
بررسی آمار رسمی جمعیت در ایران از سال ۱۳۳۵ نشان میدهد در سالهای اخیر نرخ رشد جمعیت به سرعت رو به کاهش است به طوری که در میان کشورهای منطقه در صدر جدولِ تحدید موالید قرار داریم. به نظر میرسد تحولات جمعیتی کشور ما نیز همانند سایر کشورهای اروپایی از نظریه گذار جمعیتی پیروی میکند. نظریه انتقال یا گذار جمعیت یکی از مهمترین، با نفوذترین و پایدارترین نظریههای مطرح در جمعیتشناسی است. نظریه گذار جمعیت ارتباط تحولات جمعیتی با فرایند نوسازی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را روشن میسازد و ضمن تجزیه و تحلیل گذشته، حال و آینده را پیشبینی مینماید. | |||
طبق این نظریه تحولات جمعیتی چهار مرحله دارد: | |||
# رشد ناچیز جمعیت (نرخ موالید و مرگ و میر هر دو در سطح حداکثر طبیعی) | |||
# رشد جمعیت رو به افزایش (نرخ مرگ و میر رو به کاهش، نرخ موالید در سطح بالا) | |||
# رشد جمعیت رو به کاهش (نرخ موالید و مرگ و میر رو به کاهش) | |||
# رشد جمعیت ناچیز (نرخ موالید و مرگ و میر هر دو در سطح حداقل ممکن) | |||
تا قبل از قرن اخیر کشور ما در مرحله اول قرار داشت است. اما با بهبود شرایط اقتصادی و بهداشتی و کاهش مرگ و میر از سال ۴۵–۱۳۰۰ در مرحله دوم قرار گرفتیم. از سال ۱۳۴۶ به بعد با اجرای برنامههای تنظیم خانواده، بهبود وضع اقتصادی، توسعه آموزش و تحصیلات، شهرنشینی و سبک زندگی غربی و [[اشتغال زنان]] نرخ موالید رو به کاهش گذاشت و کشور وارد مرحله سوم نظریه گذار جمعیتی شد. البته در مقطع سالهای اول انقلاب اسلامی با مسکوت ماندن برنامههای تنظیم خانواده، جنگ و برخی از سیاستهای غیرمستقیم تشویقی دولت نظریه گذار جمعیتی در کشور صادق نبود و برخلاف این نظریه در مرحله سوم گذار جمعیتی با افزایش نرخ موالید مواجه بودیم به طوری که نرخ موالید در سال ۱۳۶۵ به ۵/۶ رسید. در سال ۱۳۶۸ مجدداً اجرای برخی از برنامههای تنظیم خانواده در ایران آغاز گردید و از این سال به بعد ما شاهد کاهش بسیار سریع (بیشتر و سریعتر از حد برنامهریزی شده) میزان باروری در کشور هستیم به طوری که میزان باروری کل از ۵/۶ فرزند در سال ۱۳۶۵ به ۷/۲ فرزند در سال ۱۳۷۵ و ۸/۱ فرزند در سال ۱۳۸۵ رسیده است. طی سالهای ۸۵–۱۳۷۵ رشد سالانه جمعیت کشور۶۱/۱ درصد بوده که به تدریج در حال کاهش میباشد و در حال حاضر برآوردهای به عمل آمده بیانگر رقم رشد حدود ۲۵/۱ درصد برای کشور میباشد.<ref>اکرم، حسینی مجرد، جمعیت ایران؛ افزایش یا کاهش، تهران: شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، 1394، ص208</ref> | |||
قابل توجه است که نرخ رشد اندک حدود ۲۵/۱ در حالی است که پیک جمعیتی ایران (متولدین سالهای ۵۵ تا ۶۵) در سنین باروری قرار دارند و پیشبینی میشود در سالهای آتی کشور به سمت سالمندی پیش رفته و نرخ رشد جمعیت کاهش چشمگیری پیدا کند. | |||
