حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
جز ویکی سازی و تمیزکاری |
||
| (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | | تصویر = | ||
| زیرنویس تصویر =خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی | | زیرنویس تصویر =خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی | ||
| image_alt =خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی | | image_alt =خوشنویسی نام «جعفر الصادق» به خط ثلث در مسجدالنبی | ||
| فایل پادکست = | | فایل پادکست =امام جعفر صادق.ogg | ||
| حجم فایلپادکست = | | حجم فایلپادکست =9/28 | ||
| تاریخ پادکست = | | تاریخ پادکست =24-3-1405 | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = | ||
| خط ۳۱: | خط ۳۱: | ||
'''{{درشت|امام جعفر بن محمد}}'''، امام ششم شیعیان. | '''{{درشت|امام جعفر بن محمد}}'''، امام ششم شیعیان. | ||
امام جعفر صادق در سال ۸۳ هجری قمری در مدینه متولد شد و در سال ۱۴۸ هجری در همان شهر به شهادت رسید. ایشان ششمین امام شیعیان و بنیانگذار مکتب علمی و فقهی جعفری بود که آثارش بر تمام | امام جعفر صادق در سال ۸۳ هجری قمری در [[مدینه]] متولد شد و در سال ۱۴۸ هجری در همان شهر به [[شهادت]] رسید. ایشان ششمین امام [[شیعیان]] و بنیانگذار مکتب علمی و فقهی جعفری بود که آثارش بر تمام [[مسلمانان]]، اعم از شیعه و سنی، تأثیر گذاشت. دوران زندگی او مصادف با افول [[امویان]] و آغاز [[عباسیان]] بود و از این فرصت تاریخی برای پایهگذاری یک نهضت علمی بزرگ بهره برد. بیش از چهار هزار شاگرد در رشتههای گوناگون دینی و علمی پرورش داد و در مباحث کلامی و فقهی، اندیشههای ماندگاری بر جای گذاشت. در عین حال با [[غلو]]، تحریف و جریانهای انحرافی به شدت مقابله میکرد. شخصیت ایشان، آمیختهای از زهد، تقوا، دانش، [[سخاوت]] و حسن خلق بود، به گونهای که حتی مخالفان نیز او را به عنوان فقیهترین و برترین عالمان عصر میستودند. امام صادق با دوری از قیامهای سیاسی آن زمان، مسیر حفظ و تقویت اسلام و تشیع را در عرصهٔ دانش، اندیشه و فرهنگ هموار ساخت. | ||
==معرفی امام جعفر بن محمد== | ==معرفی امام جعفر بن محمد== | ||
جعفر بن محمد فرزند [[امام باقر|محمد بن علی]] و فاطمه<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص5.</ref><ref group="یادداشت">اُمفروة که از [[امام سجاد]] روایات زیادی نقل کرده است. (مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341)</ref> دختر قاسم بن محمد بن أبیبکر است.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص266؛ مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص429.</ref> وی در [[شنبه]] یا [[جمعه]] [[۱۷ ربیعالاول]] سال ۸۳<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص233.</ref> یا ۸۰ هجری<ref>إربلی، کشف الغُمَّة فی معرفة الأئمّة، 1381ق، ج2، ص155؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4.</ref> در [[مدینه]] به دنیا آمد. کنیهاش ابواسماعیل،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428.</ref> ابوموسی،<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص51.</ref> ابوعبدالله و القابش، صادق (که به خاطر راستی در گفتار، بدان مُلقَّب شده بود<ref>ابنخَلَّکان، وَفَیات الأعیان و أنباءُ أبناءِ الزمان، 1367ق، ج1، ص291؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص8.</ref>)،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص341 (پاورقی).</ref> صابر، فاضل، طاهر،<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص428- 429؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص3.</ref> قائم، منجی، کافی<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص50.</ref> و عمود الشرف<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> است. در [[۱۵ رجب]] یا [[۱۵ شوال|۱۵]]<ref>زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص154.</ref> یا [[۲۵ شوال]]<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> سال ۱۴۸هجری<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271.</ref> در سن ۶۵،<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص154.</ref> ۶۸،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354 (پاورقی)؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> ۶۶<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص266؛ مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> یا ۷۱ سالگی<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> در [[مدینه]]، در زمان منصور، خلیفهٔ عباسی به واسطهٔ مسمومیت از دنیا رفت و در [[بقیع]]، کنار عمویش، [[امام حسن|حسن]]، جدش، [[امام سجاد]] و پدرش، [[امام محمد باقر]] مدفون شد.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> | |||
