دختر: تفاوت میان نسخهها
| خط ۶۵: | خط ۶۵: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
*قرآن | *قرآن کریم. | ||
*ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق. | *ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق. | ||
*ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۲۸ق. | *ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۲۸ق. | ||
*انصاری، قدرتالله و دیگران، موسوعة أحکام الأطفال و أدلته»، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۹ق. | *انصاری، قدرتالله و دیگران، موسوعة أحکام الأطفال و أدلته»، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۹ق. | ||
*بیابانگرد، اسماعیل، روانشناسی نوجوانان، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش. | *بیابانگرد، اسماعیل، روانشناسی نوجوانان، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش. | ||
* پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش. | |||
*جوهری، أبونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۷ق. | *جوهری، أبونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۷ق. | ||
*حاجعلیاکبری، محمدجواد، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، تهران، مهر هشتم، ۱۳۹۳ش. | *حاجعلیاکبری، محمدجواد، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، تهران، مهر هشتم، ۱۳۹۳ش. | ||
* حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۰۹ق. | |||
*دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، روزنه، ۱۳۷۲–۱۳۷۳ش. | *دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، روزنه، ۱۳۷۲–۱۳۷۳ش. | ||
*زبیدی حنفی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق. | *زبیدی حنفی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق. | ||
*زیبایینژاد، محمدرضا، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، قم، مطالعات زنان، ۱۳۹۱ش. | *زیبایینژاد، محمدرضا، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، قم، مطالعات زنان، ۱۳۹۱ش. | ||
*سالاریفر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش. | *سالاریفر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش. | ||
* صدوق، محمد، أمالی الصدوق، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۰ق. | |||
*طباطبایی، سید محمدحسیسن، «زن در قرآن»، قم، هاجر، ۱۳۸۷ش. | *طباطبایی، سید محمدحسیسن، «زن در قرآن»، قم، هاجر، ۱۳۸۷ش. | ||
*طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش. | *طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش. | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۳
دختر؛ فرزند مؤنث انسان.
دختر بهدلیل برخورداری از جنسیت زنانه، در طول تاریخ بشر همواره فروتر از پسران انگاشته میشد و گاهی هممرتبه حیوانات اهلی بوده است؛ اما در آیین اسلام، نگاه ویژه و جانبدارانهای به او شده است. اسلام ویژگیهای شخصیتی ممتازی برای دختر برشمرده و از برکات وجودی او و وظایف دیگران در برابر وی، سخن گفته است. نهاد خانواده و نظام آموزشی، بیشترین نقش را در معرفی جایگاه و هویت دختران دارند.
مفهومشناسی دختر
دختر در زبان فارسی سه معنا دارد؛ یکی به معنای دوشیزه، باکره و زنِ مرد ندیده است؛[۱] دیگری به معنای فرزند مؤنث است در مقابل پسر؛ سوم به معنای توانایی، قدرت، قوت، سخت و محکم است مانند آنجا که میگویند کوهدختر و پلدختر.[۲]
دختر در اقوام پیشین
زیست دختران در قبایل وحشی ساکن آفریقا، استرالیا و مناطق دیگر، مانند حیوانات اهلی و بدون هیچ حقی در زندگی بوده است. اقوام کَلده و آشور و قوانین حمورابی نیز، استقلالی در اراده و عمل به جنس مؤنث نمیداد. آنها حتی دختر یا زن محکومشده توسط دادگاه را در آب غرق میکردند. در روم قدیم، خانواده را تنها مردان تشکیل میدادند و چون در نگاهشان هیچ قرابت و خویشاوندی میان دختر و پدر یا خواهر و برادر و مادر و پسر نبود، پدر با دختر خود ازدواج میکرد. رومیان جنس مؤنث را، انسانی درجه دو میدیدند. در جوامع چین، هند، مصر و ایران پیش از اسلام نیز، زن و دختر را بدون استقلال و آزادی در تصمیمگیری و رفتار و تحت قیمومیّت مرد میدانستند. آنها به جنس مؤنث نه در حکومت، نه در قضاوت و نه در کارهای اجتماعی حق دخالت نمیدادند. در نگاه اعراب جاهلی هم، دختر فقط شرّی انگاشته میشد که باید او را زندهبهگور کرد. آنها حرمت و شرافتی برای دختر نمیدیدند.[۳]
دختر در آموزههای اسلامی
