خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

خانه‌داری به معنای مدیریت امور منزل و خانواده است که در گذشته مجموعه‌ای از وظایف عملی مانند [[آشپزی]] و [[نظافت]] و نقش‌های عاطفی و تربیتی مانند [[مادری]] و [[نقش همسری زن|همسری]] را در بر می‌گرفت. در دوران معاصر، این مفهوم به‌عنوان نقشی اجتماعی با مسئولیت‌های مشترک بین [[زن]] و [[مرد]] تعریف می‌شود، اگرچه در عمل سهم زنان غالباً بیشتر است. خانه‌داری در الگوهای مختلفی مانند محوریت زن، محوریت مرد یا مشارکتی ظاهر می‌شود و با وجود ارزش اقتصادی قابل توجه، اغلب به عنوان کار بدون مزد شناخته می‌شود. تحولات تاریخی مانند [[انقلاب صنعتی]]، [[شهرنشینی]] و [[امواج فمینیسم|جنبش‌های فمینیستی]] بر بازتعریف این نقش و لزوم تقسیم عادلانه‌تر کار خانه تأثیر گذاشته است. نظریات فمینیستی خانه‌داری را به‌عنوان سازوکاری برای بازتولید نابرابری جنسیتی نقد می‌کنند؛ اما در فقه اسلامی، خانه‌داری بر پایه توافق و همکاری زوجین استوار شده و حتی دریافت [[اجرت‌المثل]] برای برخی فعالیت‌های زن در خانه را ممکن می‌سازد.

در ادبیات معاصر، خانه‌داری به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای تعریف می‌شود که مرتبط با خانواده<ref>[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.]</ref> و الگوی مدیریت خانواده و نقش اجتماعی است. در این خوانش، خانه‌داری شامل مسئولیت‌هایی مرتبط با حیات خانوادگی است.<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> در این چارچوب، خانه‌داری نقشی با مسئولیت‌های مشترک میان زن و مرد تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نقش‌های مادری و همسری در بستر آن معنا می‌یابند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160216101612-9999-52.pdf بدری‌منش و صادقی‌فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲]؛ [https://pubs.jz.ac.ir/article_86175_404771695f9dfc3bbb05f09d80b2646f.pdf غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳–۳۰.]</ref> با این حال، در جوامع مختلفی از جمله [[ایران]]، سهم زنان در انجام وظایف خانه‌داری بیشتر گزارش شده است. در [[فرهنگ ایرانی]] از زنان خانه‌دار با عنوان [[کدبانو]] یاد می‌شود. از این منظر، خانه‌داری بیش از آن‌که شغلی با تعریف قراردادی و دستمزد رسمی باشد، یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبعدی محسوب می‌شود.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

خانه‌داری در ادبیات کلاسیک امروزی با مفهوم [[کار خانگی]] نیز پیوند خورده است؛ درحالیکه کسب‌وکار خانگی آن دسته از فعالیت‌هایی است که توسط عضو یا اعضای خانواده در فضای مسکونی بدون ایجاد مزاحمت برای همسایه‌ها شکل‌گرفته و منجر به تولید خدمت یا کالای قابل عرضه به بازار می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/828288/fa رحمتی و دیگران، «بررسی عوامل مؤثر بر کسب و کار خانگی»، کنفرانس بین‌المللی مدیریت و علوم اجتماعی.]</ref> همچنین خانه‌داری با مفهوم [[تقسیم‌ کار جنسیتی]] نیز مرتبط دانسته می‌شود. در این چارچوب، کارهای خانگی عمدتاً فعالیت زنانه و کارهای بیرونی وظیفه مردان شمرده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/605216/صورت-بندی-مفهوم-جنسیت-در-انگاره-اسلامی محبی، «صورت‌بندی مفهوم جنسیت در انگاره اسلامی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، 1403ش، ص81.]</ref>  

[[پرونده:خانه‌داری۱.jpg|جایگزین=آیت‌الله حائری شیرازی در حال سبزی پاک‌کردن در منزل|بندانگشتی|[[محیی‌الدین حائری شیرازی]] در حال پاک‌کردن [[سبزیجات|سبزی]] در [[خانه]] (الگوی مشارکتی)]]