جعفر بن محمد | |||
در برخی منابع، نظیر «الکافی»، «الإرشاد»، «کشف الغُمّۀ» از رحلت او با عناوین «مَضی»، «مات» و «قُبِضَ» تعبیر شده است که نشان از مرگ طبیعی او دارد. اما در منابع دیگر، نظیر «الفصول المهمّۀ» و «مصباح کفعمی» آمده است که او را زهر خورانیدند.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص45؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> | در برخی منابع، نظیر «الکافی»، «الإرشاد»، «کشف الغُمّۀ» از رحلت او با عناوین «مَضی»، «مات» و «قُبِضَ» تعبیر شده است که نشان از مرگ طبیعی او دارد. اما در منابع دیگر، نظیر «الفصول المهمّۀ» و «مصباح کفعمی» آمده است که او را زهر خورانیدند.<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص45؛ زرندی حنفی، فضیلتهای آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل سنت، 1393ش، ص155.</ref> | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۰: | ||
امام صادق دارای ده<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284.</ref> یا یازده فرزند<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص308.</ref> به نامهای اسماعیل، که برخی گمان میکنند او امامِ بعد از امام ششم است، در حیات پدرش از دنیا رفت،<ref group="یادداشت">فرقهٔ اسماعیلیه که بعدها به دو فرقهٔ نَزاریّه و مُستَعلَویّه تقسیم شدند، برخی قائل به زنده بودن او و برخی قائل به استمرار امامت در فرزندش محمد هستند. (شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص5-6؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص285)</ref> عبدالله (أفطَح) که پس از پدرش، ادعای [[امامت]] کرد،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص297.</ref> محمد (دیباج) که در سال ۲۰۳ق در [[گرگان]] وفات یافت و مأمون بر او نماز خواند،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص302.</ref> [[امام موسی کاظم|موسی]] (الکاظم)، علی و عباس،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص268.</ref> اسحاق، امّ فروه، اسماء، فاطمه<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284؛ ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> و یحیی<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> است. | امام صادق دارای ده<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284.</ref> یا یازده فرزند<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص308.</ref> به نامهای اسماعیل، که برخی گمان میکنند او امامِ بعد از امام ششم است، در حیات پدرش از دنیا رفت،<ref group="یادداشت">فرقهٔ اسماعیلیه که بعدها به دو فرقهٔ نَزاریّه و مُستَعلَویّه تقسیم شدند، برخی قائل به زنده بودن او و برخی قائل به استمرار امامت در فرزندش محمد هستند. (شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص5-6؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص285)</ref> عبدالله (أفطَح) که پس از پدرش، ادعای [[امامت]] کرد،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص297.</ref> محمد (دیباج) که در سال ۲۰۳ق در [[گرگان]] وفات یافت و مأمون بر او نماز خواند،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج2، ص302.</ref> [[امام موسی کاظم|موسی]] (الکاظم)، علی و عباس،<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، 1387ش، ج2، ص268.</ref> اسحاق، امّ فروه، اسماء، فاطمه<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص284؛ ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> و یحیی<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص434.</ref> است. | ||
