نفقه: تفاوت میان نسخه‌ها

نفقه اسم مصدر «انفاق»<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1412ق، ص816.</ref> و جمع آن «نفقات» و «نفاق» است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، 1414ق، ص618.</ref> و در کتاب‌های لغت معانی متعددی را برای آن بیان کرده‌اند؛ در یک جا به معنای خروج، هلاکت، نابودی، بذل، بخشش کردن و چشم پوشی کردن از چیزی بیان شده است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، 1414ق، ج10، ص357.</ref> گروهی با توجه به موارد کاربرد نفقه، معانی مختلفی برای آن قائل شده‌اند؛ مثلاً هنگامی که این واژه در مورد حیوان به کار رود به معنای مرگ و هلاک حیوان است؛ ولی اگر این واژه در مورد معامله به کار رود، به معنای شیوع و رواج آن معامله است.<ref>جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1376ق، ج4، ص1560.</ref> برخی از لغت‌شناسان گزارش کرده‌اند که چون [[زوج]] برای [[همسر]]ش خرج می‌کند، مال خویش را از ملکش خارج می‌کند و این هلاکت است.<ref>قرشی، قاموس قرآن، 1412ق، ج7، ص97.</ref> در مقابل برخی دیگر بر این باورند که واژه نفقه از نفوق به معنای هلاکت، مشتق نشده است بلکه اسم اشیایی است که [[مرد]] برای خانواده‌اش خرج می‌کند.<ref>ابن عابدین، الدر المختار و حاشیه ابن عابدین (رد المحتار)، 1412ق، ج3، ص 572.</ref>  

نفقه در اصطلاح عبارت است از همهٔ نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه‌های درمانی، بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطهٔ نقصان یا مرض.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/379887/ارتباط-نفقه-و-تمکین-در-قانون-مدنی صادقی،«ارتباط نفقه و تمکین در قانون مدنی»،1397 ش6، ص 110.]</ref> اکثر فقها تعریف مشخصی از نفقه بیان نکرده‌اند؛ اما با توجه به عبارت‌هایی که در متون‌شان برای نفقه آورده‌اند به برآوردن نیازهای [[زوجه]] بصورت محدود را نفقه می‌گویند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، 1387ق، ج6، ص4-5.</ref> ولی به مرور زمان فقها، مصادیق نفقه را گسترش دادند تا جایی که بسیاری بر این عقیده‌اند: ضابطه کلی برای نفقه چیزی است که، برای زندگی متعارف مورد نیاز است و [[زن]] در زندگی به آن احتیاج دارد.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، 1419ق، ج2، ص293.</ref> اسباب وجوب نفقه زوجیت، [[قرابت]] و ملک است.<ref>سجادی، ‏فرهنگ معارف اسلامی، 1373ش، ج‏3، ص2029</ref> نفقه به‌معنای کم کردن مال است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج10، ص358.</ref> این واژه به‌معنای هزینه و خرج روزمره نیز بیان می‌شود. زمانی که از نفقه دادن صحبت می‌کنیم مراد عهده‌دار شدن معاش دیگری و پرداخت هزینه‌های او است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=نفقه&f=dehkhoda دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژۀ نفقه.]</ref> نفقه به‌معنی هزینه زن و فرزند هم آمده است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1382ش، ذیل واژهٔ نفقه.</ref>  

در فقه امامیه سه مبنا درباره استحقاق نفقه مطرح شده است. بر اساس مبنای نخست، نفقه در گرو تمکین خاص زن دانسته می‌شود؛ بدین معنا که تمکین شرط استحقاق نفقه و نشوز مانع آن است و مطابق نظر مشهور فقهای امامیه، وجوب نفقه مشروط به وجوب تمکین خواهد بود. مبنای دوم، عقد نکاح را منشأ استحقاق نفقه می‌داند؛ به این معنا که زن با انعقاد عقد صحیح مستحق نفقه می‌شود و در صورت مطالبه با ارائه قباله ازدواج، شوهر مکلف به پرداخت است مگر آنکه نشوز زن را اثبات کند، هرچند این دیدگاه محل تأمل است، زیرا اگر عقد صحیح مبنای استقرار نفقه باشد، محرومیت از نفقه نباید به نشوز بلکه باید به بطلان عقد مرتبط شود و در واقع نشوز در برابر تمکین قرار می‌گیرد نه در برابر اصل عقد. مبنای سوم، رابطه ریاست شوهر با نفقه را مطرح می‌کند؛ برخی با تفسیر موسع از تمکین و آن را به معنای اطاعت زوجه از زوج دانسته‌اند.<ref>صادقی، «ارتباط نفقه و تمکین در قانون مدنی»،1397 ش، ص 116.</ref> همچنین، اگر زن دارای ثروت کلانی هم باشد، هیچ الزامی ندارد که از اموال شخصی خویش مایحتاج خود یا خانواده‌اش را تأمین کند و این امر بر عهدهٔ مرد است؛<ref>محقق داماد، تحلیل فقهی حقوق خانواده، 1365ش، ص۲۸۳.</ref> اما شروطی برای وجوب پرداخت نفقه زن نیز بیان شده است:

دربارهٔ میزان نفقه دو نظریه مطرح است؛ ملاک مشهور نزد فقها وضعیت و شأن زن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/21010/2/315 خمینی ، تحریر الوسیله، 1394ش، ج2، ص315.]</ref> اما شیخ طوسی معتقد است که ملاک وضعیت مرد است، اگر مرد قادر باشد، باید برای زن نفقه را توسعه دهد و اگر توانایی مالی نداشته باشد، به اندازهٔ وسع به تأمین نیاز زن موظف است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10015/5/112/مقدار_نفقه طوسی، الخلاف، 1407ق، ج5، ص112.]</ref>

 

پیامد این رویکرد شیخ طوسی، حاکمیت نگاه عرفی بر فقهِ پس از او بود، به‌طوری‌که بسیاری از فقیهان بزرگ نظیر ابن‌براج، طبرسی و ابن‌حمزه تحت تأثیر مستقیم آرای ''مبسوط'' قرار گرفتند و این روند تا زمان علامه حلی تثبیت شد. اگرچه فقیهانی چون شهید ثانی در کتاب ''مسالک'' برای نخستین بار به منشأ غیرشیعی این آرا اشاره کردند و صاحب‌جواهر نیز به واکاوی تعارضات ادله پرداخت، اما همچنان دیدگاه «عرفی بودن نفقه» به‌عنوان نظر غالب در میان فقهای معاصر باقی مانده است. در واقع، مقاله با نقد الگوی توسعه فقهی شیخ طوسی، نشان می‌دهد که چگونه مفاهیم وارداتی از فقه اهل سنت، با وجود نقدهای ساختاری، به بدنه اصلی فقه امامیه راه یافته و مبنای عمل قرار گرفته‌اند.

 

*قرآن کریم