|
|
| (۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{درشت|'''شیر مادر'''}}؛ مایع حیاتی و تامینکنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی. | | {{درشت|'''شیر مادر'''}}؛ مایع حیاتی و تأمینکنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی. |
|
| |
|
| بدن مادر در پاسخ به [[بارداری]] و مکیدن سینه توسط نوزاد مایع سفید رنگی به نام [[شیر]] ترشح میکند. این شیر منبع غذایی غنی بهمنظور رشد و پرورش جسمی و روحی نوزاد است. تغذیه کودک با شیر مادر از جنبههای مختلفی هم برای مادر و هم نوزاد مفید است. در شیر مادر بیش از ۴۰۰ ماده غذایی، وجود دارد. مدت استفادهٔ نوزاد از شیر مادر از آغاز تولد تا قبل از دو سالگی است. از مهمترین فواید شیر مادر، رشد بهتر مغز و سیستم عصبی کودک و افزایش ضریب هوشی او است. جایگزینی شیر مادر با شیرخشک و سایر مکملهای غذایی خصوصاً در ۶ ماه نخست تولد، خطرات جبرانناپذیری را در سلامت جسم و روح کودک ایجاد میکند. سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۷م، روزهای ۱–۷ آگوست، مصادف با دهم تا شانزدهم مرداد را بهعنوان «هفته شیر مادر» نامیده است. تأثیرات شیر مادر در رشد مناسب کودک و همچنین در پیشگیری از بسیاری بیماریهای غیر واگیردار اثبات شده است. با اینحال بعضی تغییرات در سبک زندگی و عواملی مانند تبلیغات شرکتهای تجاری، موجب شده اهمیت شیر مادر در بعضی خانوادهها کمرنگ شود.
| | شیر مادر نخستین و کاملترین منبع تغذیه نوزاد است که بخش عمدۀ نیازهای غذایی و ایمنی او را، بهویژه در ماههای نخست زندگی، تأمین میکند. این مایع زیستی با ترکیبی پویا از مواد مغذی، پادتنها، آنزیمها و هورمونها، در رشد جسمی، ایمنی و شناختی کودک نقش دارد و از دیدگاه پزشکی، بهداشتی و تغذیهای ایدهآلترین شیوه تغذیه در دوره شیرخوارگی بهشمار میرود. اهمیت شیر مادر تنها به کارکرد زیستی آن محدود نیست، بلکه در سیاستهای سلامت عمومی، توصیههای سازمانهای بینالمللی و نیز آموزههای دینی و فرهنگی جایگاهی برجسته دارد و بهعنوان عاملی مؤثر در پیوند عاطفی مادر و کودک، کاهش بیماریها و حمایت از سلامت نسل آینده شناخته میشود. |
|
| |
|
| == مفهومشناسی == | | == ترکیبات == |
| شیر [[مادری|مادر]] مایعی حیاتی با ویژگی تغییرپذیری مناسب بوده که نیازهای کودک را بهنحو مطلوب فراهم میکند. شیر مادر متناسب با نیازهای کودک تغییرپذیر است، مثلاً در روزهای نخست بهدلیل نیاز بیشتر کودک به استراحت، شیر بهصورت آغوز ترشح میشود که هم غنیتر و هم متناسب با حجم معدهٔ نوزاد است و بهتدریج بر حجم شیر افزوده میشود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین اگر کودکی زودتر از موعد متولد شود، شیر مادر بهطور طبیعی متناسب با نیازهای او تغییر میکند.<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref> | | شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آنها را تا دو سالگی تأمین میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1071720/بررسی-تطبیقی-اهمیت-شیر-مادر-از-دیدگاه-قران-و-دانش-پزشکی حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> از جمله پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها (بهصورت لاکتوز)، ویتامینها، مواد معدنی شامل سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید و گوگرد،<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> آنزیمها و هورمونها است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین مواد قندی در شیر مادر بهصورت لاکتوز است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا میکنند.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> این مادهبه دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، بهترین منبع تغذیه محسوب میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref><ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref><ref name=":12">[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref> |
|
| |
|
| === اهمیت === | | == ویژگیها == |
| در گذشته اگر مادر به هر دلیل، قادر به تغذیه فرزند با شیر خود نبود از [[دایه]] برای تغذیه نوزاد استفاده میکردند. از نیمهٔ سدهٔ بیستم میلادی، استفاده از شیرخشک و غذاهای مکمل کودک بهصورت گسترده جایگزین شیر مادر شد. افزایش استفاده از شیرخشک برای تغذیهٔ نوزادان، نگرانیهای جهانی را به دنبال داشت و ترویج تغذیه با شیر مادر بهمنظور افزایش سلامت کودک، امری مهم قلمداد شد؛ در ۱۹۹۰م سازمان بهداشت جهانی با همکاری یونیسف؛ بیانیهای بهمنظور تداوم، ترویج و حمایت از تغذیه با شیر مادر امضا کرد<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ . «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> که در آن، بر اهمیت تغذیه نوزاد با شیر مادر در شش ماه اول زندگی و تأثیر آن بر تندرستی کودک و مادر تأکید شده است. هفته اول ماه آگوست هر سال بهعنوان هفته جهانی تغذیه با شیر مادر نام گرفته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
| | ترکیب شیر مادر، متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارسبودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر میکند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref>'''<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref>''' این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیرمادر در نخستین روزها، بهصورت [[آغوز]] (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح میشود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیقتر (برای رفع تشنگی) و در انتها چربتر (برای تأمین انرژی) میگردد؛ بهطوریکه شیر شبانه خاصیت آرامبخشی و خوابآوری بیشتری دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-تغییرات-و-هماهنگی-بدن-مادران-برای-شیردهی «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو.]</ref> |
|
| |
|