جعفر بن محمد، | جعفر بن محمد، ۱۲<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342.</ref> یا ۱۳ سال<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> از حیات خود را در عهد [[امامت]] [[امام سجاد]]، و ۲۰ سال<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342.</ref> را در دورهٔ [[امامت]] [[امام باقر]] گذراند و ۳۰،<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354.</ref> ۳۳<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص354 (پاورقی).</ref> یا ۳۴ سال<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271.</ref> نیز دوران امامتش بوده است. همچنین، با ۱۲ خلیفه اموی و عباسی؛ عبدالملک بن مروان، ولید بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک، هشام بن عبدالملک،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4 و 11.</ref> ولید بن یزید بن عبدالملک، یزید بن ولید بن عبدالملک، ابراهیم بن ولید و مروان بن محمد (از خلفای اموی) و ابوالعباس عبدالله بن محمد (سَفّاح) و ابوجعفر منصور دوانیقی (از خلفای عباسی) معاصر بوده است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص 348-349؛ الرحمة، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، 1424ق، ص238-239؛ شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص4 و 11.</ref> | ||
==ادلهٔ امامت جعفر بن محمد== | ==ادلهٔ امامت جعفر بن محمد== | ||
وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم]] بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص303.</ref> همچنین بنابر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که پیامبر از جانب جبرائیل به [[حضرت فاطمه|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پس از [[امام باقر | وی یکی از ۱۲ امامی است که [[پیامبر اکرم]] بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۱۱؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۳۹۰ق، ص396-۳۹۷؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص303.</ref> همچنین بنابر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که پیامبر از جانب جبرائیل به [[حضرت فاطمه|فاطمه]] داده بود، ذکر شده است که امامِ پس از [[امام باقر|محمد بن علی]]، فرزندش، جعفر بن محمد است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص272؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> همچنین، در صحیفهای که نزد اُمّسَلَمه بوده است، نیز، نام یکایک امامان شیعه ذکر شده و یادآوری شده است که علم و سلاح هر یک از امامان، به امام بعدی به ارث گذاشته شده است.<ref>مفید، الإرشاد، 1399ق، ص275؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص303.</ref> | ||
در حدیث «أوصیائی الإثنیعشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، اشاره به امامت جعفر بن محمد دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> پدرش [[ | در حدیث «أوصیائی الإثنیعشر»<ref>قندوزی حنفی، ینابیع المودّة، جزء3، ص11.</ref> نیز، اشاره به امامت جعفر بن محمد دارد.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص176.</ref> پدرش [[امام باقر]] نیز بر امامتش تصریح کرده است.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص342-343؛ مفید، الإرشاد، 1399ق، ص271؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص9.</ref> روایات در باب امامت امام صادق، در کتابهای «الکافی – کتاب الحجۀ»، «إثبات الوصیۀ»، «الإرشاد»، «کشف الغُمّۀ فی معرفۀ الأئمۀ – ج۲، ص۱۶۷–۱۷۳» و «إثبات الهُداۀ» آمده است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص326.</ref> | ||
==سبک زندگی جعفر بن محمد== | ==سبک زندگی جعفر بن محمد== | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۰: | ||
زمانهٔ او، مصادف با انقلابهای فکری و سیاسی بود، که اکثرشان برای [[اسلام]] و مسلمین تهدید محسوب میشدند. غُلاۀ، زنادقه، متصوفه و فقیهان قیاسی (کسانی که در استنباطات خود رو به قیاس میآوردند)، در زمرهٔ آنها بودند. غالب این جریانات و جنبشهای فکری – سیاسی، در دهه دوم تا پنجم قرن دوم هجری ظهور کردند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص121، 126 و 130.</ref> در این دوره، علوم حدیث، کلام، تاریخ، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، قرائت، [[فقه اسلامی|فقه]]،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص190.</ref> طب، فلسفه، نجوم و ریاضیات،<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> پدید آمده و شکوفا شدند. | زمانهٔ او، مصادف با انقلابهای فکری و سیاسی بود، که اکثرشان برای [[اسلام]] و مسلمین تهدید محسوب میشدند. غُلاۀ، زنادقه، متصوفه و فقیهان قیاسی (کسانی که در استنباطات خود رو به قیاس میآوردند)، در زمرهٔ آنها بودند. غالب این جریانات و جنبشهای فکری – سیاسی، در دهه دوم تا پنجم قرن دوم هجری ظهور کردند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص121، 126 و 130.</ref> در این دوره، علوم حدیث، کلام، تاریخ، [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، قرائت، [[فقه اسلامی|فقه]]،<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص190.</ref> طب، فلسفه، نجوم و ریاضیات،<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> پدید آمده و شکوفا شدند. | ||