در نظام‌های مختلف فرهنگی، کار خانگی نقشی اجتماعی است که بر محور [[جنسیت]] جداسازی شده است و بر اساس آن زنان در همه‌جا با پرورش کودکان، نگهداری و اداره خانه سروکار دارند. گیدنز، نقش خانه‌داری از قبیل تولیدمثل، مراقبت و پرورش فرزندان را متناسب با الزامات فیزیکی [[زن]] دانسته و آن را از همگانی‌های [[فرهنگ]] بشری می‌داند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص144.]</ref>

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود:

* '''الگو با محوریت مرد:''' [[مرد]]، خانه‌داری را به‌عنوان مسئولیت و پیشهٔ اصلی خود بر عهده دارد.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref>

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی [[خانه]] و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص148.]</ref>

برآوردهای [[سازمان ملل متحد]] در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام می‌شود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های [[مجلس شورای اسلامی]] در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانه‌دار ثبت شده بود.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

خانه‌داری در گذشته، نقش و بخش اصلی هویت زنان شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و [[تربیت فرزند]] را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و [[فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref>

پس‌از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش [[اشتغال]] و برجسته‌شدن [[ارزش اقتصادی کار]] شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند [[تربیت]] و ایجاد [[آرامش]]، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>[https://civilica.com/doc/2226816/ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.]</ref> برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری موجب نادیده گرفتن ابعاد دیگر خانه‌داری مانند [[آرامش روانی]]،<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.]</ref> [[فرهنگ‌پذیری]]، [[جامعه‌پذیری]] و [[سرمایه اجتماعی]] شده و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.]</ref> گسترش [[کسب‌وکارهای خانگی]] در برخی جوامع نیز نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1993005/ مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.]</ref>

نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاه‌های اجتماعی هستند که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای کلیدی در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده‌اند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_100862_637d7be7d12a666981e09ff599b6cc94.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> اثر «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیهٔ این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160216101612-9999-52.pdf بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.]</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله [[مرلین فرنچ]]،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> [[آن اکلی]]،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> [[اسکات هیلدا]] و [[مارگارت بنستون]]<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با اثرپذیری از اندیشه‌های [[فمینیسم مارکسیست|مارکسیستی]]، کار خانگی را در [[نظام سرمایه‌داری]] فاقد [[ارزش اقتصادی]] برای [[زن]] دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید [[تقسیم کار جنسیتی]]، تداوم نظام [[مردسالاری]] و خدمت به نظام سرمایه‌داری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1765005663-6933d95fbb8f1-10692-1404-4.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> رویکردهای عملیِ متفاوتی دارند. برخی معتقدند تعیین [[دستمزد]]، این مسئله را حل می‌کند. گروهی دیگر معتقدند دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد و مشکل بنیادین تقسیم کار جنسیتی را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

== شغل‌انگاری خانه‌داری ==

در میان صاحب‌نظران دو رویکرد عمده به خانه‌داری وجود دارد:

'''رویکرد اقتصادی:''' با تأکید بر عدم تناسب زحمات زنان خانه‌دار با بهره‌مندی آنان از مزایای شغلی، خواهانِ تعریفِ سازوکارهای اقتصادی (مانند پرداخت مزد و [[بیمه]]) برای این فعالیت است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وب‌سایت شفقنا.]</ref>