| تلاش برای افزایش تعداد شیرخواران تغذیهشده با شیر مادر و اجرای تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی از سیاستهای بهداشتی اغلب کشورها است تا مرگومیر کودکان کاهش یابد. ضرورت آشنایی مادران و خانوادهها با مزایای شیر مادر از ابعاد مذهبی، علمی و فرهنگی برخوردار است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص5.]</ref> همچنین سازمان بهداشت جهانی، آگاهیبخشی به مادران و جامعه را امر مهمی معرفی کرده است. این آگاهیبخشی توسط ارگانهای مختلف و افراد مؤثری مانند مشاوران شیردهی، گروههای حامی تغذیه با شیر مادر، کارکنان بهداشتی، ماماهای همراه و محلی، پزشکان، پرستاران، متخصصان (زنان، کودکان و تغذیه)، [[حوزه علمیه قم|روحانیون]]، دانشگاهیان، [[خانواده]]، رسانه، سیاستگذاران و مدیران در سیستمهای سلامت بهداشت و درمان میسر میشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
| | == فواید == |
| | شیر مادر مهمترین و بهترین منبع تغذیه نوزاد<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و مهمترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> پادتنهای موجود در شیر مادر مانع بیماریهای مختلف در کودکان میشود و آنها را در برابر بیماریهای تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون میدارد.<ref>فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref>'''<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>''' کودکانی که از شیر مادر تغذیه کردهاند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و کمتر به چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی مبتلا میشوند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص88.</ref><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> |
|
| |
|
| == در فرهنگ و ملل ==
| | شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش میدهد.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265.html الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص181.]</ref> بر اساس یافتههای علمی، تغذیه انحصاری کودک از شیر مادر تا ششماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> شیر مادر به سلامت روانی کودک نیز کمک میکند<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک میشود.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref> و نقش مهمی در [[اقتصاد خانواده]] دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> با تغذیه از شیر مادر حتی در مکانهای بسیار گرموخشک نیازی به [[آب]] اضافی برای کودک نیست.<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.</ref> |
| === در ایران ===
| |
| امروزه تغذیه انحصاری با شیر [[مادر در سیاست اجتماعی جهانی|مادر]] در بسیاری از کشورها از جمله ایران روند کاهشی دارد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص177.]</ref> در یک مطالعهٔ صورتگرفته در سطح ملی، میزان تغذیهٔ انحصاری با شیر مادر در ایران ۴۵٫۹ درصد بیان شده است که نسبت به مطالعات گذشته نشانگر روند کاهشی آن است. شاغل بودن مادر،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiloK7-7oaJAxVyxgIHHeyfEF0QFnoECBgQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.sid.ir%2Fpaper%2F1134562%2Ffa&usg=AOvVaw3pLYbCBo6oLU8eb2cNfL5X&opi=89978449 اسماعیلی و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، 1401ش، ص793.]</ref> احساس ضعف و ناتوانی پس از زایمان،<ref>[https://www.sid.ir/paper/108742/fa جعفری اصل و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، 1393ش، ص4.]</ref> تبلیغات گستردهٔ شرکتهای تولیدکنندهٔ شیرخشک در تغییر فرهنگ شیردهی مادران،<ref>[https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/8504 جمیل الحیال، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزههای اسلامی»، 1386ش، ص23.]</ref> فاصلهٔ کم بین دو زایمان، نارسبودن نوزاد، کمبودن شیر مادر، بیمار بودن مادر یا نوزاد، حساسیت نوزاد به شیر مادر، مشکل جسمی نوزاد، جدایی کودک از مادر،<ref>[https://jmums.mazums.ac.ir/article-1-436-fa.html جلاهی و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر 6 ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال 1382»، 1384ش، ص113.]</ref> مشکلات پستان، مصرف آنتیبیوتیک، مشکلات خانوادگی و ناراحتیهای روانی<ref>[https://www.sid.ir/paper/29133/fa عزالدین زنجانی و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال 1379»، 1381ش، ص137.]</ref> از عوامل اثرگذار بر کاهش شیردهی ذکر شده است. بعضی پیشنهادها برای بهبود و افزایش آمار تغذیه با شیر مادر عبارت است از:
| |
| # برنامههای دولتی شامل افزایش سطح آگاهی مادران، برطرف کردن موانع و تشویق به تغذیه با شیر مادر<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiloK7-7oaJAxVyxgIHHeyfEF0QFnoECBgQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.sid.ir%2Fpaper%2F1134562%2Ffa&usg=AOvVaw3pLYbCBo6oLU8eb2cNfL5X&opi=89978449 اسماعیلی و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، 1401ش، ص793.]</ref> و حمایتهای اقتصادی؛<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص194.]</ref>
| |
| # حمایت خانواده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> عاملی مؤثر بر تداوم شیردهی مادران؛<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص190.]</ref>
| |
| # حمایت مراکز بهداشتی درمانی<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> مثل آموزش به مادران در منزل و رها نکردن آنها پس از ترخیص.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص180.]</ref>
| |
|
| |
|
| == تغذیه مادر شیرده == | | == کیفیت == |
