پرش به محتوا

ایمان زنان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
جز ویکی سازی
برچسب: واگردانی دستی
 
(۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''ایمان زن؛'''</big> تقرب به خدا بر پایۀ سرشت عاطفی و پاک زنان.  
{{درشت|'''ایمان زنان؛'''}} تقرب به خدا بر پایهٔ سرشت عاطفی و پاک زنان.


زنان، با عشق و احساس فطریِ خود، نمود کامل‌تری از خداوند نسبت به مردان هستند؛ آنان در فعالیت‌های روزمرۀ زندگی، با بهره‌مندی لازم از این دو خصیصه می‌توانند به مراتب بالایی از ایمان برسند. وجود روایاتی که نقص ایمان را به زنان نسبت داده، همچنین رفتار برخی مردان در جوامع اسلامی موجب شده برخی ادعا کنند که زن در [[اسلام]] از کمال انسانی برخوردار نیست. برخی روایات، نقص ایمان زنان را به ترک [[نماز]] و [[روزه]] در ایام حیض نسبت داده‌اند، اما منظور از این نقص، ترک برخی تکالیف به‌دلیل ضعف آرامش در این دوران است.
زنان، با عشق و احساس فطریِ خود، نمود کامل‌تری از خداوند نسبت به مردان هستند؛ آنان در فعالیت‌های روزمرهٔ زندگی، با بهره‌مندی لازم از این دو خصیصه می‌توانند به مراتب بالایی از ایمان برسند. وجود روایاتی که نقص ایمان را به زنان نسبت داده، همچنین رفتار برخی مردان در جوامع اسلامی موجب شده برخی ادعا کنند که زن در [[اسلام]] از کمال انسانی برخوردار نیست. برخی روایات، نقص ایمان زنان را به ترک [[نماز]] و [[روزه]] در ایام حیض نسبت داده‌اند، اما منظور از این نقص، ترک برخی تکالیف به‌دلیل ضعف آرامش در این دوران است.


==مفهوم ایمان==  
== مفهوم‌شناسی ==
برای ایمان، مفاهیم گوناگونی بیان شده است:
ایمان، از ماده امن همان آرامشی است که به لحاظ قرار گرفتن عقیده در قلب و انجام عمل متناسب با آن عقیده حاصل می‌شود. بر اساس این تعریف اگر چه عقیده هسته اصلی و مرکزی ایمان را تشکیل می‌دهد لکن در کنار آرامش و عمل سه رکن اساسی ایمان به وجود می‌آید که به ترتیب مولفه‌های معرفتی، عاطفی و رفتاری ایمان را شکل می‌دهند. حصول این مولفه‌ها ارتباط دیالکتیک و تنگاتنگی با یکدیگر دارند. اسلام نیز مولفه‌هایی شبیه ایمان دارد با این تفاوت که هسته مرکزی اسلام، رفتار (زبان و اعضا). بنابراین مراتب ایمان با مراتب اسلام دارای پیوستگی و ارتباط است. فرقی که بین ایمان و اسلام وجود دارد این است که ایمان معنایی است قائم به قلب و از قبیل اعتقاد است و اسلام معنایی است قائم به رفتار. اسلام به معنای تسلیم شدن و گردن نهادن است. تسلیم شدن زبان به این است که شهادتین را اقرار کند و تسلیم شدن سایر اعضاء به این است که هر چه خدا دستور می‌دهد ظاهراً انجام دهد. هرچقدر که این تسلیم رفتاری بر اساس اعتقاد قلبی صورت پذیرفته باشد و به آرامش درونی منتهی شود، مراتب ایمان شخص بالاتر می‌رود. عقیده زمینه‌ساز عمل و عمل زمینه‌ساز استحکام عقیده شده و هر دو آنها مراتب امنیت و ایمان را به وجود می‌آورند و بالعکس؛ مثلاً نماز و روزه، اثری در نفس می‌گذارد و اعتقاد متناسب با خود را به همراه می‌آورد. اعتقاد به توحید و معاد نیز در عمل انسان تأثیر می‌گذارد. حالات روانی، هیجانی و عاطفی انسان نیز به عنوان محرک‌های عمل و عقیده و هم به عنوان محصول عمل و عقیده هستند.<ref name=":0">. ر.ک. مسعود امید. ماهیت ایمان از دیدگاه علامه طباطبائی. مجله کیهان اندیشه. شماره 57 ص 55-78؛ مسعود آذربایجانی. ساختار معنایی ایمان در قرآن. مجله انجمن معارف اسلامی. بهار 85 ش 6. ص 11-48</ref>
* باور قلبی و اطمینان فکری برگرفته از تفکر و استدلال و سایر ابزار؛
* انجام اعمال مطابق با عقیدۀ قلبی؛ 
* انجام اعمال و مسئولیت‌هایی محول شده به انسان از ناحیۀ شرع.<ref> اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینۀ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.</ref>


==مراتب ایمان==
برای ایمان، مفاهیم گوناگونی بیان شده است: باور قلبی و اطمینان فکری برگرفته از تفکر و استدلال و سایر ابزار؛ انجام اعمال مطابق با عقیدهٔ قلبی؛ و انجام اعمال و مسئولیت‌هایی محول شده به انسان از ناحیهٔ شرع.<ref>اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.</ref> مراتب ایمان بر محور معرفت به چهار مرتبه تقسیم می‌شود: ایمان لفظی، ایمان تقلیدی، ایمان برهانی و ایمان کشفی. ایمان کشفی، دارای دو مرتبهٔ «عین‌الیقین» و «حق‌الیقین» بوده و ویژهٔ انبیاء و اولیاء است.<ref>علوی، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، 1393ش، ص7.</ref>
مراتب ایمان بر محور معرفت‌ به چهار مرتبه تقسیم می‌شود: ایمان لفظی، ایمان تقلیدی، ایمان برهانی و ایمان کشفی. ایمان کشفی، دارای دو مرتبۀ «عین‌الیقین» و «حق‌الیقین» بوده و ویژۀ انبیاء و اولیاء است.<ref> علوی، «تحلیل معرفت‌محورانۀ مراتب ایمان در فلسفۀ ملاصدرا»، 1393ش، ص7.</ref>


==رابطۀ عاطفه و ایمان زن==
=== نقصان ایمان ===
زن را کانون مهر و عاطفه دانسته‌اند. خداوند زن را همراه با لطافت و ظرافت آفریده<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/fa2010  «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست.]</ref>  و مظهر‎‌‌ اسماء جمال خود ساخته است، در میان صفات جمالیۀ خداوند، مهربانی و رحمت بر دیگر صفات غالب است، پروردگار با ودیعه گذاشتن این صفت خود در وجود زن، او را جلوۀ کامل‌تری از خود نسبت به مرد قرار داده است.<ref> جوادی آملی، زن در آینۀ جلال و جمال، 1386ش، ص102. </ref>  اگر زن احساس و عواطف خود را از هر نوع تعلقی به غیر پروردگارش حفظ کند، می‌تواند از وادی عقل عبور کرده و پا در طریق [[عشق]] و عرفان نهد،<ref> بختیار، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، 1398ش، ص50.</ref>  معرفت‌شناسی و ایمان زن از راه قلب، ذکر و مناجات با سهولت بیشتری مُیسّر است. عرفان زن را دارای اشراق، بصیرت و تجارب عمیق‌تری نسبت به مردان عارف دانسته‌اند. باورمندی زنان و اعتقاد راسخ آنان بر پایۀ پاکی و لطافت<ref> زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص29.</ref>  و همراه با سلامت معنوی است. ایمان زنان، سلامت معنوی جامعه را نیز در پی خواهد داشت.<ref> سلگی و نبوی، «بررسی اثرات سلامت معنوی زن بر خانواده»، 1396ش، ص396. </ref>  زنان در رسیدن به ادراک شهودی می‌توانند موفق‌تر از مردان باشند<ref> رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1.</ref>  و در صورت طی طریق، خود را به غایت ایمان یعنی ایمان کشفی و شهودی برسانند و از مقربان درگاه الهی شوند،<ref> علوی، «تحلیل معرفت‌محورانۀ مراتب ایمان در فلسفۀ ملاصدرا»، 1393ش، ص23.</ref>  این نوع از ایمان در روح و جان آدمی رسوخ دارد<ref> حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشۀ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص59. </ref>  و عشق سریع‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای نیل به آن است.<ref> حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهو‌م‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشۀ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص55. </ref>  زنان در تزکیۀ نفس نیز قوی‌تر از مردان عمل می‌کنند چرا که اشک و گریه از عاطفه و رقت قلب می‌جوشد.<ref> جوادی آملی، زن در آینۀ جلال و جمال، 1386ش، ص92.  </ref>  آنان در کنار فعالیت‌های روزمرۀ زندگی و از طریق اشراق و سیر انفسی خود را به خدا نزدیک می‌کنند.<ref> زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص43.</ref>  زن با فرزندآوری و [[فرزندپروری]]، مراتب ایمان خود را تکمیل می‌کند؛<ref> زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص31.</ref>  [[امام خمینی]]، تربیت فرزند را هم‌سان کار پیامبران (انسان‌سازی) دانسته است.<ref> رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1. </ref>
همان گونه که این مولفه‌ها مراتب دارند، ایمان هم مراتب دارد و نقص در هرکدام از آنها به نقصان در ایمان ختم می‌شود. نقصان در هر یک از عقیده، و عمل به نقصان در امنیت و آرامش منتهی می‌شود و نقصان در آرامش و امنیت روانی نیز می‌تواند زمینه‌ساز نقصان در عمل و عقیده و سرانجام ایمان باشد.<ref name=":0"/>