در دوران امام صادق، به واسطهٔ اختلافات سیاسی گسترده که دولت امویان را رو به افول برده بود و نیز نهضتهای فکری و فرهنگی، زمینهای فراهم شده بود که خلفای اموی و عباسی، بر امام صادق تمرکز نداشته باشند و او را آزاد گذاشته بودند.<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> امام با استفاده از این شرایط با آسودگی خاطر، نهضت علمی را که [[ | در دوران امام صادق، به واسطهٔ اختلافات سیاسی گسترده که دولت امویان را رو به افول برده بود و نیز نهضتهای فکری و فرهنگی، زمینهای فراهم شده بود که خلفای اموی و عباسی، بر امام صادق تمرکز نداشته باشند و او را آزاد گذاشته بودند.<ref>عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> امام با استفاده از این شرایط با آسودگی خاطر، نهضت علمی را که [[امام باقر]] آغاز کرده بود، استمرار بخشید<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص244-245؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص360.</ref> که حاصل آن، [[تربیت]] بیش از چهارهزار دانشمند در عرصههای مختلف، بود.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵۴؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص121-122؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص329؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص360؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص187 و 189.</ref> | ||
همچنین، دوران بنیعباس همراه با حرّیّت فکری و آزادی عقیده بود<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> و به واسطهٔ نهضت ترجمه و خیزشهای علمی و دینی، در بین مردم شور و نشاط علمی ایجاد شده بود،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126-130.</ref> که ناشی از محیط صددرصد مذهبیِ آن روزِ جامعهٔ اسلامی، تشویق [[قرآن]] و [[حضرت محمد|پیامبر]] به علماندوزی، تعلُّم، تفکر و تعقُّل،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص140؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> اختلاط [[مسلمانان]] با سایر فرهنگها و نژادهای ایرانی، مصری و سوری، که سابقهٔ فکری و علمی داشتند،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص127، 140و141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359.</ref> مطرح شدن مسألهٔ «جهان وطنی» و تبدیل مرزهای جغرافیایی به مرزهای اعتقادی و زیستِ مسالمتآمیز مسلمانان از هر تیره و نژاد در کنار همدیگر،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141.</ref> برخورد تساهلی و تسامحی در مقولات دینی با غیرمسلمانان و اهل کتاب،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص355.</ref> بود. | همچنین، دوران بنیعباس همراه با حرّیّت فکری و آزادی عقیده بود<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> و به واسطهٔ نهضت ترجمه و خیزشهای علمی و دینی، در بین مردم شور و نشاط علمی ایجاد شده بود،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص126-130.</ref> که ناشی از محیط صددرصد مذهبیِ آن روزِ جامعهٔ اسلامی، تشویق [[قرآن]] و [[حضرت محمد|پیامبر]] به علماندوزی، تعلُّم، تفکر و تعقُّل،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص140؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص358.</ref> اختلاط [[مسلمانان]] با سایر فرهنگها و نژادهای ایرانی، مصری و سوری، که سابقهٔ فکری و علمی داشتند،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص127، 140و141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359.</ref> مطرح شدن مسألهٔ «جهان وطنی» و تبدیل مرزهای جغرافیایی به مرزهای اعتقادی و زیستِ مسالمتآمیز مسلمانان از هر تیره و نژاد در کنار همدیگر،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141.</ref> برخورد تساهلی و تسامحی در مقولات دینی با غیرمسلمانان و اهل کتاب،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص141؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص359؛ پیشوایی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، 1380ش، ص355.</ref> بود. | ||