| جوی دو سر دارای مقادیر زیادی از ویتامینهای خانواده «ب» است. این ماده غذایی کمخونی مادر باردار را برطرف میکند، به تقویت اعصاب و برطرف نمودن مشکلات روحی و روانی مادر بعد از [[زایمان]] کمک میکند، به علت داشتن فیبر باعث تسهیل حرکات گوارشی میشود و شیر مادر را از طریق افزایش تولید هورمون اکسیتوسین، زیاد میکند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> هویج دارای مقادیر زیادی ویتامین «آ» و پیشسازنده آن یعنی «آلفا و بتاکاروتن» میباشد؛ از اینرو در تقویت شیر به عنوان یک ویتامین محلول در چربی خاصیت آنتیاکسیدانی دارد و تا حدودی مانع از رشد بافت سرطانی در سینه میگردد. میوههایی مثل طالبی، هندوانه، زردآلو و [[انگور]] ویتامین «آ» مورد نیاز مادر را تأمین میکنند. مویز، [[خرما]]، شیره خرما، انجیر و انگور بهتر است مابین وعدههای غذایی و همچنین در وعده صبحگاهی مصرف گردد.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> مصرف سبزیجاتی که دارای برگهای سبز هستند نیز به مادران شیرده توصیه شده است. امگا۳ و چربیهای غیر اشباع که در ماهیهایی مانند ماهی سالمون، قزلآلا و روغنهای گیاهی مانند روغن نارگیل به فراوانی یافت میشود، برای تقویت سیستم ایمنی و تأمین ویتامین «د» بدن مادر مناسب هستند. این چربیها در مغزهای خوراکی مانند [[بادام]] نیز وجود دارند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> [[تخم مرغ|تخممرغ]]، منبع مناسبی برای تأمین پروتئین است. تخممرغ، افزون بر تأمین انرژی بدن، دارای املاح و ویتامینهایی از قبیل کولین، لوتئین، ویتامین د و ب۱۲ است. کولین همچنین بر عملکرد رشد جنینی مؤثر است.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13تیر 1401ش.]</ref> همچنین [[شیر]]، ماست و لبنیات، کلسیم مورد نیاز مادر را تأمین میکنند.
| | شیر مادر از تغذیه، حالتهای روحی و روانی مادر و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی اثر میپذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، [[برنج]]، [[آش جو|آش جو]] و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و [[سیبزمینی]] و ترشی شیر مادر را کم میکند.<ref>جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.</ref> متخصصان مکیدهشدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از [[زایمان]]، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کردهاند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص94.</ref> حالتهای روانی منفی مانند [[استرس]]، هیجانات و تنشهای روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiA4fLvwZiJAxXtKvsDHWGCC8gQFnoECCQQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F2114866%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25B4-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AD%25DB%258C-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25AB-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B4-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25AF&usg=AOvVaw2o8UfdXA3ba-7u_gxz3v8V&opi=89978449 دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر.]</ref> و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31413?volumeNumber=1§ionNumber=1&pageNumber=143&viewType=html&query=گیاهی%20بسیار%20تلخ%20و%20بیضرر جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، 1390ش، ص143.]</ref> |
|
| |
|
| == رویکردها == | | == اهمیت == |
| === رویکرد حقوقی ===
| | شیر مادر، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکلگیری ساختار روحی و [[اخلاق|اخلاقی]] انسان ایفا میکند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/شیر-ناپاك-خورده «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.]</ref><ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/خون-ما-حلال-تر-از-شیر-مادر-است «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> [[سازمان بهداشت جهانی]] و [[یونیسف]] طی بیانیهای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با شیر مادر در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه [[آگوست]] را [[روز جهانی شیر مادر]] نامیدهاند.<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> در آموزههای اسلام نیز شیر مادر، بهترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/لیس_للصبی_لبن_خیر_من_لبن_امه مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> |
| در صورت درخواست مادر، لازم است پدر بابت شیردهی به مادر اجرت پرداخت کند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص89.</ref> شیردهی حق مادر بوده، حتی اگر [[عده طلاق|طلاق]] گرفته باشد،<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> اما اگر مادر از حق خود برای شیر دادن اجتناب کند، پدر این اجازه را دارد که برای نوزاد خود دایه بگیرد.<ref>[https://makarem.ir/maaref/l/0320523 مکارم شیرازی، «احکام شیردادن نوزاد»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی.]</ref> همچنین شیر دادن بعد از دو سال اثر حقوقی نداشته و پدر نیز وظیفهای در برابر هزینههای آن ندارد.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص31.</ref> قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران نیز شیردهی را حق مادر دانسته نه وظیفهٔ او، با اینحال اگر تغذیهٔ کودک منحصر در شیر مادر شود لازم است که به نوزاد شیر دهد.<ref>[https://wikihoghoogh.net/wiki/ماده_۱۱۷۶_قانون_مدنی#:~:text=ماده%20۱۱۷۶%20قانون%20مدنی%3A%20مادر، غیر%20شیر%20مادر%20ممکن%20نباشد. «ماده 1176 قانون مدنی»، ویکی حقوق.]</ref> | |
|
| |
|
| === رویکرد دینی ===
| | [[فرهنگ اسلامی]]، شیر مادر را عاملی اثرگذار در [[عاقبتبهخیری]] انسان معرفی نموده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/256447/شیر-ناپاك-خورده «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان.]</ref> حالات، افکار و نوع تغذیه مادر بر روحیات فرزند اثر میگذارد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/امان-از-شیر-ناپاک-1 «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.]</ref> در فرهنگ اسلامی، به [[آداب]] معنوی مانند داشتن [[وضو]] هنگام [[شیردهی مادر|شیردهی]]، سفارش و به نقش شیر ناپاک در انحراف اخلاقی توجه شده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/183138/امان-از-شیر-ناپاک-1 «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان.]</ref> |