در متون و منابع اسلامی، برای فرزند دختر جایگاه ویژهای تعریف شده است. در قرآن، مقدم داشتن واژهٔ دختر بر پسر در بیان آفرینش[۴] و کاربرد واژهٔ کوثر (خیر فراوان) برای فاطمه، دختر پیامبر اسلام،[۵] بازتابی از این رویکرد است. در احادیث نیز دختران بهعنوان بهترین فرزندان،[۶] هدیه و مشمول رحمت ویژهٔ الهی توصیف شدهاند.[۷][۸] در این متون، پیامبر اسلام از پدرِ دختر بودن به نیکی یاد کرده و به آن افتخار کرده[۹] و زنی که فرزند اولش دختر باشد، دارای میمنت دانسته شده است.[۱۰] همچنین، بنا بر روایات، ابراهیم پیامبر نیز از پروردگار طلب فرزند دختر کرده است.[۱۱] در ادبیات حدیثی، پسران نعمت خوانده شدهاند اما دختران حسنه معرفی شدهاند که مستوجب پاداش الهیاند.[۱۲][۱۳][۱۴] همچنین دختران مایه برکت معرفی شدهاند.[۱۵] بر همین اساس، در سنتهای خانوادگی مانند هدیه دادن، بر تقدم دختران نسبت به پسران تأکید شده است.[۱۶]
آموزههای دینی در اسلام، سرپرستی، تربیت و تکریم دختران را با پاداشهای اخروی و معنوی پیوند زدهاند.[۱۷][۱۸] بر اساس روایات، مراقبت از دختران مایهٔ برکت، جلب نصرت و آمرزش الهی است[۱۹] و دخترانِ صالح از مصادیق «باقیات الصالحات»[۲۰] و سپری در برابر عذاب اخروی بهشمار میروند.[۲۱] در احادیث تأکید شده است که پاداش معنوی سرپرستی و تأمین نیازهای یک تا سه دختر (یا خواهر)، برتر از مناسکی چون حج و جهاد و تضمینکنندهٔ ورود به بهشت و برخورداری از درجات عالی آن است.[۲۲][۲۳]
ویژگیهای شخصیتی دختران
در آموزههای اسلامی ویژگیهای شخصیتی زیر برای دختران بیان شده است.
مُلطِفات
مُلْطِفَات[۲۴] از ریشه لطف در اصل به معنی «الدِّقه مع الرِفق» است[۲۵] یعنی هم در آن بویی از نازکی و نفوذ است و هم بویی از مدارا و ملایمت.[۲۶] به دختران ازآنجهت که روحیه لطیفی دارند و در دیگران نفوذ کرده، آنها را جذب میکنند مُلطِفات میگویند. این نیز تنها با مدارا و ملایمت امکانپذیر است.[۲۷]
مُبْدِیَات
مُبْدِیَات[۲۸] یا به معنی آغازکننده و پیشگام بودن در چیزی است[۲۹] یعنی دختران در لطافت، انس و پرستاری پیشگاماند؛ یا به معنی اظهار کردن است[۳۰] یعنی دختران محبت، لطف و همدم بودن خود را اِظهار میکنند.[۳۱]
مونِسَات
مُونِسَات[۳۲] از انس به معنی الفت و آرامش قلب است.[۳۳] یعنی دختر همدم پدر و مادر و مایه آرامش قلب آنها است. پژوهشها نیز نشان میدهد؛ دختران خود را در ویژگی همدل بودن و اجتماعی بودن بالاتر از پسران ارزیابی میکنند.[۳۴]
مُمَرِّضَات
مُمَرِّضَات[۳۵] به معنی پرستاری کردن است.[۳۶] یعنی دختران پرستارند و لطافت و دلسوزی به دیگران، مخصوصاً والدین خود نشان میدهند.
مُجَهِّزَات
مُجَهِّزَات[۳۷] به معنی آمادگی است؛[۳۸] یعنی دختران از آمادگی برای انجام امور مختلف برخوردارند.[۳۹]
مُجْهِدَات
مُجْهِدَات[۴۰] به معنی بهکارگیری توانایی و سعی زیاد برای رسیدن به نهایتِ چیزی است؛ یعنی دختران اهل تلاش و کوشش هستند.[۴۱]
مُفَلِّیَات
مُفَلِّیَات[۴۲] در معانی مختلفی آمده است؛ از جمله:
- تربیت کردن و به نتیجه رساندن.[۴۳]
- تأمل در وجوه مختلف چیزی و نگاه به عاقبت آن.[۴۴]
- برخی نیز از آن به ریزبینی تعبیر میکنند.[۴۵]
مُحَبَّبَات
مُحَبَّبَات[۴۶] به معنی دوستداشتنی است. از مسائل مهم دختران، کوشش در جهت افزایش جذابیت و محبوب جلوه دادن خود نزد دیگران است.[۴۷]
وظایف خانواده در تعامل با دختر
خانواده، به دلیل جایگاه یگانه در بازتولید فرهنگ و شکلدهی به ارزشهای اخلاقی، و کارآمدی این نظام در به وجود آمدن هویت در فرزندان، میتواند در شخصیتسازی و شناساندن ویژگیها به فرزندان –خصوصاً دختران- نقش مفیدی داشته باشد.[۴۸]
در آموزههای اسلامی، وظایف زیر برای خانواده در برابر دختران مطرح شده است:
- هدیه را ابتدا به دختر بدهند.[۴۹]
- پسر را بر دختر ترجیح ندهند.[۵۰]
- دختر را نیکو تربیت کنند.[۵۱]
- با دختران بهخوبی رفتار کنند.[۵۲]
- آنها را بد ندانند.[۵۳]
- آرزوی مرگ آنها را نداشته باشند.[۵۴]
وظایف جامعه در برابر خانوادههای دختردار
شناسایی و بازخوانی زندگی زنان الگو و برتر در جامعه اسلامی و همچنین سرانجام زنان فاسد و بدکاره، زمینهساز شناخت جایگاه و هویت برای دختران است. قرآن کریم در چندین سوره به این موضوع پرداخته است.[۵۵]
روایات اسلامی، مشکلات اجتماعی خانوادههای دختردار را پذیرفته است[۵۶] و یاریرساندن، قرض دادن، رحم کردن و لطف و مرحمت داشتن به این خانوادهها را دستور میدهد.[۵۷] برخی روایات حتی جهاد و تکالیف سخت را شامل کسی که سه دختر داشته باشد، نمیداند.[۵۸]
نظام آموزشیِ جامعه نیز در معرفی جایگاه والای دختران، نقش اساسی ایفا میکند. پژوهشگران، نظام آموزشی را از سه جهت در تحول وضعیت و شناخت استعدادهای دختران، مؤثر دانستهاند:
- ارائه ارزشهای جایگزین به دختران جامعه اسلامی، تا از جنسیت خود تصویر خوب و عالی داشته باشند.
- طراحی برنامهای درسی که هدف اصلی آن، افزایش تمایل دختران به اشتغال، برای رفع عطش نظام سرمایهداری نباشد.
- ایجاد ارتباط دختران با نهادهایی که میتوانند گفتمان تربیتی اسلامی را رواج دهند.[۵۹]