| خط ۹۱: | خط ۹۰: | ||
جعفر بن محمد با تمام جریانهای فکری عصر خود، از جمله مادّیّون و زَنادقه (مُلحِدانی نظیر ابن أبیالعَوجاء، ابنطالوت، ابوشاکر دیصانی، عبدالمالک بصری و ابنمُقَفَّع)،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص285-287.</ref> مانویان، یهودیان، مسیحیان و علمای فقهی و کلامی [[اهل سنت]]، نظیر ابوحنیفه،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص290.</ref> مواجهه، مناظره و برخورد داشته است.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص168-174؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص215-220؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص189-190.</ref> امام صادق، مسائل فقهی، کلامی و علمی را بهصورت کلاسیک ارائه کرده و در هر زمینه، بهصورت تخصصی، شاگردانی را تربیت کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص140؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref> | جعفر بن محمد با تمام جریانهای فکری عصر خود، از جمله مادّیّون و زَنادقه (مُلحِدانی نظیر ابن أبیالعَوجاء، ابنطالوت، ابوشاکر دیصانی، عبدالمالک بصری و ابنمُقَفَّع)،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص285-287.</ref> مانویان، یهودیان، مسیحیان و علمای فقهی و کلامی [[اهل سنت]]، نظیر ابوحنیفه،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص290.</ref> مواجهه، مناظره و برخورد داشته است.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130؛ کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص168-174؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص215-220؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص189-190.</ref> امام صادق، مسائل فقهی، کلامی و علمی را بهصورت کلاسیک ارائه کرده و در هر زمینه، بهصورت تخصصی، شاگردانی را تربیت کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص140؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref> | ||
حُمران بن أعیَن، در علم قرائت، أبان بن تغلِب، در لغت، زُرارۀ بن أعین، در فقه، مؤمن الطاق، در [[کلام]]، هُشام بن حَکَم، در [[امامت]]، هُشام بن سالم، در [[توحید]] و حمزه طیّار، در مباحث جبر و اختیار، توسط امام صادق پرورش یافتند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص172-173؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص362-363؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref> در چنین فضایی، مکتب فقهی باقِرَین ([[ | حُمران بن أعیَن، در علم قرائت، أبان بن تغلِب، در لغت، زُرارۀ بن أعین، در فقه، مؤمن الطاق، در [[کلام]]، هُشام بن حَکَم، در [[امامت]]، هُشام بن سالم، در [[توحید]] و حمزه طیّار، در مباحث جبر و اختیار، توسط امام صادق پرورش یافتند.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص172-173؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص362-363؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص201.</ref> در چنین فضایی، مکتب فقهی باقِرَین ([[امام باقر]] و امام صادق) شکل گرفت.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص138؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص189.</ref> حوزهٔ درس [[فقه]] جعفر بن محمد، در مدینه، از همه پررونقتر بود و امامان مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت، بیواسطه (ابوحنیفه و مالک بن أنَس) یا باواسطه (شافعی شاگرد مالک) در شمار شاگردان امام صادق بودهاند.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص130-131.</ref> | ||
==دانشافزایی جعفر بن محمد در جامعهٔ مسلمان== | ==دانشافزایی جعفر بن محمد در جامعهٔ مسلمان== | ||
| خط ۱۰۸: | خط ۱۰۷: | ||
*مبتنی بر اندیشه، تعمُّق و تواناییهای علمی بود؛ | *مبتنی بر اندیشه، تعمُّق و تواناییهای علمی بود؛ | ||
*خروجی دانشگاه، سمبُلهای علم و تقوا بودند؛ | *خروجی دانشگاه، سمبُلهای علم و تقوا بودند؛ | ||
*به مرور، شعبههایی در کوفه، بصره، [[قم]] و مصر دایر کرد؛ | *به مرور، شعبههایی در کوفه، بصره، [[قم]] و [[مصر]] دایر کرد؛ | ||
*از منابع تشریع، یعنی [[قرآن]] و سنت نبوی بهرهمند بود؛ | *از منابع تشریع، یعنی [[قرآن]] و سنت نبوی بهرهمند بود؛ | ||
*اهتمام بر ثبت و ضبط و تدوین و نگارش داشت | *اهتمام بر ثبت و ضبط و تدوین و نگارش داشت | ||