| در آموزههای دینی شیر مادر بهترین<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/%D9%84%DB%8C%D8%B3_%D9%84%D9%84%D8%B5%D8%A8%DB%8C_%D9%84%D8%A8%D9%86_%D8%AE%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D9%86_%D9%84%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%85%D9%87 مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref> و با برکتترین شیر برای نوزاد معرفی شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/10083/8/108/%D9%84%D8%A8%D9%86_%DB%8C%D8%B1%D8%B6%D8%B9_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A8%DB%8C_%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85_%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D9%87_%D9%85%D9%86_%D9%84%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%85%D9%87 طوسی، تهذیب الاحکام، 1365ش، ج8، ص108.]</ref> از اینرو مستحب است شیردهی به بچه با شیر مادر باشد، مگر اینکه بهدلایلی، غیر مادر ترجیح پیدا کند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref> شیردهی به کودک دو سال کامل توصیه شده؛<ref>شبیری زنجانی، توضیح المسائل، 1388ش، ص539.</ref> گرچه شیردهی تا بیستویک ماه نیز اجازه داده شده و بعضی از فقها کمتر از این مدت را اگر بدون ضرورت باشد، جایز ندانستهاند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref>
| |
|
| |
|
| قرآنکریم در آیه ۲۳۳ سوره بقره، آیه ۱۵ سوره احقاف، آیه ۱۴ سوره لقمان، آیه ۷۳ سوره نساء و آیه ۶ سوره طلاق به تغذیه نوزاد با شیر مادر و اهمیت آن اشاره کرده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> دین اسلام شیر مادر را بهعنوان بهترین منبع غذایی کودک معرفی کرده است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> بر اساس آیات قرآن مدت استفادهٔ کودک از شیر مادر ۲ سال کامل است. همچنین اهمیت تغذیه با شیر مادر بهدلیل داشتن موارد پروتئینی و ویتامینی بسیار در روایتها و متون فقهی اشاره شده و مدت آن حدود دو سال عنوان شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، وبسایت خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> بسیاری از روایات بهترین شیر برای تغذیه نوزاد را شیر مادر معرفی کردهاند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref>
| | == شیر مادر در ادبیات فارسی == |
| | | در ادبیات فارسی، شیر مادر استعارهای برای انتقال اصالت، مِهر و گرایشهای باطنی است. شاعران از جمله [[رودکی]]، [[سعدی]] و [[حافظ]] از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق و شور عاطفی بهره بردهاند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان در دل [[شیعه|شیعیان]]، برآمده از اهتمام مادران به شیردهی به فرزند خود در مجالس ذکر [[اهلبیت]]، دانسته میشود.<ref>[https://www.ibna.ir/news/343244/خون-ما-حلال-تر-از-شیر-مادر-است «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران.]</ref> ایرانیان در اصطلاحات عامیانه نیز از شیر مادر استفاده میکنند مانند [[ضربالمثل]] «از شیر مادر حلالتر».<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۰.</ref> |
| === رویکرد اخلاقی ===
| |
| ارزش غذایی شیر مادر و ارتباط آن با رشد و تکامـل طبیعی شیرخواران و کودکان سبب شده که تغذیه با شیر مادر از حقوق اولیهٔ کودکان محسوب شود. محرومسازی کودک از شیر مادر سبب ضایعکردن حقوق نوزادان و زمینهساز آسیبهای جسمی و روانی به کودکان است که امری غیراخلاقی دانسته میشود.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص5.]</ref>
| |
| | |
| === رویکرد پزشکی ===
| |
| شیر مادر از تغذیه، حالتهای روحی و روانی و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی تأثیر میپذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیبزمینی و ترشی شیر مادر را کم میکند.<ref>جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.</ref> متخصصان مکیدهشدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کردهاند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص94.</ref> حالتهای روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنشهای روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiA4fLvwZiJAxXtKvsDHWGCC8gQFnoECCQQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F2114866%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25B4-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AD%25DB%258C-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25AB-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B4-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25AF&usg=AOvVaw2o8UfdXA3ba-7u_gxz3v8V&opi=89978449 دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر.]</ref> و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31413?volumeNumber=1§ionNumber=1&pageNumber=143&viewType=html&query=گیاهی%20بسیار%20تلخ%20و%20بیضرر جانباللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، 1390ش، ص143.]</ref>
| |
| | |
