پیش‌نویس:تقسیم کار جنسیتی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مفهوم‌شناسی ==

تقسیم کار جنسیتی به توزیع و تفکیک واقعی فعالیت‌ها و وظایف میان زنان و مردان در یک جامعه گفته می‌شود. این مفهوم با نقش جنسیتی تفاوت دارد؛ زیرا نقش جنسیتی به انتظارات و هنجارهای اجتماعی درباره رفتارها و فعالیت‌های مناسب برای هر یک از دو جنس اشاره دارد و بیشتر جنبه ذهنی و فرهنگی دارد،<ref>بستان، «بازنگری نظریه‌های نقش جنسیتی»، 1385ش، ص6.</ref> در حالی که تقسیم کار جنسیتی ناظر به سازمان‌یافتگی عملی کارها و مسئولیت‌ها میان زنان و مردان در عرصه‌های مختلف زندگی است.<ref>ساروخانی، دائرةالمعارف علوم اجتماعی، 1370ش، ص673.</ref> بر این اساس، تقسیم‌کار جنسیتی به‌پدیده‌هایی اشاره دارد که کارها را بر حسب جنس یا جنسیت به دو دسته زنانه و مردانه تقسیم می‌کند.<ref>[http://mohsenzade.com/zm/sabk_11/ نادری و رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، 1393ش، ص4.]</ref> در این چارچوب منظور از مشاغل جنسیتی، نوعی از مشاغل است که جنسیت از شرایط احراز آن است.<ref>نادری ‌قمی و فهیمی، «مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، 1393ش، ص77.</ref>

== تاریخچه ==

در همهٔ جوامع، گونه‌ای تقسیم کار بر پایهٔ جنسیت وجود دارد که بر همین مبنا ارزش کارهای صورت گرفته توسط مرد و زن را متفاوت می‌کند.<ref>سفیری و ایمانیان، جامعه‌شناسی جنسیت، 1388ش، ص125.</ref> برخی بر این باورند که دو عامل جنس و سن، قدیمی‌ترین الگوی تقسیم کار است.<ref>براتی و مرادخانی، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»،1393ش، ص140.</ref> شکل رایج تقسیم کار در جوامع سنتی چنین بوده که کارهای خانه اعم از پخت‌وپز، نگهداری از فرزندان، شست‌وشو و نظافت منزل بر عهدهٔ زنان و فعالیت‌های بیرون منزل، با مردان باشد؛ همچنین [[قوامیت مرد|مدیریت خانواده]] نیز از وظایف مردان بیان شده است.<ref>سراج‌زاده و جواهری، «برابری‌گرایی جنسیتی در میان دانشجویان و متغیرهای زمینه‌ای و نگرشی مرتبط با آن»، 1385ش، ص6-7.</ref> در ایران زنان بیشترین مشارکت را در مشاغل آموزشی  و کمترین اشتغال را در مشاغل ساختمانی، حمل و نقل، انبارداری و ارتباطات دارند، چرا که این دسته اخیر نوعی مشاغل مردانه محسوب می‌شود.<ref>ملک‌زاده، تأثیر جنسیت بر اشتغال زنان، 1392ش، ص85.</ref>

=== تابعیت شغلی زنان ===

طبق نظر گلدهورب و پارکین، شغل زن، تابع موقعیت مرد و رئیس خانواده است. آن‌دو، شغل را یک متغیر وابسته موقعیت اجتماعی خانواده می‌دانند و خانواده را نیز تابع مطلق موقعیت شوهر می‌شمارند. در نهایت به این نتیجه می‌رسند که هر چه موقعیت شغلی مرد اقتضا کند، همان برای زن شمرده می‌شود و موقعیت شغلی جداگانه زن معنا ندارد.<ref>گیرنت، جامعه‌شناسی کار، 1385ش، ص287.</ref>