*مباحثش، تخصصی بوده و در رشتههای مختلف، دانشجویانی مستعد، به تحصیل اشتغال داشتند. | *مباحثش، تخصصی بوده و در رشتههای مختلف، دانشجویانی مستعد، به تحصیل اشتغال داشتند. | ||
قابل ذکر است که این دانشگاه، در رشتههای پزشکی، بهداشت، جانورشناسی، گیاهشناسی، داروهای گیاهی، ستارهشناسی، شیمی، فیزیک، فلسفه، کلام، تاریخ، فقه و اصول، حدیث، [[علوم قرآن | قابل ذکر است که این دانشگاه، در رشتههای پزشکی، بهداشت، جانورشناسی، گیاهشناسی، داروهای گیاهی، ستارهشناسی، شیمی، فیزیک، فلسفه، کلام، تاریخ، فقه و اصول، حدیث، [[علوم قرآن]] و قرائت و [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، سیاست و عرفان، فارغالتحصیلان زبده و زبردستی را تقدیم جامعهٔ آن روز کرد.<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص163-172.</ref> | ||
==وضعیت سیاسی و اجتماعی دوران جعفر بن محمد== | ==وضعیت سیاسی و اجتماعی دوران جعفر بن محمد== | ||
| خط ۱۲۵: | خط ۱۲۴: | ||
==مسألهٔ خلافت جعفر بن محمد== | ==مسألهٔ خلافت جعفر بن محمد== | ||
جعفر بن محمد، برای امام سه ویژگی ذکر کرده است: | جعفر بن محمد، برای امام سه ویژگی ذکر کرده است: [[پاکدامنی]]، [[صبر|بردباری]] (تا خشمش را فرو خورَد) و خوشبرخوردی با زیردستان (تا رابطهاش با آنها، چونان پدری مهربان باشد).<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص282-283.</ref> | ||
امام صادق، در دورهای میزیست که مردم به لحاظ دینی (فسق و فجور حاکمان اموی، جنایات نسبت به بزرگان دین نظیر [[امام حسین]] و حجر بن عدی) و دنیوی (ظلم امثال حجاج بن یوسف | امام صادق، در دورهای میزیست که مردم به لحاظ دینی (فسق و فجور حاکمان اموی، جنایات نسبت به بزرگان دین نظیر [[امام حسین]] و [[حجر بن عدی]]) و دنیوی (ظلم امثال [[حجاج بن یوسف ثقفی]]) با حکومت اموی زاویه پیدا کرده بودند،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص104.</ref> اما به دلیل آن که شرایط و امکانات را برای قیامِ به حق فراهم نمیدید و خلوص نیت را در قیامکنندگان عباسی با شعار «الرضا من آل محمد» مشاهده نمیکرد،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص115؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص367؛ نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص199.</ref> به هیچ وجه در این قبیل اقدامات و انقلابها دخالت نکرد.<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص109؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248 و 250.</ref> | ||
هنگامی که ابومسلم و ابوسَلمَۀ به وی نامه نوشته و اعلام ارادت و وفاداری کردند، در پاسخشان به این نکته که شما از ما و شیعهٔ ما نیستید،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص111-112؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص98؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص237- 238، 241-243؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص364-366.</ref> بسنده کرد. او حتی با قیامهای علویان، نظیر زید بن علی و محمد بن عبدالله (نفس زکیه) که بهعنوان مهدی آل محمد! بهپا خاست،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص41 و 46.</ref> همراهی نکرد و حتی از [[مدینه]] خارج شده و تا بازگشت آرامش به مدینه، در خارجِ شهر بیتوته میکرد.<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص435؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص282.</ref> | هنگامی که ابومسلم و ابوسَلمَۀ به وی نامه نوشته و اعلام ارادت و وفاداری کردند، در پاسخشان به این نکته که شما از ما و شیعهٔ ما نیستید،<ref>مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص111-112؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص248؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص98؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص237- 238، 241-243؛ عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، ص364-366.</ref> بسنده کرد. او حتی با قیامهای علویان، نظیر زید بن علی و محمد بن عبدالله (نفس زکیه) که بهعنوان مهدی آل محمد! بهپا خاست،<ref>شهیدی، زندگانی امام صادق، جعفر بن محمد، 1389ش، ص41 و 46.</ref> همراهی نکرد و حتی از [[مدینه]] خارج شده و تا بازگشت آرامش به مدینه، در خارجِ شهر بیتوته میکرد.<ref>ابنجوزی، تذکرة الخواصّ، 1427ق، ص435؛ حکیم، پیشوایان هدایت، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ج8، ص282.</ref> | ||