| در قرآن کریم مدت شیردهی کامل دو سال بیان شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_233_سوره_بقره سوره بقره، آیه 233.]</ref> اطبای سنتی مانند حکیم جرجانی<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiNoJ-n5pmJAxXXAvsDHVZmJHcQFnoECBQQAQ&url=https%3A%2F%2Fish.tums.ac.ir%2Farticle_40162.html&usg=AOvVaw0YxyvKDxVhRXDYSUqDVrnF&opi=89978449 قربانی و خادم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزههای دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، 1396ش، ص46.]</ref> و ابوعلی سینا نیز طول مدت زمان شیردهی را دو سال بیان کردهاند. از نظر ابنسینا با ظهور دندانهای نیش، لازم است غذاهای نرم وارد چرخهٔ تغذیه کودک شده و شیر مادر نیز بهتدریج کمتر شود. از بعضی اطبای سنتی نیز نقل شده کودک تا یکسالگی تنها از شیر مادر تغذیه کرده و بعد از یک سالگی غذاهای سبک را در برنامهٔ غذایی کودک اضافه کنند.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiNoJ-n5pmJAxXXAvsDHVZmJHcQFnoECBQQAQ&url=https%3A%2F%2Fish.tums.ac.ir%2Farticle_40162.html&usg=AOvVaw0YxyvKDxVhRXDYSUqDVrnF&opi=89978449 قربانی و خادم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزههای دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، 1396ش، ص45-46.]</ref> بعضی از مراکز علمی نیز زمان شروع غذای جامد را از ششماهگی بیان میکنند؛ گرچه تأکید دارند که کودک تا یکسالگی به غذایی غیر از شیر مادر نیاز ندارد.<ref>فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> از نظر بعضی حکیمان طب سنتی ایران، تغذیه از شیر مادر بیش از دو سال به مزاج طفل آسیب میرساند.<ref>حسنزاده آملی، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، 1388ش، ج1، ص283.</ref> | |
| | |
| شیر مادر، بیش از ۴۰۰ ماده مفید دارد که نمیتوان این مواد را در محیط آزمایشگاهی فراهم کرد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> شیر مادر از مواد غذایی متعددی مانند پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامینها،<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> مواد معدنی (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید، گوگرد)،<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> سایر مواد مغذی، آنزیمها و هورمونها تشکیل شده است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین مواد قندی در شیر مادر بهصورت لاکتوز است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در شیر مادر اهمیت ویژهای در رشد مغز و تکامل اعصاب کودک دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> ترکیب شیر مادر از ابتدای تولد نوزاد تا پایان دورهٔ شیردهی ثابت نبوده و با توجه به تغذیه مادر و بسته به سن کودک متغیر است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین تغییر ترکیبات شیر مادر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است. متخصصین علوم تغذیه معتقدند، بهترین تغذیه کودک تا سن دو سالگی، تغذیه با شیر مادر است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> سازمان بهداشت جهانی شیر مادر را بهعنوان یک ماده با ارزش غذایی بالا معرفی کرده است.<ref>[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
| |
| | |
| ==== فواید تغذیه با شیر مادر ====
| |
| شیر مادر مهمترین و بهترین منبع تغذیه نوزادان در دوران شیرخوارگی<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و مهمترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> پادتنهای موجود در شیر مادر مانع از ایجاد بیماریهای مختلف در کودکان میشود. همچنین کودکانی که در دورهٔ شیرخوارگی از شیر مادر تغذیه کردهاند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیر مادر از نظر مواد غذایی و ایمنیبخشی برای نوزادان ایدهآلترین تغذیه برای رشد آنها است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> همچنین بر اساس یافتههای علمی، تغذیه انحصاری کودک تا شش ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان شیرخوار خواهد شد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> استفاده کودک از شیر مادر به جای شیرخشک راحتترین و باصرفهترین روش جهت برطرفکردن نیازهای کودک است و نقش مهمی در اقتصاد خانواده و جامعه دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>
| |
| | |
| همچنین شیر مادر با ترکیب استثنائی و خصوصیات منحصربهفردی که دارد به سلامت روانی وی نیز کمک میکند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> بهعقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> کارشناسان معتقدند آغوش گرم و پُر محبت مادر و تغذیه با شیر مادر؛ اولین گام برای مراقبت از کودک است که علاوه بر تندرستی، رشد و تکامل جسمی کودک؛ اساس روانی و عاطفی کودک را نیز پایهگذاری میکند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> تماس کودک با مادر هنگام استفاده از شیر مادر، لمسکردن، بوییدن مادر توسط کودک در ترشح هورمونهای متعددی در بدن کودک مؤثر است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> برای تغذیه کودک از شیر مادر، فوایدی دیگری نیز گزارش شده است از جمله:
| |
| # شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref>
| |
| # شیر مادر از نظر مواد معدنی و آب برای نوزاد کافی بوده و حتی در مکانهای بسیار گرموخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.</ref> گفته شده است که تغذیه از شیر مادر، به بهبود جذب کلسیم در نوزاد کمک میکند.<ref name=":0">[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> از ویژگیهای شیر مادر، سازگاری سدیم و پروتئین شیر مادر با کلیه نوزادان نارس است.<ref name=":1">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>
| |
| # شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماریهایی مانند بیماریهای تنفسی، عفونتهای گوش، اسهال و آلرژیها میشود.<ref>فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref><ref name=":0"/><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref><ref name=":2">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref> مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کردهاند در دوران سالمندی، بهمراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بودهاند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، 1385ش، ج2، ص88.</ref><ref name=":1"/> گفته شده که کاهش بیماریهای مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>
| |