بر اساس آمار رسمی سرشماری سال ۹۵ دربارهٔ مقایسه میزان موالید، سالیانه بالغ بر یک میلیون و ۳۵۰ هزار ولادت در کل کشور ثبت میشود که میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت در کل کشور ۵‚۱۸ ولادت به ازای هر هزار نفر [[جمعیت]] است. حال استانهای دارای بیشترین میزان ثبت ولادت به نسبت سهم جمعیت به ترتیب استانهای سیستان بلوچستان (۵‚۳۲ در هزار)، هرمزگان (۵‚۲۳ در هزار) و در مناطق مرکزی کشور بسیار پایینتر است. با این نگاه میتوان گفت توازن ولادت در مناطق مختلف کشور بهطور کلی بههم ریخته است، اما آمار دیگر استانها به اندازهای پایین است که میانگین نرخ باروری در کل کشور را کمتر از یک درصد کرده است. این سهم جدای از عدم تعادل تکثیر نسل در استانهای مختلف، بیانگر فاجعهای در نرخ باروری کل کشور است که با نرخ جایگزینی جهانی که ½ است، فاصله معناداری دارد. | |||
=== رویکرد حقوقی === | |||
در قانون حمایت از [[خانواده]] مصوب ۱۵ بهمن ۱۳۵۳ش، بهمنظور جلوگیری از سوء استفاده مرد، محدود کردن چندهمسری و حمایت از زن، در مواد ۱۶ و ۱۷ آمده، مرد نمیتواند با داشتن زن، همسر دیگری انتخاب کند؛<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=14279&fn=d2b12485c0f89d0f1ff4fe6ca4c0f17e.pdf زکیزاده، «بررسی چندهمسری(تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، 1388ش، ص65]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=1710&fn=870902da89145758432925b4478a85ff.pdf کاظمی، «تعدد زوجات در قانون ایران»، 1380ش، ص137].</ref> مگر در یکی از موارد زیر: | |||
# رضایت همسر اول؛ | |||
# عدم قدرت همسر اول در ایفای وظایف [[رابطه زناشویی|زناشویی]]؛ | |||
# عدم [[تمکین زن]] از شوهر؛ | |||
# ابتلای زن به جنون یا بیماریهای صعبالعلاج؛ | |||
# محکومیت زن به برخی مجازاتها؛ | |||
# ابتلای زن به اعتیاد مضر؛ | |||
# ترک زندگی خانوادگی از طرف زن؛ | |||
# [[عقیمسازی|عقیم]] بودن زن؛ | |||
# غایب و مفقودالاثر شدن زن.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=11449&fn=b191397fa766b88a622195f3c8a81d6f.pdf حاجیعلی، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، 1388ش، ص 15].</ref> | |||
در | == پیامدهای چندهمسری == | ||
برخی، چندهمسری را بهترین راه برونرفت از بحران کاهش جمعیت و جلوگیری از افزایش تعداد دختران مجرد در جامعه امروزی دانستهاند؛<ref>[http://www.didbaniran.ir/بخش-اجتماعی-حوادث-5/134220-بانکی-پور-خانم-ها-اصرار-نداشته-باشند-با-پسری-که-ازدواج-نکرده-ازدواج-کنند بانکیپورفرد، «خانمها اصرار نداشته باشند با پسری که ازدواج نکرده ازدواج کنند»، 1401ش].</ref> اما برخی دیگر، چندهمسری را مانع آرامش و ثبات خانواده میدانند.<ref>[https://www.mojnews.com/بخش-اجتماعی-5/416323-رواج-پدیده-چند-همسری-به-افزایش-آمار-مردان-مجرد-دامن-می-زند بهرامی، «رواج پدیده چند همسری به افزایش آمار مردان مجرد دامن میزند»، 1400ش].</ref> بسیاری از جامعهشناسان، افکار عمومی ایرانیان را در تضاد با چندهمسری میانگارند. این در حالی است که در برخی مناطق و خردهفرهنگهای ایرانی، چندهمسری کاملاً مرسوم بوده و نوعی فضیلت بهحساب میآید. در بررسی علل و عوامل اقدام ایرانیان به چندهمسری، به موارد زیر اشاره شده است: امتناع از طلاق، تنوعطلبی، فساد اخلاقی، ازدواج ناخواسته مرد با زن اول، رواج چندهمسری در اقوام، ناتوانی جسمی یا جنسی زن و نیاز به نیروی کار. پیامدهای چندهمسری در ایران به دو دستهٔ کلان آسیبها و فواید تقسیم میشود. | |||
=== آسیبهای چندهمسری === | |||