| خط ۱۳۳: | خط ۱۳۲: | ||
او بهدرستی پیشبینی کرده بود که ابوالعباس عبدالله سَفّاح و سپس برادرش ابوجعفر منصور (دوانیقی) بر تخت خلافت تکیه خواهند زد و سپس فرزندان منصور با خلافت بازی کرده و انقلاب مردمی علیه بنیامیه را به بیراهه خواهند کشید.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص349.</ref> همچنین، امام صادق، مسلمانی را تنها در مبارزه با ظلم و کشتهشدن، نمیدید، بلکه استفاده از فرصتها در زمینههای دیگر از جمله رونق علمی و گسترش معارف اسلامی را نیز از وظایف مسلمانی میدانست که خود بدان مبادرت کرده بود و موجب مانایی اسلام، بهویژه تشیع شد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص245؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص144.</ref> از آن زمان تا کنون، إتّکای شیعه از نظر فکری و اعتقادی، به جعفر بن محمد است و جمع کثیری از ثِقات شیعه، اصول و فروع دین را از امام صادق اخذ کردهاند.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص239.</ref> | او بهدرستی پیشبینی کرده بود که ابوالعباس عبدالله سَفّاح و سپس برادرش ابوجعفر منصور (دوانیقی) بر تخت خلافت تکیه خواهند زد و سپس فرزندان منصور با خلافت بازی کرده و انقلاب مردمی علیه بنیامیه را به بیراهه خواهند کشید.<ref>مسعودی، إثبات الوصیة، 1362ش، ص349.</ref> همچنین، امام صادق، مسلمانی را تنها در مبارزه با ظلم و کشتهشدن، نمیدید، بلکه استفاده از فرصتها در زمینههای دیگر از جمله رونق علمی و گسترش معارف اسلامی را نیز از وظایف مسلمانی میدانست که خود بدان مبادرت کرده بود و موجب مانایی اسلام، بهویژه تشیع شد.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، 1389ش، ج2، ص245؛ مطهری، سیری در سیرهٔ ائمّه اطهار، 1383ش، ص144.</ref> از آن زمان تا کنون، إتّکای شیعه از نظر فکری و اعتقادی، به جعفر بن محمد است و جمع کثیری از ثِقات شیعه، اصول و فروع دین را از امام صادق اخذ کردهاند.<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص239.</ref> | ||
امامت در فرهنگ | [[امامت]] در فرهنگ [[شیعه]]، رهبری فکری و معنوی جامعه را نیز برعهده دارد،<ref>نصیری، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، 1384ش، ص206.</ref> و امام صادق، صیانتِ شیعه از انحرافات را وظیفهٔ خود دانسته و آن را سرلوحهٔ زندگی و برنامهٔ کاری خود قرار داده بود.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص325.</ref> | ||
==غلو در مورد جعفر بن محمد== | ==غلو در مورد جعفر بن محمد== | ||
| خط ۱۴۷: | خط ۱۴۶: | ||
==فقه جعفر بن محمد== | ==فقه جعفر بن محمد== | ||
امام صادق، قرآن را به عنوان اصل، و حاکم بر سنت و حدیث میدانست، و سنت و حدیث را به عنوان فرع، مطرح کرده و ملاک درستی حدیث را، انطباقش با قرآن میدانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص355-356.</ref> وی در تعلیمات فقهی میکوشید که بدعتها و خرافات را از شریعت نبوی بزداید.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص144.</ref> همچنین، او شاگردان خود را به صداقت، درستی، فضیلت و تقوا فراخوانده و به معنویات و تحکیم مبانی اخلاقی دعوت میکرد و به موازات رعایت اصول اخلاقی فردی، رعایت موازین اجتماعی را نیز جزو وظایف مسلمان حقیقی میدانست.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص176-177.</ref> | امام صادق، [[قرآن]] را به عنوان اصل، و حاکم بر سنت و حدیث میدانست، و سنت و حدیث را به عنوان فرع، مطرح کرده و ملاک درستی حدیث را، انطباقش با قرآن میدانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص355-356.</ref> وی در تعلیمات فقهی میکوشید که بدعتها و خرافات را از شریعت نبوی بزداید.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص144.</ref> همچنین، او شاگردان خود را به صداقت، درستی، فضیلت و تقوا فراخوانده و به معنویات و تحکیم مبانی اخلاقی دعوت میکرد و به موازات رعایت اصول اخلاقی فردی، رعایت موازین اجتماعی را نیز جزو وظایف مسلمان حقیقی میدانست.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص176-177.</ref> | ||