| # بعضی شواهد بیانگر تأثیر شیر مادر در رشد شناختی و افزایش هوش در بزرگسالی است.<ref>فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> شیر مادر ضریب هوشی طفل (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد میتواند افزایش دهد.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص349.</ref> همچنین گفته شده است که شیر مادر موجب افزایش وزنگیری نوزاد میشود.<ref name=":2"/>
| |
| # شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای غذایی کودک، بهدلیل توجه و تماس مادر با کودک هنگام شیر دادن، موجب تأمین نیازهای عاطفی کودک<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref> و تقویت رابطهٔ عاطفی میان مادر و کودک میشود.<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref>
| |
| برای مادر، فوایدی گزارش شده در شیردهی؛ از جمله:
| |
| # احساس آرامش روحی و عاطفی<ref>[http://ensani.ir/fa/article/105111/چرا-شیر-مادر-بهترین-است- حلمسرشت و دلپیشه، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، 1380ش، ص60.]</ref> و همچنین احساس رضایت<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص279.</ref> و کاهش ابتلا به افسردگی پس از زایمان؛<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/2812/تغذیه-با-شیر-مادر گودرزی، «تغذیه با شیر مادر»، 1390ش، ص14.]</ref>
| |
| # کاهش احتمال به بعضی موارد سرطان<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref> مانند سرطان تخمدان و سرطان پستان؛<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/2812/تغذیه-با-شیر-مادر گودرزی، «تغذیه با شیر مادر»، 1390ش، ص14.]</ref>
| |
| # کاهش اضافه وزن، بهدلیل استفاده از چربیهای اضافی در دوران [[بارداری]] برای تولید شیر؛
| |
| # بازگشت سینهها به حالت طبیعی قبل از بارداری؛<ref>[http://ensani.ir/fa/article/105111/چرا-شیر-مادر-بهترین-است- حلمسرشت و دلپیشه، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، 1380ش، ص60.]</ref>
| |
| # تأخیر در شروع عادت ماهیانه شده و جلوگیری از کمخونی مادر؛
| |
| # کاهش احتمال حاملگی زودرس.<ref>مصباحی و یعقوبزاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref>
| |
| | |
| == شیردهی ==
| |
| شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیانفر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعد از آن، استمرار شیردهی به همراه مکملهای غذایی برای حداقل یکسال تا دو سال پیشنهاد کرده است.<ref>[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> | |
| | |
| === روشها ===
| |
| بهطور کلی نوزادان در مقدار نیاز به شیر مادر متفاوت بوده و توصیه متخصصان این است که در صورت توانایی کودک برای مکیدن، تعداد دفعات و مقدار تغذیه از شیر را به میل او واگذار کنند. بهطور معمول روز اول تولد، کودک بعد از مکیدن، مدت طولانی میخوابد که همین سبب کمتر شدن دفعات تغذیه در روز اول است، اما در روز دوم تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار میرسد.<ref>[https://www.unicef.org/iran/media/4486/file/Breastfeeding%20Promotion%20Training%20Kit.pdf عزالدین زنجانی و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، 1400ش، ص229-230.]</ref>
| |
| | |
| === نقش شوهر ===
| |
| در میان عوامل مختلف بیرونی، همسر مهمترین نقش را در تشویق، اعتماد بهنفس<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> و حمایت روانی مادر داشته و مهمترین عامل در تمایل به شیردهی و تداوم آن است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/49279/fa خیاطی، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، 1386ش، ص29.]</ref> از اینرو لازم است همسر با درک شرایط مادر و حمایتگری،<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/4301910/نقش-مهم-حمایت-گری-پدران-در-فرایند-شیردهی-مادران خدایی، «نقش مهم حمایتگری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> به استراحت و خواب کافی مادر توجه داشته و علاوه بر تأمین امکانات لازم<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> در رسیدگی به امور منزل نیز به همسر خود کمک کند.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص180.]</ref>
| |
| | |
| === از شیر گرفتن ===
| |
| قرآن کریم چگونگی از شیر گرفتن را در اختیار پدر و مادر و با رضایت و مشورت آنها قرار داده و از پدر و مادر خواسته که اختلافات آنها موجب ضرر و زیان به کودک نشود. از شیر گرفتن بچه باید بهتدریج صورت بگیرد. برخی برای این منظور از روشهای سنتی مثل مالیدن خوراکیهای تلخ و تند به پستان مادر استفاده میکنند.<ref>[[عزالدین زنجانی و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال 1379»، 1381ش، ص136.]]</ref> برخی، گیاه بسیار تلخِ صبر زرد را به نوک پستان میمالند تا نوزاد پستان را به دهان نگیرد. این الگوها مورد توصیه اطبای دوره صفویه نیز بوده است.<ref>الگود، طب در دوره صفویه، 1357ش، ص320.</ref>
| |
|
| |
|
| == پانویس == | | == پانویس == |
| خط ۷۵: |
خط ۳۱: |
| {{آغاز منابع}} | | {{آغاز منابع}} |
| * قرآن کریم. | | * قرآن کریم. |
| | * اصفهانی، محمدمهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش. |
| | * الهیدوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش. |
| | * «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۰ش. |
| * «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | | * «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. |
| * «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | | * «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش. |
| * «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
| |
| * «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
| |
| * «ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی»، ویکی حقوق، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۳ش.
