ساسانیان: تفاوت میان نسخه‌ها

آثار هنری و معماری به‌جا مانده از دوران ساسانیان مانند طاق کسری، کعبۀ زرتشت و تعداد زیادی نقش برجسته و کتیبه، جایگاه فرهنگی و پیشرفت تمدنی ساسانیان را نشان می‌دهد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1277226-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF% «ساسانیان از اردشیر اول تا یزدگرد سوم»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>  برخی از این آثار امروزه در سازمان بین‌المللی یونسکو ثبت شده و میراث جهانی و بشری محسوب می‌شود. برای مثال، چند اثر این دوره مانند قلعۀ دختر، شهر گور و کاخ اردشیر در شهرستان فیروزآباد، شهر بیشاپور، نقوش برجستۀ تنگ چوگان و [[غار شاپور]] در شهرستان کازرون، همچنین کاخ ساسانی در شهرستان سروستان ثبت جهانی شده<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/787006/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «میراث ساسانیان ثبت جهانی شد»، خبر آنلاین.] </ref>  و تخت سلیمان نیز در سال1382ش به‌عنوان نمونه‌ای برجسته از معماری دوران ساسانیان به ثبت جهانی رسیده است. <ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970410000983/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%8 «ایران در ایستگاه بیست و سوم میراث جهانی/ رونق گردشگری مهم‌ترین اهمیت جهانی شدن آثار تاریخی»، خبرگزاری فارس.] </ref>  

در دوران ساسانیان فرهنگ و تمدن ایرانی فراتر از مرزهای ایران نیز اثرگذاربوده است؛ برای مثال هنوز قبطی‌های مصر نوروز ایرانی را جشن می‌گیرند. هنر ساسانی به‌خصوص روی پارچه‌های ابریشمی و نقش و نگارهای آن در مصر و حتی بیزانس (روم شرقی) استفاده و از روی آن کپی‌برداری شده است. کلماتی نیز از فارسی میانه (پهلوی) وارد زبان یونانی در همان زمان شد. در چین نیز بازی چوگان و شطرنج و ایده‌های دیگری از ایران رسید.<ref>[https://asre-eghtesad.com/%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/ «عصر ساسانیان، دوران ثبات اقتصادی و طولانی در حوزۀ تمدن ایرانشهری»، وب‌سایت عصر اقتصاد.]</ref>  به نظر پژوهشگران، ساسانیان از بسیاری جهات پایه‌های دنیای مدرن را بنا کردند؛ زیرا بسیاری از آداب و رسوم و مقررات این دوره مانند «دیوان»، با اصلاح اسلامی به دوره‌های بعد راه پیدا کرد. همچنین اهدای زمین با نیت نیکوکاری که در اسلام با عنوان «وقف» نام برده می‌شود، در دورۀ ساسانیان توسعه یافت و در دورۀ اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/218759/%E2%80%8B%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8 «اهمیت ساسانیان در جهان پساباستان و شناساندن میراث ماندگارشان»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  میراث این حکومت بزرگ، نوآوری در فنون معماری، ایجاد شهرهایی بزرگ با طرح دایره برای نخستین‌بار، توسعۀ شبکه‌های پیشرفتۀ آبیاری در کشاورزی، اقتصاد روبه‌رشد  و ساماندهی نظام‌های مذهبی با تکیه بر آیین نکوداشت آتش به‌عنوان منشأ نور و حقیقت بود.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/857440-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8 «ساسانیان و نقش آنها در تمدن بشری»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref>

===الف) زبان===  

بر اساس یافته‌های پژوهشی، زبان اول و رسمی دورۀ ساسانیان «فارسی میانه» (پهلوی) بود. این زبان از سال ۲۵۰ پیش از میلاد مسیح با سرکار آمدن نخستین اشک، سر سلسله اشکانیان رواج یافت و تا سال ۶۵۱م دورۀ آخرین پادشاه ساسانی ادامه داشت. این زبان به‌صورت تقریبی در تمام سرزمین‌های قلمرو ساسانیان رواج داشت و ساسانیان، تغییرات اساسی در آن به وجود آوردند. البته آنها در ابتدا به زبان پارتی و یونانی نیز می‌نوشتند اما به تدریج زبان پارتی به‌طور کامل از رواج افتاد و از قرن چهارم به بعد تمام کتیبه‌های برجای مانده از دوران ساسانی به زبان فارسی میانه نوشته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8310156/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «فارسی میانه؛ اولین زبان رسمی ایران»، باشگاه خبرنگاران جوان.] </ref>   