=== نسبت جنسیت و نظام شغلی ===

جنسیت و موقعیت شغلی، دو امر مستقل و در عین حال مرتبط با همدیگر هستند. طبق این دیدگاه روابط مختلفی بین دو متغیر جنسیت و نظام شغلی قابل تصور است. به‌عنوان مثال جنسیت باعث تأمین حمایت رایگان زنان از نیروی کار نظام سرمایه‌داری است؛ چراکه شغل اصلی زنان، کار خانگی است و کار خانگی زنان حمایت رایگان از نیروی کار نظام سرمایه‌داری است. یکی از پیشنهادها برای اصلاح مشکل فوق پرداخت دستمزد به کار خانگی است، کورز معتقد است که چنین پیشنهادی به‌معنای تبدیل روابط اجتماعی خانوادگی به روابط تک بعدی اقتصادی است. بریومن معتقد است که زنان به‌عنوان ارتش ذخیره کار در خدمت نظام سرمایه‌داری و نیروهای مطیع و ارزان هستند. نظام صنعتی با انتقال کار از داخل خانه به کارخانه باعث وابستگی زنان به مردان شد. خلاصه نظریه تأثیر و تأثر متقابل جنسیت و کار است.<ref>گیرنت، جامعه‌شناسی کار، 1385ش، ص290.</ref> طبق این نگاه تابعیت زن از مرد، جزئی از یک سیستم کلی اجتماعی است. تعلق کارِ خانه به زن، به‌خصوص تربیت فرزندان، حتی وقتی که زن‌ها بیرون از خانه کار می‌کنند چیزی است که در کشورهای صنعتی هم دیده می‌شود.<ref>»نظریه‌های بازار کار زنان»، وب‌سایت پارس مدیر.</ref>

== '''<big>نظریه‌های تقسیم‌ کار جنسیتی</big>''' ==

'''سرمایه انسانی،''' نظریه اقتصاددانان کلاسیک است که برای تبیین تفاوت‌هاي جنسیتی و تبعیض در کارهـا، به متغیرهایی نظیـر نیروی جسمی، ساعات کار، مسـئولیت‌هاي خانوادگی، آموزش فنی، آموزش عمومی، غیبت از کار و جابه‌جایی در کـار متوسل می‌شوند.<ref>[http://mohsenzade.com/zm/sabk_11/ نادری و رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، 1393ش، ص6.]</ref>

اقتصاددانان کلاسیک معتقدند که کم‌بـودن درآمـد زنان نسبت به‌ مردان، مربوط به‌ عامل «سرمایه انسانی» آنها است؛ زیرا انتظار اساسی از زنان، فرزندآوری است و این ویژگی در وجود آن‌ها نهادینه شده است. گرچه برخی از زنان بچه ندارند، اما بسیاری از آن‌ها برای فرزندآوری برنامه‌ریزی می‌کنند. [[فرزندآوری]] یا فرزندخواهی، باعث می‌شود آن‌ها آموزش کمتری ببینند و سـرمایه‌گذاري کمتري روي سـرمایۀ‌ انسانی خود داشته باشند و در نتیجه بهره‌وري کاري پایین‌تري داشته باشند. این واقعیت زنان را به‌سـمت مشاغلی هدایت می‌کند که براي بچه‌دار شدن و پرورش فرزند، تحت فشار و جریمه قرار نگیرند. در آن‌سو مردان مشاغلی را انتخاب می‌کنند که در گذر زمان سرمایه انسانی آنها افزایش داشته باشد.<ref>هوفمن و اورت، زنان و اقتصاد، 1390ش، ص379 ؛ گرینت، زمینه جامعه‌شناسی کار، 1382ش، ص276.</ref>

بر اساس نظریۀ بازار کار دوگانه، برخی مشاغل از لحاظ پرداخت مزد و فرصـت‌هـاي پیشـرفت، وضع نسبتاً خوبی دارند و در مقابل، مشاغلی هستند کـه مـزدشان کمتر و امکان پیشرفت کمتری دارند. مشاغل دسته اول، مختص به‌ مردان لحاظ شده؛ چرا که در این دیدگاه، متناسب‌سازی کارگران با احتیاجات موسسه‌‌ مورد نظر و ثبات کارگران مد نظر است. دسته‌ دوم از مشاغل، به‌زنان اختصاص داده می‌شود؛ زیرا زنان، وظایفی همچون فرزندآوری و خانه‌داری و پرورش فرزند را به‌عهده دارند و این امر با  ثبات کار مد نظر کارفرما در تضاد است و به‌ همین دلیل کارفرمایان مردان را نیروی کار بهتری نسبت به ‌زنان می‌دانند.<ref>[http://mohsenzade.com/zm/sabk_11/ نادری و رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، 1393 ش، ص7.]</ref>