| |
| * «نقش همسر در امر شیردهی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
| |
| * اسماعیلی، مینا و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، نشریه کومش، دوره ۲۴، شماره ۶، ۱۴۰۱ش.
| |
| * اصفهانی، محمد مهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
| |
| * الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، چ۱، ۱۳۵۷ش.
| |
| * الهیدوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
| |
| * جانباللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش. | | * جانباللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش. |
| * جعفری اصل، معصومه و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، مجلهٔ پرستاری و مامایی جامعنگر، سال ۲۴، شمارهٔ ۷۲، ۱۳۹۳ش. | | * حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، نشریه اسلام و سلامی، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۳ش. |
| * جلاهی، حسین و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر ۶ ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال ۱۳۸۲»، فصلنامه علمیپژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش.
| | * «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش. |
| * جمیل الحیال، محمد، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزههای اسلامی»، ترجمهٔ عمر سلطانیآذر، فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال سوم، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۶ش.
| |
| * حسنزاده آملی، حسن، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، قم، الف. لام. میم، چ۱، ۱۳۸۸ش. | |
| * حلمسرشت، پریوش و دلپیشه، اسماعیل، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، پیوند، شمارهٔ ۲۶۵، ۱۳۸۰ش.
| |
| * خدایی، فاطمه، «نقش مهم حمایتگری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
| |
| * خمینی، سید روحالله، ترجمه تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ۱، ۱۳۸۵ش.
| |
| * خیاطی، فریبا، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، مجله علمی علوم پزشکی قزوین، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.
| |
| * دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش. | | * دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش. |
| | * دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش. |
| * رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش. | | * رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش. |
| * زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش. | | * زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش. |
| * شبیری زنجانی، موسی، توضیحالمسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش. | | * «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. |
| * طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژهپردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش. | | * «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. |
| * طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتبالعلمیة، چ۴، ۱۳۶۵ش. | | * «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. |
| * عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش. | | * «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش. |
| * عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، ایلام، روبهرو، ۱۴۰۰ش.
| |
| * فلدمن، رابرت، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش. | | * فلدمن، رابرت، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش. |
| * قربانی، زینب و خادم، ابراهیم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزههای دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، مجلهٔ مطالعات اسلامی در حوزهٔ سلامت، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۶ش.
| |
| * کدخدایی، زهره و حاجیانفر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش. | | * کدخدایی، زهره و حاجیانفر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش. |
| * گودرزی، مرجان، «تغذیه با شیر مادر»، مجله رشد آموزش پیشدبستانی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۰ش.
| |
| * مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق. | | * مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق. |
| * محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش. | | * محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش. |
| * مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش. | | * مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش. |
| * مصباحی، سیدهگوهر و یعقوبزاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش. | | * مصباحی، سیدهگوهر و یعقوبزاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش. |
| * مکارم شیرازی، ناصر، «احکام شیردادن نوزاد»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
| |
| * نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش. | | * نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش. |
| {{پایان منابع}} | | {{پایان منابع}} |
شیر مادر؛ مایع حیاتی و تأمینکنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی.
شیر مادر نخستین و کاملترین منبع تغذیه نوزاد است که بخش عمدۀ نیازهای غذایی و ایمنی او را، بهویژه در ماههای نخست زندگی، تأمین میکند. این مایع زیستی با ترکیبی پویا از مواد مغذی، پادتنها، آنزیمها و هورمونها، در رشد جسمی، ایمنی و شناختی کودک نقش دارد و از دیدگاه پزشکی، بهداشتی و تغذیهای ایدهآلترین شیوه تغذیه در دوره شیرخوارگی بهشمار میرود. اهمیت شیر مادر تنها به کارکرد زیستی آن محدود نیست، بلکه در سیاستهای سلامت عمومی، توصیههای سازمانهای بینالمللی و نیز آموزههای دینی و فرهنگی جایگاهی برجسته دارد و بهعنوان عاملی مؤثر در پیوند عاطفی مادر و کودک، کاهش بیماریها و حمایت از سلامت نسل آینده شناخته میشود.