==شبهۀ نقص ایمان زن==
== عاطفه و ایمان زنان ==
امروزه به بهانۀ دفاع از حقوق زن، برخی با اشاره به تعدادی از احادیث و به‌ویژه خطبۀ [[امام علی]] در [[نهج‌البلاغه]] می‌کوشند تا ایمان زن را تنزل دهند و [[اسلام]] را ضد زن، نشان دهند.<ref> اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینۀ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص1.</ref> امام علی در خطبۀ هشتادم نهج‌البلاغه<ref group="یادداشت"> ...فَأَمَّا نُقْصَانُ إِيمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ فِي أَيَّامِ حَيْضِهِنَّ...</ref> به نقص ایمان زنان اشاره کرده و آن را ناظر به معذوریت از [[نماز]] و [[روزه]] در دورۀ حیض دانسته است.<ref> اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینۀ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص3.</ref> از این منظر، نقص به معنای تفاوت نبوده و به‌معنای ضعف است.<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص60.</ref> برخی نیز مفهوم نقص ایمان در گفتار امام علی را نقص کَمّی دانسته‌اند.<ref> بیرانوند، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص8.</ref>
زن را کانون مهر و عاطفه دانسته‌اند. خداوند زن را همراه با لطافت و ظرافت آفریده<ref>[https://www.islamquest.net/fa/archive/fa2010 «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست.]</ref> و مظهر اسماء جمال خود ساخته است، در میان صفات جمالیهٔ خداوند، مهربانی و رحمت بر دیگر صفات غالب است، پروردگار با ودیعه گذاشتن این صفت خود در وجود زن، او را جلوهٔ کامل‌تری از خود نسبت به مرد قرار داده است.<ref>جوادی آملی، زن در آینهٔ جلال و جمال، 1386ش، ص102.</ref> اگر زن احساس و عواطف خود را از هر نوع تعلقی به غیر پروردگارش حفظ کند، می‌تواند از وادی عقل عبور کرده و پا در طریق [[عشق]] و عرفان نهد،<ref>بختیار، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، 1398ش، ص50.</ref> معرفت‌شناسی و ایمان زن از راه قلب، ذکر و مناجات با سهولت بیشتری مُیسّر است. عرفان زن را دارای اشراق، بصیرت و تجارب عمیق‌تری نسبت به مردان عارف دانسته‌اند. باورمندی زنان و اعتقاد راسخ آنان بر پایهٔ پاکی و لطافت<ref>زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص29.</ref> و همراه با سلامت معنوی است. ایمان زنان، سلامت معنوی جامعه را نیز در پی خواهد داشت.<ref>سلگی و نبوی، «بررسی اثرات سلامت معنوی زن بر خانواده»، 1396ش، ص396.</ref> زنان در رسیدن به ادراک شهودی می‌توانند موفق‌تر از مردان باشند<ref>رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1.</ref> و در صورت طی طریق، خود را به‌غایت ایمان یعنی ایمان کشفی و شهودی برسانند و از مقربان درگاه الهی شوند،<ref>علوی، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، 1393ش، ص23.</ref> این نوع از ایمان در روح و جان آدمی رسوخ دارد<ref>حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشهٔ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص59.</ref> و عشق سریع‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای نیل به آن است.<ref>حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشهٔ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص55.</ref> زنان در تزکیهٔ نفس نیز قوی‌تر از مردان عمل می‌کنند چرا که اشک و گریه از عاطفه و رقت قلب می‌جوشد.<ref>جوادی آملی، زن در آینهٔ جلال و جمال، 1386ش، ص92.</ref> آنان در کنار فعالیت‌های روزمرهٔ زندگی و از طریق اشراق و سیر انفسی خود را به خدا نزدیک می‌کنند.<ref>زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص43.</ref> زن با فرزندآوری و [[فرزندپروری]]، مراتب ایمان خود را تکمیل می‌کند؛<ref>زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص31.</ref> [[امام خمینی]]، تربیت فرزند را هم‌سان کار پیامبران (انسان‌سازی) دانسته است.<ref>رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1.</ref>


==بررسی خطبه==
== نقص ایمان زنان ==
شارحان با توجه به سیاق خطبه، نظر [[امام علی]] در مورد ایمان را انجام اعمال و مسئولیت‌های محول شده از ناحیۀ شرع دانسته‌اند.<ref> اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینۀ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.</ref>  برخی نیز [[ایمان]] را در معنای لغوی آن، یعنی آرامش در نظر گرفته‌اند.<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64.</ref>
با توجه به اینکه در ذیل برخی از روایاتی که زنان را به ناقصات الدین و الایمان خطاب می‌کند، محرومیت زنان از نماز و روزه در زمان عادت ماهانه را به عنوان شاهد ادعا مطرح می‌کند، می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که نقصان از ناحیه برخی از مناسک دینی و حالت جسمی و روانی مطرح است.
ابتدا چنین به‌نظر می‌آید که زنان از نظر ایمان دچار کمبود هستند؛ اما با توجه به ادامۀ خطبه که مربوط به حیض زنان است، گفته شده که مراد، ضعف آرامش زنان در ایام حیض و به دنبال آن منع نماز و روزه بر آنان بوده است<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.</ref>  و در مفهومی دیگر، کم شدن مسئولیت‌های زن و انجام ندادن عباداتی چون نماز و روزه در زمان حیض است. این مسئله نمی‌تواند به مقام و شخصیت زن خللی وارد کند و یا از عقیده و معرفت او بکاهد؛<ref> موسوی، «شبهۀ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.</ref>  ترک نماز و روزه برای زنان در دوران حیض امر واجب الهی است و به‌جهت رحمت خداوند مقدر شده است و هر چیزی که از طرف خدا باشد، مورد نکوهش نیست.<ref> علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبۀ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص116-117.</ref>  ترک برخی اعمال در این دوران علاوه بر نقص نبودن، مساوی عبادت و اطاعت الهی است.<ref> موسوی، «شبهۀ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.</ref> 


===دوران حیض ===
امروزه به بهانهٔ دفاع از حقوق زن، برخی با اشاره به تعدادی از احادیث و به‌ویژه خطبهٔ [[امام علی]] در [[نهج‌البلاغه]] می‌کوشند تا ایمان زن را تنزل دهند و [[اسلام]] را ضد زن، نشان دهند.<ref>اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص1.</ref> امام علی در خطبهٔ هشتادم نهج‌البلاغه<ref group="یادداشت">... فَأَمَّا نُقْصَانُ إِیمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ فِی أَیَّامِ حَیْضِهِنَّ…</ref> به نقص ایمان زنان اشاره کرده و آن را ناظر به معذوریت از [[نماز]] و [[روزه]] در دورهٔ حیض دانسته است.<ref>اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص3.</ref> از این منظر، نقص به معنای تفاوت نبوده و به‌معنای ضعف است.<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص60.</ref> برخی نیز مفهوم نقص ایمان در گفتار امام علی را نقص کَمّی دانسته‌اند.<ref>بیرانوند، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص8.</ref>
آیۀ 222 سورۀ [[بقره]]،<ref group="یادداشت"> وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ... </ref>حیض زنان را «أذی» توصیف کرده است؛ یعنی مایۀ رنج و آزار<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_222_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%87 «آیۀ 222 سورۀ بقره»، ویکی اهل‌البیت.]</ref> و عارضه‌ای که مطابق طبع آن نباشد. البته [[قرآن]] حیض را مرض مطلق ندانسته زیرا نشان از سلامتی جسم و قدرت باروری زنان است. زنان در دوران حیض از لحاظ جسمی و روحی دچار ضعف آرامش هستند و این موضوع از نظر پزشکی و [[روانشناسی]] به اثبات رسیده است؛ به گفتۀ آنان در این دوران زنان دچار افسردگی، بی‌حالی و ضعف اعصاب می‌شوند و این نوسانات خُلقی و تغییرات رفتاری باعث کاهش بازدهی و تغییر نحوۀ فعالیت روزانۀ زنان می‌شود. در این دوران زنان نیاز به استراحت و دوری از فشار روانی دارند؛ مجموع این عوامل و مطابقت احکام شرع با حالات جسمی و روحی انسان، سبب تخفیف تکالیف الهی بر آنان شده است.<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64-67.</ref>