امام صادق با پرهیز دادن شیعیان از روآوری به احادیث دیگران، موجبات شکلگیری فقه شیعه را بهصورت اصیل و مستقل و بر اساس روایات [[اهلبیت | امام صادق با پرهیز دادن شیعیان از روآوری به احادیث دیگران، موجبات شکلگیری فقه شیعه را بهصورت اصیل و مستقل و بر اساس روایات [[اهلبیت]]، فراهم آورد.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص345.</ref> در این چارچوب، شیعیان بهعنوان گروهی از مسلمانان معرفی شدند که وقتی مردم در سنت و حدیث نبوی اختلاف میکنند، آنها سخن علی را مبنا قرار میدهند و هرگاه مردم در روایات [[امام علی]] اختلاف کردند، آنها سخن جعفر بن محمد را ملاک عمل خود قرار میدهند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص346.</ref> از این منظر، سخنان امامان شیعه از جمله امام صادق، برآمده و برگرفته از سخنان رسول خدا است.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص346-347.</ref> | ||
امام صادق با رأی و قیاس که دو منبع استخراج احکام در فقه اهل سنت بود، مخالفت کرده و پیشوایان اهل سنت، به ویژه ابوحنیفه را از قیاس پرهیز میداد. امام صادق، علت رویآوری اهل سنت به رأی و قیاس را کمبود منابع روایی میدانست؛ ابوحنیفه از ۱۵۰ حدیثی که نقل کرده بود، فقط ۱۷ حدیث و مالک نیز از بین روایات منقوله، فقط ۳۰۰ حدیث را صحیح و معتبر میدانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص351-352.</ref> | امام صادق با رأی و قیاس که دو منبع استخراج احکام در فقه اهل سنت بود، مخالفت کرده و پیشوایان اهل سنت، به ویژه ابوحنیفه را از قیاس پرهیز میداد. امام صادق، علت رویآوری اهل سنت به رأی و قیاس را کمبود منابع روایی میدانست؛ ابوحنیفه از ۱۵۰ حدیثی که نقل کرده بود، فقط ۱۷ حدیث و مالک نیز از بین روایات منقوله، فقط ۳۰۰ حدیث را صحیح و معتبر میدانست.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص351-352.</ref> | ||
| خط ۱۶۲: | خط ۱۶۱: | ||
==میراث ماندگار جعفر بن محمد== | ==میراث ماندگار جعفر بن محمد== | ||
*تربیتِ حدود به ۴۰۰۰ شاگرد در علوم مختلف دینی و غیردینی؛<ref>حکیم، پیشوایان هدایت، ج8، پیشوای مذهب، حضرت امام جعفر صادق، 1385ش، ص300.</ref> | |||
*تربیتِ | |||
*صدور روایات باارزش فراوان در عرصههای فقهی، تفسیری، کلامی و اخلاقی؛<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص332؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref> | *صدور روایات باارزش فراوان در عرصههای فقهی، تفسیری، کلامی و اخلاقی؛<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص332؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref> | ||
*سخنان حکیمانه در باب خداشناسی و | *سخنان حکیمانه در باب [[خداشناسی]] و [[عبادت]]، در وصف دنیا، [[شیعیان]] و مؤمنان، در مواعظ و حِکَم و پزشکی و بهداشت؛<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص195-241.</ref> | ||
*رسالهٔ توحید مُفَضَّل بن عمر در ردّ مادّیّون و اثبات صانع و | *رسالهٔ توحید مُفَضَّل بن عمر در ردّ مادّیّون و اثبات صانع و [[توحید]]؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref> | ||
*کتاب مصباح الشریعۀ و مفتاح الحقیقۀ در سیر و سلوک معنوی، بیان گناهان کبیره و در باب شرایع و قوانین دین؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251-252.</ref> | *کتاب مصباح الشریعۀ و مفتاح الحقیقۀ در سیر و سلوک معنوی، بیان [[گناهان کبیره]] و در باب شرایع و قوانین دین؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251-252.</ref> | ||
*رسائل جابر بن حیّان؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص252؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref> | *رسائل جابر بن حیّان؛<ref>جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص252؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص192.</ref> | ||
*رساله در باب رفتار با مردم، به عبدالله بن نجاشی (حاکم اهواز).<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص179-180.</ref> | *رساله در باب رفتار با مردم، به عبدالله بن نجاشی (حاکم [[اهواز]]).<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص179-180.</ref> | ||
همچنین از جعفر بن محمد، مناظرات بسیار جالب توجهی به یادگار مانده است، که میتوان به مناظره وی با طبیب هندی در قالب حدیث «إهلیلجَه» اشاره کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص185-191؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref> | همچنین از جعفر بن محمد، مناظرات بسیار جالب توجهی به یادگار مانده است، که میتوان به مناظره وی با طبیب هندی در قالب حدیث «إهلیلجَه» اشاره کرد.<ref>کمپانی، حضرت صادق (ع)، 1352ش، ص185-191؛ جُندی، الإمام جعفر الصادق، تحقیق احمد جاسم المالکی، 1427ق، ص251؛ منتظرالقائم، تاریخ امامت، 1384ش، ص191.</ref> | ||