ترکیبات
شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آنها را تا دو سالگی تأمین میکند.[۱][۲] این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی[۳] از جمله پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها (بهصورت لاکتوز)، ویتامینها، مواد معدنی شامل سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید و گوگرد،[۴] آنزیمها و هورمونها است.[۵][۶] همچنین مواد قندی در شیر مادر بهصورت لاکتوز است.[۷] اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا میکنند.[۸] این مادهبه دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، بهترین منبع تغذیه محسوب میشود.[۹][۱۰][۱۱]
ویژگیها
ترکیب شیر مادر، متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارسبودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر میکند.[۱۲][۱۳] این تغییر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.[۱۴] شیرمادر در نخستین روزها، بهصورت آغوز (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح میشود.[۱۵] همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیقتر (برای رفع تشنگی) و در انتها چربتر (برای تأمین انرژی) میگردد؛ بهطوریکه شیر شبانه خاصیت آرامبخشی و خوابآوری بیشتری دارد.[۱۶]
فواید
شیر مادر مهمترین و بهترین منبع تغذیه نوزاد[۱۷] و مهمترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.[۱۸] پادتنهای موجود در شیر مادر مانع بیماریهای مختلف در کودکان میشود و آنها را در برابر بیماریهای تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون میدارد.[۱۹][۲۰] کودکانی که از شیر مادر تغذیه کردهاند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند[۲۱] و کمتر به چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی مبتلا میشوند.[۲۲][۲۳]
شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش میدهد.[۲۴] بر اساس یافتههای علمی، تغذیه انحصاری کودک از شیر مادر تا ششماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان میشود.[۲۵] شیر مادر به سلامت روانی کودک نیز کمک میکند[۲۶] و سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک میشود.[۲۷] شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است[۲۸] و نقش مهمی در اقتصاد خانواده دارد.[۲۹] با تغذیه از شیر مادر حتی در مکانهای بسیار گرموخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.[۳۰]
کیفیت
شیر مادر از تغذیه، حالتهای روحی و روانی مادر و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی اثر میپذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیبزمینی و ترشی شیر مادر را کم میکند.[۳۱] متخصصان مکیدهشدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کردهاند.[۳۲] حالتهای روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنشهای روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده[۳۳] و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.[۳۴]
اهمیت
شیر مادر، نقشی بنیادین در رشد جسمانی و شکلگیری ساختار روحی و اخلاقی انسان ایفا میکند.[۳۵][۳۶] سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیهای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با شیر مادر در ۶ ماه نخست تأکید کرده و اول ماه آگوست را روز جهانی شیر مادر نامیدهاند.[۳۷][۳۸] در آموزههای اسلام نیز شیر مادر، بهترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.[۳۹][۴۰][۴۱]
فرهنگ اسلامی، شیر مادر را عاملی اثرگذار در عاقبتبهخیری انسان معرفی نموده است.[۴۲] حالات، افکار و نوع تغذیه مادر بر روحیات فرزند اثر میگذارد.[۴۳] در فرهنگ اسلامی، به آداب معنوی مانند داشتن وضو هنگام شیردهی، سفارش و به نقش شیر ناپاک در انحراف اخلاقی توجه شده است.[۴۴]
شیر مادر در ادبیات فارسی
در ادبیات فارسی، شیر مادر استعارهای برای انتقال اصالت، مِهر و گرایشهای باطنی است. شاعران از جمله رودکی، سعدی و حافظ از این ترکیب برای بیان مفاهیمی چون وفاداری، عشق و شور عاطفی بهره بردهاند. در ادبیات معاصر و اشعار آیینی، محبت امامان در دل شیعیان، برآمده از اهتمام مادران به شیردهی به فرزند خود در مجالس ذکر اهلبیت، دانسته میشود.[۴۵] ایرانیان در اصطلاحات عامیانه نیز از شیر مادر استفاده میکنند مانند ضربالمثل «از شیر مادر حلالتر».[۴۶]
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- اصفهانی، محمدمهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
- الهیدوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
- «امان از شیر ناپاک»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۰ش.
- «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وبسایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
- جانباللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردمشناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
- حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، نشریه اسلام و سلامی، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۳ش.
- «خون ما حلالتر از شیر مادر است»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۲ش.
- دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
- رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
- زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
- «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، پزشکت: بزرگترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «شیر ناپاک خورده»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
- فلدمن، رابرت، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبدالهزاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
- کدخدایی، زهره و حاجیانفر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
- محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونهای از طب پیشگیری در آموزههای قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
- مصباحی، سیدهگوهر و یعقوبزاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
- نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.