==ایمان  زنان از نظر کمی و کیفی==
=== بررسی خطبه امام علی ===
زنان پس از طی دوران حیض، قضای روزه‌ها را می‌توانند به‌جا آورند و نمازهای واجب غیر از نمازهای روزانه مانند نماز آیات را نیز قضا کنند. همچنین زن حائض می‌تواند با وضو گرفتن، رو به قبله روی سجاده نشستن و ذکر گفتن به ثواب و بهرۀ نمازگزاران، دست یابد.<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص62-63.</ref> از سوی دیگر، سن تکلیف زنان حدوداً شش سال زودتر از مردان است و در این مدت دختران به تکالیف الهی خود مشغول هستند؛ در حالی که پسران هنوز مکلف نشده‌اند؛<ref> علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبۀ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.</ref> برخی این مسئله را نشانۀ آمادگی بیشتر زنان برای دریافت تکالیف الهی نسبت به مردان دانسته‌اند.<ref> موسوی، «شبهۀ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.</ref> زنان در [[دوران بارداری]]، شیردهی و یائسگی نیز حائض نیستند و به اعمال الهی خود می‌پردازند و از نظر کمّی هم در حد مردان قرار می‌گیرند<ref> علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبۀ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.</ref> و نیز اگر مسئلۀ کیفی و حضور قلب در [[نماز]] مطرح باشد، این موضوع اختصاص به همه دارد و مربوط به جنس خاصی نیست؛ چه بسیار زنان پارسایی که از مردان حضور قلب بیشتری دارند.<ref> طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.</ref>  در طول تاریخ، وجود زنان باایمان و معتقد که سرآمد مردان و الگویی برای زن و مرد باشند، بسیار است؛<ref> موسوی، «شبهۀ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.</ref>  آسیه، مریم، یوکابد، ساره، خدیجه و حضرت فاطمه نمونه‌های زنان باایمان هستند.<ref> شریعتی و افشاریان، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدۀ غربی»، 1396ش، ص16.</ref>
شارحان با توجه به سیاق خطبه، نظر [[امام علی]] در مورد ایمان را انجام اعمال و مسئولیت‌های محول شده از ناحیهٔ شرع دانسته‌اند.<ref>اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.</ref> برخی نیز [[ایمان]] را در معنای لغوی آن، یعنی آرامش در نظر گرفته‌اند.<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64.</ref>
ابتدا چنین به‌نظر می‌آید که زنان از نظر ایمان دچار کمبود هستند؛ اما با توجه به ادامهٔ خطبه که مربوط به حیض زنان است، گفته شده که مراد، ضعف آرامش زنان در ایام حیض و به دنبال آن منع نماز و روزه بر آنان بوده است<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.</ref> و در مفهومی دیگر، کم شدن مسئولیت‌های زن و انجام ندادن عباداتی چون نماز و روزه در زمان حیض است. این مسئله نمی‌تواند به مقام و شخصیت زن خللی وارد کند یا از عقیده و معرفت او بکاهد؛<ref>موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.</ref> ترک نماز و روزه برای زنان در دوران حیض امر واجب الهی است و به‌جهت رحمت خداوند مقدر شده است و هر چیزی که از طرف خدا باشد، مورد نکوهش نیست.<ref>علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص116-117.</ref> ترک برخی اعمال در این دوران علاوه بر نقص نبودن، مساوی عبادت و اطاعت الهی است.<ref>موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.</ref>


==یادداشت‌ها==
=== بررسی آیه ۲۲۲ سوره بقره ===
<references group="یادداشت"/>  
آیهٔ ۲۲۲ سورهٔ [[بقره]]،<ref group="یادداشت">وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًی فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِی الْمَحِیضِ…</ref> حیض زنان را «أذی» توصیف کرده است؛ یعنی مایهٔ رنج و آزار<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_222_سوره_بقره «آیۀ 222 سورۀ بقره»، ویکی اهل‌البیت.]</ref> و عارضه‌ای که مطابق طبع آن نباشد. البته [[قرآن]] حیض را مرض مطلق ندانسته زیرا نشان از سلامتی جسم و قدرت باروری زنان است. زنان در دوران حیض از لحاظ جسمی و روحی دچار ضعف آرامش هستند و این موضوع از نظر پزشکی و [[روان‌شناسی]] به اثبات رسیده است؛ به گفتهٔ آنان در این دوران زنان دچار افسردگی، بی‌حالی و ضعف اعصاب می‌شوند و این نوسانات خُلقی و تغییرات رفتاری باعث کاهش بازدهی و تغییر نحوهٔ فعالیت روزانهٔ زنان می‌شود. در این دوران زنان نیاز به استراحت و دوری از فشار روانی دارند؛ مجموع این عوامل و مطابقت احکام شرع با حالات جسمی و روحی انسان، سبب تخفیف تکالیف الهی بر آنان شده است.<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64-67.</ref>


==پانویس==
تغییرات رفتاری، خلقی و روانی در دوران قاعدگی مسئله ای است که تقریباً تمام زنان تجربه کرده و دانشمندان علوم زیستی و روان‌شناسی به آن اذعان می‌کنند. قرآن کریم حیض را حالت رنج آور و آزار دهنده معرفی می‌کند،<ref>. البقرة: 222: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ.. ؛ از تو از مسئله حیض می‌پرسند بگو آن آزاری است برای زنان پس باید که از زنان در حال حیض کناره‌گیری کنید و با ایشان نزدیکی جنسی ننمائید تا وقتی که پاک شوند».</ref> که مقتضی برخی معافیت‌های و احکام ویژه ای برای زنان و در ارتباط با زنان است. دوران قاعدگی به دلیل تغییرات هورمونی بر خلق و روان و رفتار زن تأثیر بسزایی دارد. در فضای علم روان‌شناسی و پزشکی، تغییرات خلقی در آستانه قاعدگی تا روز چهارم به عنوان «تنش قاعدگی» معروف است. این تغییرات منشأ آثار روانی و رفتاری معتنا بهی در زنان می‌گردد. آمار خودکشی، جرایم خشن، پرخاشگری، کودک آزاری، مراجعه به روان پژشکان و روانشناسان، مصرف داروهای مخدر و روان گردان یا آرام بخش و… در بین زنان در این دوران در بیشتر حد خود گزارش شده است. علاوه بر این میزان اضطراب، عدم اعتماد به نفس، افسردگی، بی‌قراری، سردرد، نوسانات خلقی و… تغییر معناداری در مدت زمان قاعدگی نشان می‌دهد.<ref>. برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به :جانت شیبلی هاید، روان‌شناسی زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه.344</ref> هوریشو استورر عضو انجمن پزشکی آمریکا با تأکید برعادت ماهانه زنان آن را نوعی جنون موقت نامید که زنان را بیش از آنکه بتوانند کمک‌های پزشکی در اختیار دیگران بگذارند نیازمند این کمک‌ها می‌سازد.<ref>. رودز. همان. ص 43</ref> همان گونه که شهید مطهری تذکر می‌دهند، زن حائض مثل فرد «محدث» است که به خاطر عدم طهارت از نماز و روزه محروم می‌گردد با این تفاوت که در محدث، با وضو و غسل مانع برطرف می‌شود ولی در زن حایض مادامی که در شرایط حیض است مانع هم وجود دارد.<ref>. مجموعه‌آثاراستادشهیدمطهری، ج‏19، ص 420</ref>
{{پانویس}}
 