بنابراین در دیدگاه بازار کار دوگانه، بر دو امر اهمیت وضعیت ورود بـه‌ سـازمان بـراي تعیـین امکانـات آینده در کسب سرمایه انسانی و دیگری پایداري شغلی تاکید می‌شود و قسمتی از تفکیک جنسـیتی در مشاغل را مـرتبط با نـوع مشـاغل می‌داند نه ویژگی‌هاي ذاتی مردانه و زنانه.<ref>کار، زنان در بازار کار ایران، 1384ش، ص27-15؛ علویون، کار زنان در حقوق یران و حقوق بین المللی کار، 1384ش، ص95.</ref>

تبعیت زن از مرد، جزئی از یک نظام کلان اجتماعی است که منجر به تابع بودن زن در خانواده و به‌تبع آن در بازار کار نیز می‌انجامد. یک موضوع کلیدي در نظریه‌هاي جنسیت، کار خانگی است که به ‌زنان اختصاص دارد. دلیل اشـتغال زنان در مشاغل پایین جامعه، در عوامل داخلی بازار کار و شرایطی که زنان تحت آن، نیروي کار خود را می‌فروشند، جست‌وجو می‌شد. زنان، به خصوص زنان متأهل، مسـئولیت خود در خانواده و منزل را در انتخاب شـغل دخالت می‌دهند؛ به‌همین دلیل در کشورهاي صنعتی حتی آن‌جا که زنان در خارج از خانه کار می‌کنند، کار خانگی، به‌ویژه مراقبت از کودکان، مختص زنان است.<ref>[http://mohsenzade.com/zm/sabk_11/ نادری و رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، 1393 ش، ص8.]</ref>

مزاحمت‌هـاي جنسـی، موضوع دیگری است که اندیشمندان نظریه‌ جنسیتی در تفکیک مشاغل بین زنان و مردان، موثر می‌دانند و بر این باورند که این نوع مزاحمت‌ها از ورود زنان به ‌قلمـروی مشـاغل مردانـه جلوگیری می‌کند.<ref>علویون، کار زنان در حقوق یران و حقوق بین¬المللی کار، 1384ش، ص96.</ref>

در این دیدگاه، چگونگی تفکیک جنسیتی مشاغل، به ‌عملکـرد کارفرمایـان و سـاختار فرصـت بستگی دارد تا به‌ انتخاب خود کارکنان؛ یعنی کارفرمایان عزل و نصب‌هاي شـغلی را در عمـل بر اسـاس درك خود از تفاوت‌هاي جنسیتی انجام می‌دهند. جداسازی جنسیتی مشاغل می‌تواند به‌صورت تبعیض آماري، تبعیض ناشی از مشتریان و تبعیض ناشی از کارکنان تقسیم شود که در این میان، تبعیض آماري مهم‌ترین آن‌ها است. مطالعه‌ای پـس از سـال‌ها تجربـه، زنان تحویل‌دار را نسبت به ‌مردان، دارای اشتباه کمتری می‌داند و  این امر باعث می‌شود مـردان تحویـل‌دار اخـراج و تنهـا زنـان برای این شغل اسـتخدام شونـد.<ref>سفیری و ایمانیان، جامعه‌شناسی جنسیت، 1388ش، ص143.</ref>

تبعیض ناشی از مشتري زمانی اتفاق می‌افتد که کارفرما معتقد است مشتریان جنس مخالف، کارگر خود را از دست می‌دهند؛ اگر مدیر یک فروشگاه معتقد باشـد کـه مشـتریان تـرجیح مـی‌دهنـد از یک مرد خریداري کنند، ممکن است تصمیم بگیرد زنان را از این کار کنار بگذارد. در تبعیض ناشی از کارکنان نیز کارفرما معتقد است کارکنان قدیمی، از کار کردن با افراد جدیدالورود و جنس مخالف سر باز می‌زنند؛ به‌همین دلیل حذف افراد جدید را به ‌نفع خود می‌داند.<ref>هوفمن و اورت، زنان و اقتصاد، 1390ش، ص362-376.</ref>

در نگاه فمینیستی، علت تفکیک جنسیتی و کمتر بودن درآمد زنان نسبت به‌ مردان، حاکمیت نظـام اخلاقی و مدیریت مردمحور بر شرکت‌های تجاری بزرگ است. این دست نظامات به‌عنوان مانعی برای پیشرفت زنان عمل می‌کند.<ref>فریدمن، فمینیسم، 1381ش، ص77 – 79.</ref>