'''رویکرد حمایتی-عاطفی:''' با تمرکز بر ابعاد احساسی و پیوند آن با نظام تمایلات زنانه، پرداخت مزد را نوعی تقلیلِ جایگاهِ مادری و همسری دانسته و بر حمایت‌های غیرمستقیم (مانند بیمه خانه‌داری) با حفظ منزلت خانواده تأکید دارد. در این رویکرد، کار خانگی ترکیبی از ابعاد بدنی و عاطفی است. برخلاف تصور رایج که با پیشرفت تکنولوژی، کار خانگی را ساده‌انگاری می‌کند، بخش عمده‌ای از این فعالیت ماهیتی عاطفی دارد که با خدمات فیزیکی (مانند تغذیه و مراقبت) درهم‌تنیده است. به‌طور مثال در خانه نه‌تنها غذا پخته می‌شود، بلکه غذا با توجه به ذائقه غذایی، بیماری یا وضعیت سلامت افراد، به شکل خاصی آماده می‌شود. تغذیه، پوشاندن، شست‌وشو و مراقبت از کودک وجهی است که با وجه دیگر یعنی درک نیازهای عاطفی کودک رابطه متقابل دارد. همین نامرئی بودن ابعاد عاطفی کار خانگی، تعیین دستمزد برای آن و برون‌سپاری کامل آن به بازار را با چالش مواجه کرده است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وب‌سایت شفقنا.]</ref> در ادبیات اقتصادی، کار عمدتاً با ویژگی‌هایی نظیر دریافت دستمزد، ساعات کاری مشخص، امکان استعفا و بازنشستگی تعریف می‌شود که کار خانگی فاقد این شاخصه‌هاست.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز.]</ref> با وجود تلاش‌های جهانی برای تبدیل کار خانگی به فعالیت اقتصادیِ دستمزدمحور،<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص144.]</ref> منتقدان معتقدند تقلیل خانه‌داری به یک [[شغل]]، ماهیت و پیچیدگی‌های آن را مخدوش می‌سازد.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفت‌وگو با نجمه واحدی»، وب‌سایت کتاب‌نیوز.]</ref> پذیرش این رویکرد، مستلزم آن است که زن فارغ از دغدغه اشتغال بیرونی، در محیط خانه آسایش و نشاط داشته باشد تا بتواند کانون [[خانواده]] را محل آسایش مرد و پرورش فرزندان خود بسازد.<ref>مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج‏19، ص223.</ref>

در نظام حقوقی و اخلاقی اسلام، خانه‌داری به‌عنوان تکلیفِ قانونی زن شمرده نمی‌شود؛ با این حال، در دیدگاه‌های فقهی برای آن ارزش معنوی و عبادی بالایی قائل شده<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق‏، ج‏100، ص252؛ [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95 و 99.]</ref> و همسنگِ جهاد توصیف شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج‏5، ص9.</ref> در این الگو، حقوق اقتصادی زن از طریق نهادهایی همچون [[نفقه]]، [[مهریه]] و اجرت‌المثل تأمین می‌شود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی‌اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، 1399ش، ص152.]</ref> همچنین ضمن سفارش به مردان برای مشارکت در امور خانه و تکریم همسر، بر توازن میان حقوق اقتصادی و جایگاه معنوی زن در خانواده تأکید شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج‏5؛ ص86؛ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.</ref>

== چالش‌ها ==

کار خانگی با وجود اهمیت و سنگینی، در افکار عمومی، ساده و کم‌اهمیت انگاشته می‌شود. [[فمینیسم|فمینیست‌ها]] داوری عمومی را ناشی از فرهنگ [[مردسالاری|مردسالار]] دانسته و معتقدند ساختارهای اجتماعی مردانه، همه چیز را بر مبنای [[جنسیت]] ارزش‌گذاری می‌کند؛ لذا امور مردانه ارزشمند و فعالیت‌های زنانه کم‌ارزش تلقی می‌شوند. چنین برداشتی عمدتاً ناشی از این است که کارهای خانه پنهان از دید عموم، بدون چشم‌داشت مادی و اغلب از روی علاقه انجام می‌شود.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور و دیگران، «فهم خانهداری به‌عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص106.]</ref>

امروزه با وجود تکنولوژی‌های پیشرفته در حوزه لوازم خانگی، نه‌تنها از کار زنان در خانه کاسته نشده که انتظارات جامعه از زنان برای ایفای نقش‌های [[مادری]]، [[نقش همسری زن|همسری]]، خانه‌دار و شغل بیرون از خانه، مسئولیت‌های آنها را افزایش داده و موجب گسترش انواع بیماری‌های جسمی و روحی میان زنان شده است؛<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور و دیگران، «فهم خانهداری به‌عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص98.]</ref> زیرا کار خانگی وظیفه طبیعی زنان شمرده می‌شود و اشتغال بیرونی موجب تراکم و تعارض نقش‌های زنانه شده و خانه، خالی از مهر مادری و همسری می‌شود. با تبدیل‌شدن خانه به خوابگاه نه‌تنها زن آسیب می‌بیند که تمام اعضای خانواده دچار مشکل می‌شوند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص97.]</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

{{پایان منابع}}

 

{{خانواده}}