==منابع==
* «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ بازدید: 6 آبان 1401ش.
* «آیۀ 222 سورۀ بقره»، ویکی اهل‌البیت، تاریخ بازدید: 9 مهر 1401ش.
* بختیار، مریم، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، نشریۀ زن و فرهنگ، سال یازدهم، شمارۀ 41، پاییز 1398ش.
* اسمعیلی آهندانی، رقیه، «زن در آیینۀ نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در علوم تربیتی و روانشناسی و آسیب‌های اجتماعی ایران، 1394ش.
* بیرانوند، نسرین و دیگران، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، همایش ملی هزارۀ سوم و علوم انسانی، 1394ش.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینۀ جلال و جمال، قم، ناشر چاپی: اسراء، ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه، چاپ چهاردهم، 1386ش.
* حاجی اسماعیلی، محمدرضا و دیگران، «مفهوم شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشه مولوی در مثنوی»، نشریۀ پژوهش‌های ادب عرفانی، دورۀ 7، شمارۀ 1، 1392ش.
* رضایی، مائده، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، فصلنامۀ شمیم نرجس، پیاپی 16، بهار 1390ش.
* زینبی، مهری، جلالی پندری، یدالله، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، پژوهشنامۀ زبان و ادب فارسی، سال سوم، شمارۀ دوم، پیاپی 10، تابستان 1388ش.
* شریعتی، سید صدرالدین و افشاریان، ندا، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدۀ غربی»، نشریۀ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، دورۀ 8، شمارۀ 29، بهار 1396ش.
* طباطبایی امین، طاهره‌سادات و افسردیر، حسین، «معناشناسی ایمان در احادیث»، فصلنامۀ پژوهشنامۀ نهج‌البلاغه، 1392ش.
* علایی رحمانی، فاطمه، «تحلیلی بر خطبۀ هشتاد نهج‌البلاغه»، نشریۀ النهج، شمارۀ 9، 1383ش.
* علوی، سید محمدکاظم، «تحلیل معرفت‌محورانۀ مراتب ایمان در فلسفۀ ملاصدرا»، 1393ش.
* موسوی، مهدیه، «شبهۀ نقصان ایمان زن»، نشریۀ شمیم یاس، 1382ش.


==== حکمت‌های عادت ماهانه ====
ممکن است این توهم ایجاد شود که چرا خداوند زنان را به عارضه و اذیتی مثل حیض مبتلا می‌کند تا در معرض نقصان ایمان قرار گیرند؟ پاسخ به این سئوال را بایستی در حکمت‌های این حالت و کارکردهای فیزیولوژیک، روانشناختی و اجتماعی آن جستجو کرد. به هرتقدیر جهاز تناسلی ویژه زنانه یکی از اصلی‌ترین مولفه‌های هویت جنسی زن است، که نقش‌های متعالی مثل مادری و همسری را برای او رقم می‌زند. ایجاد آمادگی رحم برای پذیرفتن نطفه، قرنتینه ماهیانه رحم از عفونت‌های خارجی که آثار بهداشتی متعددی برای زن، همسر و جنین دارد، از جمله حکمت‌های بهداشتی آن است. به تبع جهاز تناسلی زنانه، هورمون‌هایی مثل استروژن‌ها، پرولاکتین و اکسی توسین تأثیرات روانشناختی و خلقی مثل ویژگی‌های مراقبتی، ارتباطی، محبت و دلسوزی، آرامش و امثال آن را به عنوان بخشی دیگر از هویت زنانه رقم می‌زند. عملکرد این هورمون‌ها ارتباط مستقیم با دوران قاعدگی دارد. از نظر اجتماعی نیز، برخی حجب و حیا زنان را واکنش زن به مسئله حیض قلمداد کرده‌اند. اگرچه در تبیین چگونگی این ارتباط اختلاف‌هایی بین دانشمندان علوم اجتماعی وجود دارد لکن به نظر شهید مطهری حیض می‌تواند یک عامل تکوینی برای حجب زن باشد.<ref>. مجموعه‌آثاراستادشهیدمطهری، ج‏19، ص: 578</ref> برخی دیگر از فمینیست‌ها اعتقاد دارند، با توجه به اینکه زنان از جذابیت، لطافت و زیبایی‌های متمایز کننده ای نسبت به مردان برخوردارند، این امر می‌تواند زمینه‌ساز احساس تمایز و تفاخر در زنان باشد که مانع از اتحاد اجتماعی است. فرایند حیض می‌تواند مانعی برای ایجاد خودشیفتگی ناشی از ظرافت و لطافت در خلقت باشد.


انتقالی از و.ج
در هر صورت باید توجه داشت که لذت‌ها و زیبایی‌های دنیوی با سختی‌ها و مکاره آن پیوند دارد. تاجایی که برخی از فلاسفه ماهیت لذات دنیوی را چیزی جز رفع درد و رنج و اذیت نمی‌دانند. لذت آب و غذا و … برای فرد تشنه و گرسنه محقق می‌گردد. آرامش نیز در بستر ناآرامی حاصل می‌گردد. مکاره و رنج‌ها از نوع جنسیتی آن برای هر کدام از زن و مرد به گونه ای متفاوت رقم خورده است و هرکدام زمینه‌ساز برخی لذت‌های جنسیتی نیز می‌گردد. لذتی که مادر از فرزند خود می‌برد هرگز برای پدر قابل درک و لمس نیست، و این لذت در بستر همین مکاره و لوازم آن بوجود می‌آید.


ایمان یک ارزش بنیادین انسانی است، و وصول به هدف نهایی خلقت از مسیر آن می گذرد. بنابراین  اصول مشترک متعددی از جمله [[اصل اشتراک در هویت انسانی]]، [[اصل اشتراک در هدف نهایی]] و [[اصل اشتراک در ارزش های بنیادین انسانی]] ، نقصان ایمان زنان به عنوان یک نقص غیر قابل جبران و فطری که ریشه در جنسیت داشته باشد و مانع از رسیدن به هدف نهایی خلقت باشد را بر نمی تابد.  
==== ایمان زنان از نظر کمی و کیفی ====
زنان پس از طی دوران حیض، قضای روزه‌ها را می‌توانند به‌جا آورند و نمازهای واجب غیر از نمازهای روزانه مانند نماز آیات را نیز قضا کنند. همچنین زن حائض می‌تواند با وضو گرفتن، رو به قبله روی سجاده نشستن و ذکر گفتن به ثواب و بهرهٔ نمازگزاران، دست یابد.<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص62-63.</ref> از سوی دیگر، سن تکلیف زنان حدوداً شش سال زودتر از مردان است و در این مدت دختران به تکالیف الهی خود مشغول هستند؛ در حالی که پسران هنوز مکلف نشده‌اند؛<ref>علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.</ref> برخی این مسئله را نشانهٔ آمادگی بیشتر زنان برای دریافت تکالیف الهی نسبت به مردان دانسته‌اند.<ref>موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.</ref> زنان در [[دوران بارداری]]، [[شیردهی مادر|شیردهی]] و [[یائسگی]] نیز حائض نیستند و به اعمال الهی خود می‌پردازند و از نظر کمّی هم در حد مردان قرار می‌گیرند<ref>علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.</ref> و نیز اگر مسئلهٔ کیفی و حضور قلب در [[نماز]] مطرح باشد، این موضوع اختصاص به همه دارد و مربوط به جنس خاصی نیست؛ چه بسیار زنان پارسایی که از مردان حضور قلب بیشتری دارند.<ref>طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.</ref> در طول تاریخ، وجود زنان باایمان و معتقد که سرآمد مردان و الگویی برای زن و مرد باشند، بسیار است؛<ref>موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.</ref> آسیه، مریم، یوکابد، ساره، خدیجه و حضرت فاطمه نمونه‌های زنان باایمان هستند.<ref>شریعتی و افشاریان، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدهٔ غربی»، 1396ش، ص16.</ref>


==مراد از ایمان و نقصان ایمان==
== یادداشت‌ها ==
برای تحلیل نقصان ایمان زن بنابر صحت استناد آن به معصوم ناگزیریم معنای ایمان و نقصان ایمان را بدانیم. لذا توضیح مختصری در قالب چند نکته در این مورد ارائه می شود:  <ref>  . ر.ک:  مسعود امید. ماهیت ایمان از دیدگاه علامه طباطبائی. مجله کیهان اندیشه. شماره 57 ص 55-78؛  مسعود آذربایجانی. ساختار معنایی ایمان در قرآن. مجله انجمن معارف اسلامی. بهار 85 ش 6. ص 11-48</ref>
<references group="یادداشت"/>


* نکته اول؛ ایمان، از ماده امن همان آرامشی است که به لحاظ قرار گرفتن عقیده در قلب و انجام عمل متناسب با آن عقیده حاصل می شود. بر اساس این تعریف اگر چه عقیده هسته اصلی و مرکزی ایمان را تشکیل می دهد لکن در کنار آرامش و عمل سه رکن اساسی ایمان به وجود می آید که به ترتیب مولفه های معرفتی ، عاطفی و رفتاری ایمان را شکل می دهند. حصول این مولفه ها ارتباط دیالکتیک و تنگاتنگی با یکدیگر دارند. همان گونه که این مولفه ها مراتب دارند ، ایمان هم مراتب دارد و نقص در هرکدام از آنها به نقصان در ایمان ختم می شود.
== پانویس ==
 
{{پانویس}}
* نکته دوم؛ اسلام نیز مولفه هایی شبیه ایمان دارد با این تفاوت که هسته مرکزی اسلام ، رفتار (زبان و اعضا). بنابراین مراتب ایمان بـا مـراتب اسـلام دارای پیوستگی و ارتباط است. فرقی که بین ایمان و اسلام وجود‌ دارد این است که ایمان معنایی اسـت قـائم به قلب و از قبیل اعتقاد است و اسلام معنایی است قائم به رفتار . اسـلام بـه معنای تسلیم شدن‌ و گردن نهادن است. تسلیم شدن زبان به این است که شـهادتین را اقـرار کند و تسلیم شدن سایر اعضاء به این است که هر چه خدا دسـتور مـی‌دهد ظـاهرا‌ انجام‌ دهد. هرچقدر که این تسلیم رفتاری بر اساس اعتقاد قلبی صورت پذیرفته باشد و به آرامش درونی منتهی شود، مراتب ایمان شخص بالاتر می رود.