===ب) ادبیات===

ادبیات عمومی که پیش از این به‌صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد در زمان ساسانی جای خود را به ادبیات مکتوب داد. برای مثال گردآوري و نگاشتن اوستا و نيز ترجمۀ ادبيات ملت‌های ديگر به‌ويژه يونان و هند كه مستلزم ايجاد خطي مترقي و اشراف به علم ترجمه و ادبيات غيربومي بود، موجب اصلاحات چشمگیر و پیشرفت در خط نگارش و ادبيات سنتي شد. <ref>نصرالله‌زاده و ناصری کوهبنانی، «نمود آخرين صورت ادبيات فارسي ميانة ساساني»، 1397ش، ص98-99.</ref>  

===ج) آثار ادبی===

آثار زیادی در این دوره تولید شده است که مقداری از آنها روی تخته‌سنگ‌ها، نگین‌ها، ظرف‌ها و سکه‌ها نگاشته شده و بخشی نیز روی پاپیروس‌ها و پوست‌ها به یادگار مانده است. از میان دستۀ اول، سنگ‌نبشته‌ها از نظر تاریخی و زبان‌شناسی از اهمیت ویژه برخوردارند که در نقش رستم، نقش رجب، حاجی‌آباد، بیشاپور، سرمشهد، طاق بستان، تخت جمشید، کعبۀ زرتشت، فیروزآباد، پایکولی (یا پایقلی در کردستان)، دربند قفقاز و آذربایجان به دست آمده است. <ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1083115/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C ترابی، «زبان و ادبیات ساسانی»، وب‌سایت راسخون.] </ref>

در زمان ساسانیان ادیان مختلف مانند مسیحی، یهودی و مانوی وجود داشت، اما دین ملی و رسمی کشور، «دین زرتشتی» بود که تشکیلات پیچیده داشت. روحانیان زرتشتی از اختیارات وسیع بهره‌مند بودند. به‌خصوص موبدان و پیشوای بزرگ آنها «موبد موبدان» در دربار ساسانی مهم‌ترین مقام را داشت و تفسیر احکام دینی و مدنی از جمله آیین زناشویی، ارث و مالکیت، به عهدۀ او بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7360/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «ایران باستان چه ادیانی داشته است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>  دین در ابتدای تأسیس حکومت ساسانیان نقش مهمی در انسجام اجتماعی، تشکیل هویت ملی، یکپارچگی و پیشرفت جامعه داشت؛ اما به گفتۀ محققان در اواخر دوران ساسانی به دست موبدان زرتشتی بهشدت دچار فساد شد به‌طوری که به باور شهید مطهری مردم ایران نمی‌توانستند از صمیم قلب به آن عقیده داشته باشند و حتی اگر اسلام در آن زمان به ایران نیامده بود، مسیحیت به تدریج ایران را مسخر می‌کرد و زرتشتی‌گری را از میان می‌برد.<ref>مطهری، مرتضی، خدمات متقابل، بی‌تا، ص۹۹.</ref>

در دورۀ ساسانی در انواع هنرها پیشرفت قابل توجهی حاصل شد؛ ظرافت، زیبایی، دقت و مهارت هنرمندان در زمان ساسانیان به اوج خود رسیده بود. به‌خصوص نقوش برجسته روی فلزات که ماندگاری بهتری دارند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83989/%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%BA-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%DB%8C «نبوغ ساسانیان در فلزکاری و سفالگری»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  تعداد بی‌شماری از آثار معماری، نقش‌برجسته، نقاشی، پارچه‌بافی، ظروف، اشیای فلزی و شیشهای، جنگ‌افزار و سکه‌های ارزشمند از دوران ساسانیان برجا مانده است که به‌دلیل نقش و نگارهای نمادین، دارای اهمیت هستند. هنر ساسانی با تکیه بر باورهای طبیعت‌گرا و اعتقاد به ایزدان مهر و آناهیتا و کیش زرتشت در گستره‌ای وسیع از فارس تا تیسفون، کرمانشاه، سیستان و آذربایجان شکل گرفته و در شاخه‌های مختلف هنری آثار ارزشمندی از آن برجای مانده است. <ref>جوادی، «طبیعت‌گرایی در هنر ساسانی»، 1400ش، ص38.</ref>