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه دختر.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه دختر.
- ↑ طباطبایی، زن در قرآن، 1387ش، ص26-40.
- ↑ سوره شوری، آیه 49.
- ↑ سوره کوثر، آیه 1.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج101، ص89.
- ↑ سوره شورا، آیه 49.
- ↑ حرعاملی، وسائلالشیعه، 1409ق، ج21، ص367.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج101، ص98.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص481.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ صدوق، آمالی صدوق، 1400ق، ص577.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص482.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص116.
- ↑ پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص659.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص482.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج10، ص193.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج11، ص248.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 159.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج1، ص26.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج14، ص65.
- ↑ بیابانگرد، روانشناسی نوجوانان، 1384ش، ص120.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج15، ص109.
- ↑ یابانگرد، روانشناسی نوجوانان، 1384ش، ص120.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1428ش، ج7، ص231.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ جوهری، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، 1407ق، ج3، ص870.
- ↑ فیض کاشانی، الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، 1425ق، ج2، ص1544.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج104، ص98.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1428ش، ج3، ص134.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1428ش، ج15، ص162.
- ↑ زبیدی حنفی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، ج20، ص58.
- ↑ حاجعلیاکبری، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، 1393ش، ص81.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص115.
- ↑ سالاریفر، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی، 1389ش، ص167.
- ↑ زیبایینژاد، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، 1391ش، ص143.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.
- ↑ انصاری، موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها، 1429ق، ج3، ص280.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص118.
- ↑ المتقی الهندی، کنز العمال، 1409ق، ج16، ص449.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص5.
- ↑ طباطبایی، زن در قرآن، 1387ش، ص589-614.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص116.
- ↑ کلینی، الکافی، 1429ق، ج6، ص6.
- ↑ زیبایینژاد، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، 1391ش، ص177.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۲۸ق.
- انصاری، قدرتالله و دیگران، موسوعة أحکام الأطفال و أدلته»، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۹ق.
- بیابانگرد، اسماعیل، روانشناسی نوجوانان، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحهٔ مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
- جوهری، أبونصر إسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۰۷ق.
- حاجعلیاکبری، محمدجواد، درآمدی بر الگوی تعالی دختران، تهران، مهر هشتم، ۱۳۹۳ش.
- حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۰۹ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، روزنه، ۱۳۷۲–۱۳۷۳ش.
- زبیدی حنفی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
- زیبایینژاد، محمدرضا، جایگاه خانواده و جنسیت در نظام تربیت رسمی، قم، مطالعات زنان، ۱۳۹۱ش.
- سالاریفر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
- صدوق، محمد، أمالی الصدوق، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۰ق.
- طباطبایی، سید محمدحسیسن، «زن در قرآن»، قم، هاجر، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
- فیض کاشانی، محمد محسن، الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام، تهران، اللوح المحفوظ، ۱۴۲۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
- متقی هندی، علی بن حسامالدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمد باقر، «بحار الأنوار»، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.