* نکته سوم؛ همان طور که اشاره کردیم، تک تک مولفه های ایمان دارای ارتباط دیالکتیک با یکدیگر و در ارتباط با حصول ایمان هستند. عقیده زمینه ساز عمل و عمل زمینه ساز استحکام عقیده شده و هر دو آنها مراتب امنیت و ایمان را به وجود می آورند و بالعکس. مثلا نماز و روزه ، اثری در نفس می گذارد و اعتقاد متناسب با خود را به همراه می آورد. اعتقاد به توحید و معاد نیز در عمل انسان تاثیر می گذارد. حالات روانی، هیجانی و عاطفی انسان نیز به عنوان محرک های عمل و عقیده و هم به عنوان محصول عمل و عقیده هستند.
== منابع ==
 
{{آغاز منابع|۲}}
* نکته چهارم؛ نقصان در هر یک از عقیده، و عمل به نقصان در امنیت و آرامش منتهی می شود و نقصان در آرامش و امنیت روانی نیز می تواند زمینه ساز نقصان در عمل و عقیده و سرانجام ایمان باشد.
* «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۱ش.
 
* «آیهٔ ۲۲۲ سورهٔ بقره»، ویکی اهل‌البیت، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۱ش.
==نقصان ایمان در زنان==
* بختیار، مریم، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، نشریهٔ زن و فرهنگ، سال یازدهم، شمارهٔ ۴۱، پاییز ۱۳۹۸ش.
با توضیحی که در مورد مفهوم ایمان ومولفه های آن ارائه شد می توان ارزیابی کرد که نقصان احتمالی در ایمان از کدام ناحیه متوجه زنان می شود. با توجه به اینکه در ذیل برخی از روایاتی که زنان را به ناقصات الدین و الایمان خطاب می کند ، محرومیت زنان از نماز و روزه در زمان عادت ماهانه را به عنوان شاهد ادعا مطرح می کند، می توان این فرضیه را مطرح کرد که نقصان از ناحیه برخی از مناسک دینی و حالت جسمی و روانی مطرح است.
* اسمعیلی آهندانی، رقیه، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در علوم تربیتی و روان‌شناسی و آسیب‌های اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
 
* بیرانوند، نسرین و دیگران، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، همایش ملی هزارهٔ سوم و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
تغييرات رفتاري ،خلقي و رواني در دوران قاعدگي مسئله اي است که تقريبا تمام زنان  تجربه کرده و دانشمندان علوم زيستي و روان شناسي به آن اذعان مي کنند. قرآن کریم حیض را حالت رنج آور و آزار دهنده معرفی می کند، <ref>  . البقرة : 222 :« وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحيضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ..؛ از تو از مساله حيض مى‏پرسند بگو آن آزارى است براى زنان پس بايد كه از زنان در حال حيض كناره گيرى كنيد و با ايشان نزديكى جنسى ننمائيد تا وقتى كه پاك شوند».</ref> که مقتضی برخی معافیت های و احکام ویژه ای برای زنان و در ارتباط با زنان است. دوران قاعدگي به دليل تغييرات هورموني بر خلق و روان و رفتار زن تاثير بسزايي دارد. در فضای علم روانشناسی و پزشکی ، تغييرات خلقي در آستانه قاعدگی تا روز چهارم به عنوان «تنش قاعدگي» معروف است.اين تغييرات منشا آثار رواني و رفتاري معتنا بهي در زنان مي گردد. آمار خودکشي ، جرايم خشن ، پرخاشگري، کودک آزاری، مراجعه به روان پژشکان و روانشناسان، مصرف داروهای مخدر و روان گردان یا آرام بخش و... در بین زنان در این دوران در بیشتر حد خود گزارش شده است. علاوه بر اين ميزان اضطراب ، عدم اعتماد به نفس، افسردگي، بي قراري، سردرد، نوسانات خلقي و... تغيير معناداري در مدت زمان قاعدگي نشان مي دهد. <ref>  .براي مطالعه بيشتر مراجعه کنيد به :جانت شيبلي هايد، روان شناسي زنان . ترجمه دکتر اکرم خمسه.344</ref>هوریشو استورر عضو انجمن پزشکی امریکا با تاکید برعادت ماهانه زنان آن را نوعی جنون موقت نامید که زنان را بیش از آنکه بتوانند کمک های پزشکی در اختیار دیگران بگذارند نیازمند این کمک ها می سازد.<ref>  . رودز. همان .ص 43</ref> همین وضعیت باعث معافیت زنان از بسیاری از احکام و تکالیف عبادی می شود که نماز و روزه مهمترین آن است.
* جوادی آملی، عبدالله، زن در آینهٔ جلال و جمال، قم، ناشر چاپی: اسراء، ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه، چاپ چهاردهم، ۱۳۸۶ش.
 
* حاجی اسماعیلی، محمدرضا و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشه مولوی در مثنوی»، نشریهٔ پژوهش‌های ادب عرفانی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۲ش.
اگر قائل باشیم که اعمال و مناسک عبادی مانند نماز و روزه تکوینا در حالات روانی (آرامش) و چه بسا معرفتی انسان تاثیر گذار است و آثار ویژه ای در این مسیر به همراه دارد ، بنابراین معافیت از مناسک و اعمالی مثل نماز که به عنوان عروج بخش انسان است ، در حقیقت محرومیت از این آثار است. ضمن اینکه ناامنی خلقی که محصول نوسانات هورمونی زنان در زمان قاعدگی است نیز تاثیر متقابلی در دیگر مولفه های ایمان به جای بگذارد.
* رضایی، مائده، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، فصلنامهٔ شمیم نرجس، پیاپی ۱۶، بهار ۱۳۹۰ش.
 
* زینبی، مهری، جلالی پندری، یدالله، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، پژوهشنامهٔ زبان و ادب فارسی، سال سوم، شمارهٔ دوم، پیاپی ۱۰، تابستان ۱۳۸۸ش.
همان گونه که شهید مطهری تذکر می دهند، زن حائض مثل فرد «محدث» است که به خاطر عدم طهارت از نماز و روزه محروم می گردد با این تفاوت که در محدث ، با وضو و غسل مانع برطرف می شود ولی در زن حایض مادامی که در شرایط حیض است مانع هم وجود دارد. <ref>  . مجموعه‏آثاراستادشهيدمطهرى،ج‏19،ص 420  </ref> زنان در حالت حیض از روی اطاعت و ایمان قلبی ، تسلیم اوامر الهی بوده و نماز و روزه به جای نمی آورند و از این جهت درمقام عبودیت و بندگی خدا ماجور هستند. از دیگر سو با قضاء واجبات فوت شده ، یا برخی عبادات مستحبی که به عنوان جایگزین برای آنان تشریع شده است، و یا تقدم در تشرف به تکلیف نسبت به پسران، آثار این نقصان جبران می شود. بنابراین  هیچ خللی برای رسیدن به هدف نهایی از این جهت وجود ندارد. لکن به لحاظ خللی که به مولفه های ایمان وارد می شود در معرض خطر قرار دارند و برخی اهداف تبعی و اجتماعی آن در حالت حیض متعذر می شود. خصوصيات خلقي، رواني و رفتاري متاثر از قاعدگی مي تواند منشا آثار فاجعه آميزي( شبيه آنچه در جنگ جمل گذشت و باعث صدور برخی از این روایات شد) در تصميم سازي زنان براي اداره يک جامعه يا حکومت و لشکر و ... یا حتی در مراودات خانوادگی باشد.  
* شریعتی، سید صدرالدین و افشاریان، ندا، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدهٔ غربی»، نشریهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲۹، بهار ۱۳۹۶ش.
 