اگرچه در برخی خردهفرهنگها، میان همسران یک مرد، همکاریهایی وجود دارد، اما معمولاً توزیعِ نابرابرِ توجه عاطفی و مادی شوهر، عامل کشمکش میان همسران است. از سوی دیگر، این نوع [[خانواده]]، به علت عدم حضور مداوم [[پدر]]، نوعی خانوادهٔ تکوالد بهشمار آمده و تأثیرات نامطلوبی بر فرزندان دارد. پژوهشگران به آسیبهای زیر در پدیدهٔ چندهمسری توجه کردهاند: | |||
# از بین رفتن روابط عاطفی و آرامش میان همسران؛ | |||
از | # رواج [[حسد|حسادت]] و تنش بین همسران؛ | ||
# مشکلات اقتصادی بیشتر برای زنان؛ | |||
# تنزل موقیعتهای اجتماعی و اقتصادی فرزندان؛ | |||
# کاهش پیشرفت تحصیلی و [[عزت نفس|عزتنفس]] فرزندان؛ | |||
# ایجاد خصومت بین فرزندان تنی و ناتنی؛ | |||
# کاهش صمیمیت میان والدین و فرزندان.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1437603/آثار-خانواده-بی-سرپرست-و-چند-همسر-بر-فرزندان قاسمزاده، «آثار خانواده بیسرپرست و چندهمسر بر فرزندان»، 1398ش]؛ ا[https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/7334 عتمادی و ابراهیمی، «مقایسهی سلامت روانی فرزندان خانوادههای تکهمسری و دوهمسری»، 1389ش، ص13].</ref> | |||
=== فواید چندهمسری === | |||
# افزایش نسل؛ | |||
# مزیت اقتصادی بهویژه در مناطق روستایی؛ | |||
# امنیت مالی و اجتماعی زنان؛ | |||
# کاهش تعداد دختران مجرد و زنان بیسرپرست.<ref>[https://shenakht.muk.ac.ir/article-1-1133-fa.pdf دشتیانه و همکاران، «چندهمسری و پیامدهای روانی-اجتماعی آن برای زنان»، 1400ش، ص52-49.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۵۱: | خط ۱۲۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع|۲}} | |||
* قرآن کریم | * قرآن کریم | ||
* ابوزهْرَه، محمد، تنظیم الاسلام للمجتمع، دارالعلم، ۱۴۱۲ق. | * ابوزهْرَه، محمد، تنظیم الاسلام للمجتمع، دارالعلم، ۱۴۱۲ق. | ||
* ابوشقّه، عبدالحلیم محمد، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۰ق. | * ابوشقّه، عبدالحلیم محمد، تحریرالمرأه فی عصرالرساله، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۰ق. | ||
* اعتمادی، احمد و جواد ابراهیمی، «مقایسهٔ سلامت روانی فرزندان خانوادههای تکهمسری و دوهمسری»، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۴، پیاپی ۳۱، زمستان ۱۳۸۹ش. | |||
* افرا، علی، «تحلیل ارتباط چندهمسری با نقارهای خانوادگی با نگاهی بر قانون حمایت خانواده»، ماهنامه کانون، سال ۵۲، شماره ۱۱، آذر ۱۳۸۹ش. | |||
* باجوری، جمال محمد فقی رسول، المرأه فی الفکر الاسلامی، عراق، دارالعلم، ۱۹۸۶م. | * باجوری، جمال محمد فقی رسول، المرأه فی الفکر الاسلامی، عراق، دارالعلم، ۱۹۸۶م. | ||
* بانکیپور فرد، امیرحسین، «خانمها اصرار نداشته باشند با پسری که ازدواج نکرده ازدواج کنند»، پایگاه خبری تحلیلی دیدهبان ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۴۰۱ش. | |||
* بهرامی، بهاره، «رواج پدیده چند همسری به افزایش آمار مردان مجرد دامن میزند»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش. | |||
* جاوید، محمدجواد، «از فرهنگ چندهمسری تا حقوق چندهمسری»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، سال ۲، شماره ۱، پاییز ۱۳۸۹ش. | |||
* جمعی از نویسندگان، دائرةالمعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش. | |||
* جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، إسراء، ۱۳۸۰ش. | |||
* حاجیعلی، فریبا، «مبانی فقهی و حقوقی نظام تعدد زوجات در خانواده»، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، دانشگاه امام صادق (ع)، شماره ۵۰، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش. | |||
* حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، چاپ افست، ۱۳۶۸ق. | * حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه فی تحصیل مسائل الشریعه، تهران، چاپ افست، ۱۳۶۸ق. | ||
* حکیم، محسن، مستمسک العروه الوثقی، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۳ق. | * حکیم، محسن، مستمسک العروه الوثقی، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۳ق. | ||
* حیدری، سید کمال (علامه)، اصول استنباط، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش. | * حیدری، سید کمال (علامه)، اصول استنباط، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش. | ||
* دشتیانه، سوده و همکاران، «چندهمسری و پیامدهای روانی-اجتماعی آن برای زنان (یک مقاله مروری سیستماتیک مبتنی بر تبیینهای زیست- روانی تکاملی»، مجله روانشناسی و روانپزشکی شناخت، سال هشتم، شماره ۵، ۱۴۰۰ش. | |||
* رمضان نرگسی، رضا، «بازتاب چندهمسری در جامعه»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، سال ۷، پیاپی ۲۷، بهار ۱۳۸۴ش. | |||
* زحیلی، وهبه، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ هجدهم، ۱۴۳۱ق. | * زحیلی، وهبه، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دارالفکر المعاصر، چاپ هجدهم، ۱۴۳۱ق. | ||
* زکیزاده، مرضیه، «بررسی چندهمسری (تعدد زوجات) در حقوق ایران و کشورهای اسلامی»، گردآوری و تنظیم دبیرخانه دومین همایش جهانی مسائل زنان، ۱۳۸۸ش. | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، ترجمه تفسیر مجمع البیان، ترجمه حسین نوری همدانی، تهران، فراهانی، چاپ اول، بیتا. | |||
* عبدیپورفرد، علی، «تعدد زوجات»، فصلنامه حقوق اسلامی، سال ۵، پیاپی ۲۰، بهار ۱۳۸۸ش. | |||
* غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۳ق. | * غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، کویت، دارالعلم، ۱۴۲۳ق. | ||
* قاسمزاده، فاطمه، «آثار خانواده بیسرپرست و چندهمسر بر فرزندان»، سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۸ش. | |||
* کاظمی، شکوفه، «تعدد زوجات در قانون ایران»، نشر توسعه، مهر ۱۳۸۰ش. | |||
* محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۷ش. | * محمدی ریشهری، محمد، میزان الحکمه، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۷ش. | ||
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، ۱۳۸۴ش. | |||
* مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش. | * مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش. | ||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش. | |||
* نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م. | * نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م. | ||
{{پایان منابع}} | |||
{{ازدواج}} | {{ازدواج}} | ||