* طباطبایی امین، طاهره‌سادات و افسردیر، حسین، «معناشناسی ایمان در احادیث»، فصلنامهٔ پژوهشنامهٔ نهج‌البلاغه، ۱۳۹۲ش.
==حکمت های عادت ماهانه==
* علایی رحمانی، فاطمه، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، نشریهٔ النهج، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۳ش.
ممکن است این توهم ایجاد شود که چرا خداوند زنان را به عارضه و اذیتی مثل حیض مبتلا می کند تا در معرض نقصان ایمان قرار گیرند؟ پاسخ به این سئوال را بایستی در حکمت های این حالت و کارکردهای فیزیولوژیک ، روانشناختی و اجتماعی آن جستجو کرد.  
* علوی، سید محمدکاظم، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، ۱۳۹۳ش.
 
* موسوی، مهدیه، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، نشریهٔ شمیم یاس، ۱۳۸۲ش.
به هرتقدیر جهاز تناسلی ویژه زنانه یکی از اصلی ترین مولفه های هویت جنسی زن است، که نقش های متعالی مثل مادری و همسری را برای او رقم می زند. ایجاد آمادگی رحم برای پذیرفتن نطفه، قرنتینه ماهیانه رحم از عفونت های خارجی که آثار بهداشتی متعددی برای زن، همسر و جنین دارد، از جمله حکمت های بهداشتی آن است. به تبع جهاز تناسلی زنانه ، هورمون هایی مثل استروژن ها، پرولاکتین و اکسی توسین تاثیرات روانشناختی و خلقی مثل ویژگی های مراقبتی، ارتباطی، محبت و دلسوزی، آرامش و امثال آن را به عنوان بخشی دیگر از هویت زنانه رقم می زند. عملکرد این هورمون ها ارتباط مستقیم با دوران قاعدگی دارد. از نظر اجتماعی نیز، برخی حجب و حیا زنان را واکنش زن به مسئله حیض قلمداد کرده اند. اگرچه در تبیین چگونگی این ارتباط اختلاف هایی بین دانشمندان علوم اجتماعی وجود دارد لکن به نظر شهید مطهری حیض می تواند یک عامل تکوینی برای حجب زن باشد. <ref>  . مجموعه‏آثاراستادشهيدمطهرى، ج‏19، ص: 578</ref> برخی دیگر از فمینیست ها اعتقاد دارند، با توجه به اینکه زنان از جذابیت ، لطافت و زیبایی های متمایز کننده ای نسبت به مردان برخوردارند، این امر می تواند زمینه ساز احساس تمایز و تفاخر در زنان باشد که مانع از اتحاد اجتماعی است. فرایند حیض می تواند مانعی برای ایجاد خودشیفتگی ناشی از ظرافت و لطافت در خلقت باشد.  
{{پایان منابع}}
 
در هر صورت باید توجه داشت که لذت ها و زیبایی های دنیوی با سختی ها و مکاره آن پیوند دارد. تاجایی که برخی از فلاسفه ماهیت لذات دنیوی را چیزی جز رفع درد و رنج و اذیت نمی دانند. لذت آب و غذا و ... برای فرد تشنه و گرسنه محقق می گردد. آرامش نیز در بستر ناآرامی حاصل می گردد. مکاره و رنج ها از نوع جنسیتی آن برای هر کدام از زن و مرد به گونه ای متفاوت رقم خورده است و هرکدام زمینه ساز برخی لذت های جنسیتی نیز می گردد. لذتی که مادر از فرزند خود می برد هرگز برای پدر قابل درک و لمس نیست، و این لذت در بستر همین مکاره و لوازم آن بوجود می آید.  
 
==پانویس==
{{پانویس}}

نسخهٔ کنونی تا ۱ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۲۶

ایمان زنان؛ تقرب به خدا بر پایهٔ سرشت عاطفی و پاک زنان.

زنان، با عشق و احساس فطریِ خود، نمود کامل‌تری از خداوند نسبت به مردان هستند؛ آنان در فعالیت‌های روزمرهٔ زندگی، با بهره‌مندی لازم از این دو خصیصه می‌توانند به مراتب بالایی از ایمان برسند. وجود روایاتی که نقص ایمان را به زنان نسبت داده، همچنین رفتار برخی مردان در جوامع اسلامی موجب شده برخی ادعا کنند که زن در اسلام از کمال انسانی برخوردار نیست. برخی روایات، نقص ایمان زنان را به ترک نماز و روزه در ایام حیض نسبت داده‌اند، اما منظور از این نقص، ترک برخی تکالیف به‌دلیل ضعف آرامش در این دوران است.

مفهوم‌شناسی

ایمان، از ماده امن همان آرامشی است که به لحاظ قرار گرفتن عقیده در قلب و انجام عمل متناسب با آن عقیده حاصل می‌شود. بر اساس این تعریف اگر چه عقیده هسته اصلی و مرکزی ایمان را تشکیل می‌دهد لکن در کنار آرامش و عمل سه رکن اساسی ایمان به وجود می‌آید که به ترتیب مولفه‌های معرفتی، عاطفی و رفتاری ایمان را شکل می‌دهند. حصول این مولفه‌ها ارتباط دیالکتیک و تنگاتنگی با یکدیگر دارند. اسلام نیز مولفه‌هایی شبیه ایمان دارد با این تفاوت که هسته مرکزی اسلام، رفتار (زبان و اعضا). بنابراین مراتب ایمان با مراتب اسلام دارای پیوستگی و ارتباط است. فرقی که بین ایمان و اسلام وجود دارد این است که ایمان معنایی است قائم به قلب و از قبیل اعتقاد است و اسلام معنایی است قائم به رفتار. اسلام به معنای تسلیم شدن و گردن نهادن است. تسلیم شدن زبان به این است که شهادتین را اقرار کند و تسلیم شدن سایر اعضاء به این است که هر چه خدا دستور می‌دهد ظاهراً انجام دهد. هرچقدر که این تسلیم رفتاری بر اساس اعتقاد قلبی صورت پذیرفته باشد و به آرامش درونی منتهی شود، مراتب ایمان شخص بالاتر می‌رود. عقیده زمینه‌ساز عمل و عمل زمینه‌ساز استحکام عقیده شده و هر دو آنها مراتب امنیت و ایمان را به وجود می‌آورند و بالعکس؛ مثلاً نماز و روزه، اثری در نفس می‌گذارد و اعتقاد متناسب با خود را به همراه می‌آورد. اعتقاد به توحید و معاد نیز در عمل انسان تأثیر می‌گذارد. حالات روانی، هیجانی و عاطفی انسان نیز به عنوان محرک‌های عمل و عقیده و هم به عنوان محصول عمل و عقیده هستند.[۱]

برای ایمان، مفاهیم گوناگونی بیان شده است: باور قلبی و اطمینان فکری برگرفته از تفکر و استدلال و سایر ابزار؛ انجام اعمال مطابق با عقیدهٔ قلبی؛ و انجام اعمال و مسئولیت‌هایی محول شده به انسان از ناحیهٔ شرع.[۲] مراتب ایمان بر محور معرفت به چهار مرتبه تقسیم می‌شود: ایمان لفظی، ایمان تقلیدی، ایمان برهانی و ایمان کشفی. ایمان کشفی، دارای دو مرتبهٔ «عین‌الیقین» و «حق‌الیقین» بوده و ویژهٔ انبیاء و اولیاء است.[۳]

نقصان ایمان

همان گونه که این مولفه‌ها مراتب دارند، ایمان هم مراتب دارد و نقص در هرکدام از آنها به نقصان در ایمان ختم می‌شود. نقصان در هر یک از عقیده، و عمل به نقصان در امنیت و آرامش منتهی می‌شود و نقصان در آرامش و امنیت روانی نیز می‌تواند زمینه‌ساز نقصان در عمل و عقیده و سرانجام ایمان باشد.[۱]

عاطفه و ایمان زنان

زن را کانون مهر و عاطفه دانسته‌اند. خداوند زن را همراه با لطافت و ظرافت آفریده[۴] و مظهر اسماء جمال خود ساخته است، در میان صفات جمالیهٔ خداوند، مهربانی و رحمت بر دیگر صفات غالب است، پروردگار با ودیعه گذاشتن این صفت خود در وجود زن، او را جلوهٔ کامل‌تری از خود نسبت به مرد قرار داده است.[۵] اگر زن احساس و عواطف خود را از هر نوع تعلقی به غیر پروردگارش حفظ کند، می‌تواند از وادی عقل عبور کرده و پا در طریق عشق و عرفان نهد،[۶] معرفت‌شناسی و ایمان زن از راه قلب، ذکر و مناجات با سهولت بیشتری مُیسّر است. عرفان زن را دارای اشراق، بصیرت و تجارب عمیق‌تری نسبت به مردان عارف دانسته‌اند. باورمندی زنان و اعتقاد راسخ آنان بر پایهٔ پاکی و لطافت[۷] و همراه با سلامت معنوی است. ایمان زنان، سلامت معنوی جامعه را نیز در پی خواهد داشت.[۸] زنان در رسیدن به ادراک شهودی می‌توانند موفق‌تر از مردان باشند[۹] و در صورت طی طریق، خود را به‌غایت ایمان یعنی ایمان کشفی و شهودی برسانند و از مقربان درگاه الهی شوند،[۱۰] این نوع از ایمان در روح و جان آدمی رسوخ دارد[۱۱] و عشق سریع‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای نیل به آن است.[۱۲] زنان در تزکیهٔ نفس نیز قوی‌تر از مردان عمل می‌کنند چرا که اشک و گریه از عاطفه و رقت قلب می‌جوشد.[۱۳] آنان در کنار فعالیت‌های روزمرهٔ زندگی و از طریق اشراق و سیر انفسی خود را به خدا نزدیک می‌کنند.[۱۴] زن با فرزندآوری و فرزندپروری، مراتب ایمان خود را تکمیل می‌کند؛[۱۵] امام خمینی، تربیت فرزند را هم‌سان کار پیامبران (انسان‌سازی) دانسته است.[۱۶]

نقص ایمان زنان

با توجه به اینکه در ذیل برخی از روایاتی که زنان را به ناقصات الدین و الایمان خطاب می‌کند، محرومیت زنان از نماز و روزه در زمان عادت ماهانه را به عنوان شاهد ادعا مطرح می‌کند، می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که نقصان از ناحیه برخی از مناسک دینی و حالت جسمی و روانی مطرح است.

امروزه به بهانهٔ دفاع از حقوق زن، برخی با اشاره به تعدادی از احادیث و به‌ویژه خطبهٔ امام علی در نهج‌البلاغه می‌کوشند تا ایمان زن را تنزل دهند و اسلام را ضد زن، نشان دهند.[۱۷] امام علی در خطبهٔ هشتادم نهج‌البلاغه[یادداشت ۱] به نقص ایمان زنان اشاره کرده و آن را ناظر به معذوریت از نماز و روزه در دورهٔ حیض دانسته است.[۱۸] از این منظر، نقص به معنای تفاوت نبوده و به‌معنای ضعف است.[۱۹] برخی نیز مفهوم نقص ایمان در گفتار امام علی را نقص کَمّی دانسته‌اند.[۲۰]

بررسی خطبه امام علی

شارحان با توجه به سیاق خطبه، نظر امام علی در مورد ایمان را انجام اعمال و مسئولیت‌های محول شده از ناحیهٔ شرع دانسته‌اند.[۲۱] برخی نیز ایمان را در معنای لغوی آن، یعنی آرامش در نظر گرفته‌اند.[۲۲] ابتدا چنین به‌نظر می‌آید که زنان از نظر ایمان دچار کمبود هستند؛ اما با توجه به ادامهٔ خطبه که مربوط به حیض زنان است، گفته شده که مراد، ضعف آرامش زنان در ایام حیض و به دنبال آن منع نماز و روزه بر آنان بوده است[۲۳] و در مفهومی دیگر، کم شدن مسئولیت‌های زن و انجام ندادن عباداتی چون نماز و روزه در زمان حیض است. این مسئله نمی‌تواند به مقام و شخصیت زن خللی وارد کند یا از عقیده و معرفت او بکاهد؛[۲۴] ترک نماز و روزه برای زنان در دوران حیض امر واجب الهی است و به‌جهت رحمت خداوند مقدر شده است و هر چیزی که از طرف خدا باشد، مورد نکوهش نیست.[۲۵] ترک برخی اعمال در این دوران علاوه بر نقص نبودن، مساوی عبادت و اطاعت الهی است.[۲۶]

بررسی آیه ۲۲۲ سوره بقره

آیهٔ ۲۲۲ سورهٔ بقره،[یادداشت ۲] حیض زنان را «أذی» توصیف کرده است؛ یعنی مایهٔ رنج و آزار[۲۷] و عارضه‌ای که مطابق طبع آن نباشد. البته قرآن حیض را مرض مطلق ندانسته زیرا نشان از سلامتی جسم و قدرت باروری زنان است. زنان در دوران حیض از لحاظ جسمی و روحی دچار ضعف آرامش هستند و این موضوع از نظر پزشکی و روان‌شناسی به اثبات رسیده است؛ به گفتهٔ آنان در این دوران زنان دچار افسردگی، بی‌حالی و ضعف اعصاب می‌شوند و این نوسانات خُلقی و تغییرات رفتاری باعث کاهش بازدهی و تغییر نحوهٔ فعالیت روزانهٔ زنان می‌شود. در این دوران زنان نیاز به استراحت و دوری از فشار روانی دارند؛ مجموع این عوامل و مطابقت احکام شرع با حالات جسمی و روحی انسان، سبب تخفیف تکالیف الهی بر آنان شده است.[۲۸]

تغییرات رفتاری، خلقی و روانی در دوران قاعدگی مسئله ای است که تقریباً تمام زنان تجربه کرده و دانشمندان علوم زیستی و روان‌شناسی به آن اذعان می‌کنند. قرآن کریم حیض را حالت رنج آور و آزار دهنده معرفی می‌کند،[۲۹] که مقتضی برخی معافیت‌های و احکام ویژه ای برای زنان و در ارتباط با زنان است. دوران قاعدگی به دلیل تغییرات هورمونی بر خلق و روان و رفتار زن تأثیر بسزایی دارد. در فضای علم روان‌شناسی و پزشکی، تغییرات خلقی در آستانه قاعدگی تا روز چهارم به عنوان «تنش قاعدگی» معروف است. این تغییرات منشأ آثار روانی و رفتاری معتنا بهی در زنان می‌گردد. آمار خودکشی، جرایم خشن، پرخاشگری، کودک آزاری، مراجعه به روان پژشکان و روانشناسان، مصرف داروهای مخدر و روان گردان یا آرام بخش و… در بین زنان در این دوران در بیشتر حد خود گزارش شده است. علاوه بر این میزان اضطراب، عدم اعتماد به نفس، افسردگی، بی‌قراری، سردرد، نوسانات خلقی و… تغییر معناداری در مدت زمان قاعدگی نشان می‌دهد.[۳۰] هوریشو استورر عضو انجمن پزشکی آمریکا با تأکید برعادت ماهانه زنان آن را نوعی جنون موقت نامید که زنان را بیش از آنکه بتوانند کمک‌های پزشکی در اختیار دیگران بگذارند نیازمند این کمک‌ها می‌سازد.[۳۱] همان گونه که شهید مطهری تذکر می‌دهند، زن حائض مثل فرد «محدث» است که به خاطر عدم طهارت از نماز و روزه محروم می‌گردد با این تفاوت که در محدث، با وضو و غسل مانع برطرف می‌شود ولی در زن حایض مادامی که در شرایط حیض است مانع هم وجود دارد.[۳۲]

حکمت‌های عادت ماهانه

ممکن است این توهم ایجاد شود که چرا خداوند زنان را به عارضه و اذیتی مثل حیض مبتلا می‌کند تا در معرض نقصان ایمان قرار گیرند؟ پاسخ به این سئوال را بایستی در حکمت‌های این حالت و کارکردهای فیزیولوژیک، روانشناختی و اجتماعی آن جستجو کرد. به هرتقدیر جهاز تناسلی ویژه زنانه یکی از اصلی‌ترین مولفه‌های هویت جنسی زن است، که نقش‌های متعالی مثل مادری و همسری را برای او رقم می‌زند. ایجاد آمادگی رحم برای پذیرفتن نطفه، قرنتینه ماهیانه رحم از عفونت‌های خارجی که آثار بهداشتی متعددی برای زن، همسر و جنین دارد، از جمله حکمت‌های بهداشتی آن است. به تبع جهاز تناسلی زنانه، هورمون‌هایی مثل استروژن‌ها، پرولاکتین و اکسی توسین تأثیرات روانشناختی و خلقی مثل ویژگی‌های مراقبتی، ارتباطی، محبت و دلسوزی، آرامش و امثال آن را به عنوان بخشی دیگر از هویت زنانه رقم می‌زند. عملکرد این هورمون‌ها ارتباط مستقیم با دوران قاعدگی دارد. از نظر اجتماعی نیز، برخی حجب و حیا زنان را واکنش زن به مسئله حیض قلمداد کرده‌اند. اگرچه در تبیین چگونگی این ارتباط اختلاف‌هایی بین دانشمندان علوم اجتماعی وجود دارد لکن به نظر شهید مطهری حیض می‌تواند یک عامل تکوینی برای حجب زن باشد.[۳۳] برخی دیگر از فمینیست‌ها اعتقاد دارند، با توجه به اینکه زنان از جذابیت، لطافت و زیبایی‌های متمایز کننده ای نسبت به مردان برخوردارند، این امر می‌تواند زمینه‌ساز احساس تمایز و تفاخر در زنان باشد که مانع از اتحاد اجتماعی است. فرایند حیض می‌تواند مانعی برای ایجاد خودشیفتگی ناشی از ظرافت و لطافت در خلقت باشد.

در هر صورت باید توجه داشت که لذت‌ها و زیبایی‌های دنیوی با سختی‌ها و مکاره آن پیوند دارد. تاجایی که برخی از فلاسفه ماهیت لذات دنیوی را چیزی جز رفع درد و رنج و اذیت نمی‌دانند. لذت آب و غذا و … برای فرد تشنه و گرسنه محقق می‌گردد. آرامش نیز در بستر ناآرامی حاصل می‌گردد. مکاره و رنج‌ها از نوع جنسیتی آن برای هر کدام از زن و مرد به گونه ای متفاوت رقم خورده است و هرکدام زمینه‌ساز برخی لذت‌های جنسیتی نیز می‌گردد. لذتی که مادر از فرزند خود می‌برد هرگز برای پدر قابل درک و لمس نیست، و این لذت در بستر همین مکاره و لوازم آن بوجود می‌آید.

ایمان زنان از نظر کمی و کیفی

زنان پس از طی دوران حیض، قضای روزه‌ها را می‌توانند به‌جا آورند و نمازهای واجب غیر از نمازهای روزانه مانند نماز آیات را نیز قضا کنند. همچنین زن حائض می‌تواند با وضو گرفتن، رو به قبله روی سجاده نشستن و ذکر گفتن به ثواب و بهرهٔ نمازگزاران، دست یابد.[۳۴] از سوی دیگر، سن تکلیف زنان حدوداً شش سال زودتر از مردان است و در این مدت دختران به تکالیف الهی خود مشغول هستند؛ در حالی که پسران هنوز مکلف نشده‌اند؛[۳۵] برخی این مسئله را نشانهٔ آمادگی بیشتر زنان برای دریافت تکالیف الهی نسبت به مردان دانسته‌اند.[۳۶] زنان در دوران بارداری، شیردهی و یائسگی نیز حائض نیستند و به اعمال الهی خود می‌پردازند و از نظر کمّی هم در حد مردان قرار می‌گیرند[۳۷] و نیز اگر مسئلهٔ کیفی و حضور قلب در نماز مطرح باشد، این موضوع اختصاص به همه دارد و مربوط به جنس خاصی نیست؛ چه بسیار زنان پارسایی که از مردان حضور قلب بیشتری دارند.[۳۸] در طول تاریخ، وجود زنان باایمان و معتقد که سرآمد مردان و الگویی برای زن و مرد باشند، بسیار است؛[۳۹] آسیه، مریم، یوکابد، ساره، خدیجه و حضرت فاطمه نمونه‌های زنان باایمان هستند.[۴۰]

یادداشت‌ها

  1. ↑ ... فَأَمَّا نُقْصَانُ إِیمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ فِی أَیَّامِ حَیْضِهِنَّ…
  2. ↑ وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًی فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِی الْمَحِیضِ…

پانویس

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ . ر.ک. مسعود امید. ماهیت ایمان از دیدگاه علامه طباطبائی. مجله کیهان اندیشه. شماره 57 ص 55-78؛ مسعود آذربایجانی. ساختار معنایی ایمان در قرآن. مجله انجمن معارف اسلامی. بهار 85 ش 6. ص 11-48
  2. ↑ اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.
  3. ↑ علوی، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، 1393ش، ص7.
  4. ↑ «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست.
  5. ↑ جوادی آملی، زن در آینهٔ جلال و جمال، 1386ش، ص102.
  6. ↑ بختیار، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، 1398ش، ص50.
  7. ↑ زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص29.
  8. ↑ سلگی و نبوی، «بررسی اثرات سلامت معنوی زن بر خانواده»، 1396ش، ص396.
  9. ↑ رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1.
  10. ↑ علوی، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، 1393ش، ص23.
  11. ↑ حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشهٔ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص59.
  12. ↑ حاجی اسماعیلی و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشهٔ مولوی در مثنوی»، 1392ش، ص55.
  13. ↑ جوادی آملی، زن در آینهٔ جلال و جمال، 1386ش، ص92.
  14. ↑ زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص43.
  15. ↑ زینبی و جلالی پنداری، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، 1388ش، ص31.
  16. ↑ رضایی، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، 1390ش، ص1.
  17. ↑ اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص1.
  18. ↑ اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص3.
  19. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص60.
  20. ↑ بیرانوند، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص8.
  21. ↑ اسمعیلی آهندانی، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، 1394ش، ص4.
  22. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64.
  23. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.
  24. ↑ موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.
  25. ↑ علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص116-117.
  26. ↑ موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص2.
  27. ↑ «آیۀ 222 سورۀ بقره»، ویکی اهل‌البیت.
  28. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص64-67.
  29. ↑ . البقرة: 222: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ.. ؛ از تو از مسئله حیض می‌پرسند بگو آن آزاری است برای زنان پس باید که از زنان در حال حیض کناره‌گیری کنید و با ایشان نزدیکی جنسی ننمائید تا وقتی که پاک شوند».
  30. ↑ . برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به :جانت شیبلی هاید، روان‌شناسی زنان. ترجمه دکتر اکرم خمسه.344
  31. ↑ . رودز. همان. ص 43
  32. ↑ . مجموعه‌آثاراستادشهیدمطهری، ج‏19، ص 420
  33. ↑ . مجموعه‌آثاراستادشهیدمطهری، ج‏19، ص: 578
  34. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص62-63.
  35. ↑ علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.
  36. ↑ موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.
  37. ↑ علایی رحمانی، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، 1383ش، ص117.
  38. ↑ طباطبایی امین و افسردیر، «معناشناسی ایمان در احادیث»، 1392ش، ص63.
  39. ↑ موسوی، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، 1382ش، ص3.
  40. ↑ شریعتی و افشاریان، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدهٔ غربی»، 1396ش، ص16.

منابع

  • «آیا زن موجودی لطیف است؟ یا انسانی ضعیف؟»، وب‌سایت اسلام کوئست، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۱ش.
  • «آیهٔ ۲۲۲ سورهٔ بقره»، ویکی اهل‌البیت، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۱ش.
  • بختیار، مریم، «جایگاه معنوی زن در عرفان اسلامی»، نشریهٔ زن و فرهنگ، سال یازدهم، شمارهٔ ۴۱، پاییز ۱۳۹۸ش.
  • اسمعیلی آهندانی، رقیه، «زن در آیینهٔ نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در علوم تربیتی و روان‌شناسی و آسیب‌های اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
  • بیرانوند، نسرین و دیگران، «سیمای زن در نهج‌البلاغه»، همایش ملی هزارهٔ سوم و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، زن در آینهٔ جلال و جمال، قم، ناشر چاپی: اسراء، ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه، چاپ چهاردهم، ۱۳۸۶ش.
  • حاجی اسماعیلی، محمدرضا و دیگران، «مفهوم‌شناسی ایمان و پیوند آن با تجربه دینی در اندیشه مولوی در مثنوی»، نشریهٔ پژوهش‌های ادب عرفانی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۲ش.
  • رضایی، مائده، «آشنایان ره عشق، عرفان زن از نگاه امام خمینی»، فصلنامهٔ شمیم نرجس، پیاپی ۱۶، بهار ۱۳۹۰ش.
  • زینبی، مهری، جلالی پندری، یدالله، «زنان و سیروسلوک عرفانی»، پژوهشنامهٔ زبان و ادب فارسی، سال سوم، شمارهٔ دوم، پیاپی ۱۰، تابستان ۱۳۸۸ش.
  • شریعتی، سید صدرالدین و افشاریان، ندا، «زنان مقدس قرآنی، بدیلی شناخت‌شناسانه در برابر زن مسخ شدهٔ غربی»، نشریهٔ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲۹، بهار ۱۳۹۶ش.
  • طباطبایی امین، طاهره‌سادات و افسردیر، حسین، «معناشناسی ایمان در احادیث»، فصلنامهٔ پژوهشنامهٔ نهج‌البلاغه، ۱۳۹۲ش.
  • علایی رحمانی، فاطمه، «تحلیلی بر خطبهٔ هشتاد نهج‌البلاغه»، نشریهٔ النهج، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۳ش.
  • علوی، سید محمدکاظم، «تحلیل معرفت‌محورانهٔ مراتب ایمان در فلسفهٔ ملاصدرا»، ۱۳۹۳ش.
  • موسوی، مهدیه، «شبههٔ نقصان ایمان زن»، نشریهٔ شمیم یاس، ۱۳۸۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ایمان_زنان&oldid=67442»