سن ازدواج: تفاوت میان نسخه‌ها

سن [[ازدواج]] از منظر قانون، سنی است که در آن افراد به‌طور رسمی مجاز به تشکیل خانواده و ازدواج می‌شوند. این سن با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در قوانین هر کشور تعیین می‌شود.<ref>[https://jf.isca.ac.ir/article_4008.html آیت‌اللهی، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه].</ref> در اسلام، سن [[بلوغ]] برای [[دختر|دختران،]] ۹ سال قمری و برای پسران، ۱۵ سال قمری مشخص شده است. با رسیدن به این سن و با رعایت شرایط دیگر مانند رشدیافتگی، افراد از نظر شرعی مجاز به ازدواج هستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11051/3/313 مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۳۱۳].</ref> همچنین ازدواج قبل‌از این سن به شرایط خاصی از قبیل رعایت مصلحت طفل، ممنوعیت [[رابطه زناشویی|روابط زناشویی]] و اعمال حق فسخ نسبت به عقد، مشروط شده است.<ref>انصاری، احکام و حقوق کودکان در اسلام، بی‌تا، ج۲، ص۷۴–۸۰. ؛ [https://jf.isca.ac.ir/article_4008.html آیت‌اللهی، «سن ازدواج دختران»، وب‌سایت مجله فقه].</ref>

قانون مدنی مصوب سال ۱۳۱۳ش، سن ازدواج برای دختران را ۱۵ سال و برای پسران را ۱۸ سال تعیین کرد. در [[قانون حمایت خانواده]]، مصوب ۱۳۵۳ش، سن ازدواج برای دختران، به ۱۸ سال و برای پسران به ۲۰ تغییر کرد و فقط با گواهی دادگاه، سن ازدواج برای دختران می‌توانست به ۱۵ سال تقلیل پیدا کند. در اصلاحات قانون مدنی در سال ۱۳۶۱ش، قانون منع ازدواج قبل‌از بلوغ برداشته شد و با رعایت مصلحت توسط ولی طفل، مجاز دانسته شد. در سال ۱۳۸۱ش، بر لزوم اخذ مجوز دادگاه برای ازدواج کودکان تأکید و برای تخلف‌کننده از این قانون، مجازات قانونی در نظر گرفته شد.<ref>[https://hoqoqmedia.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا].</ref> در سال ۱۳۹۶ش تغییری در قانون سن ازدواج داده شد و ازدواج دختران قبل‌از ۱۳ سال تمام شمسی و پسران قبل‌از ۱۶ سال تمام شمسی ممنوع می‌شد و طی تبصره‌ای قید شد که عقد ازدواج بین ۱۳ تا ۱۶ سال برای دختران و ۱۶ تا ۱۸ سال برای پسران منوط به [[اذن ولی در ازدواج|اذن ولی]] و رعایت مصلحت و تشخیص دادگاه خواهد بود.<ref>[https://hoqoqmedia.com/تاریخچه-سن-ازدواج-در-ایران/ «تاریخچه سن ازدواج در ایران»، وب‌سایت حقوق مدیا].</ref> درحال‌حاضر و پس‌از تغییرات دیگری که انجام شد، سن قانونی ازدواج برای دختر، ۱۳ سال تمام شمسی و برای پسر، ۱۵ سال تمام شمسی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/957821/fa شریعتی و همکاران، «بررسی فقهی_حقوقی سن ازدواج در حقوق ایران»، ۱۳۹۹ش، ص۱۷-۱۹].</ref>

براساس اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، میانگین سن ازدواج برای پسران ۲۹ و دختران ۲۸ سال است که از بالا بودن سن تأهل خبر می‌دهد.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص126.]</ref> میانگین سنّ ازدواج در [[تهران]] بین ۳۰ تا ۳۵ سال برآورد شده است، اما یافته‌های پژوهشگران امور اجتماعی و فرهنگی نشان می‌دهد که میانگین سنّ ازدواج در برخی مناطق تهران چنددرصد بالاتر از میانگین سنّی یعنی بین ۳۵ تا ۴۰ سال است. موارد نادری در برخی از محله‌های بومی‌نشین منطقهٔ ۱۲ تهران، دختران بالای ۶۰ سال و پسران بالای ۷۰ سال زندگی می‌کنند که هنوز ازدواج نکرده‌اند و دوران سال‌مندی را به‌تنهایی سپری می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

به‌ معنای گذر سنّی پسر و دختر از سن مطلوب ازدواج براساس سال یا براساس برآورد متغیرهای کیفی سنّ ازدواج (کم، متوسط، زیاد) معنا شده است. به‌عنوان نمونه سنّ مطلوب زندگی زناشویی اگر برای پسران ۱۹ سال و برای دختران ۱۶ سال در نظر گرفته شده باشد،<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/best-age-to-get-married/ «بهترین سن برای ازدواج و فرمول محاسبۀ سن ازدواج دختر و پسر»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> به‌ پسران و دختران ازدواج نکردهٔ ۲۹ ساله و ۲۶ ساله گفته می‌شود که حدود ۱۰ سال از سنّ مطلوب ازدواج آنان گذشته است. هرچند طبق بررسی‌های به‌عمل آمده، عوامل تعیین‌کنندهٔ سنّ ازدواج در زمان گذشته و حال، تغییر یافته و نیاز به ازدواج از یک ضرورت اجتماعی در یک دورهٔ معیّن به یک امر انتخابی در زمان خودخواسته از سوی دختر و پسر تقلیل یافته است.<ref>[https://jss.tabriz.iau.ir/article_525726.html خیری و حاجی‌آقا، «بررسی آسیب‌شناختی اجتماعی بالا رفتن سن ازدواج از دیدگاه دانشجویان دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه»، 1396ش، ص126.]</ref>

در برخی نگرش‌های اجتماعی معاصر، کاهش ارزش‌های معنوی و جایگزینی آن‌ها با معیارهای مادی، به تغییر کارکرد ازدواج انجامیده است. به‌گونه‌ای که هدف از ازدواج، از کسب فضایل اخلاقی و تقرب به ارزش‌های متعالی، به رقابت برای انباشت مال و دارایی تغییر یافته است. همچنین، کمال‌گرایی غیرواقع‌بینانه میان جوانان که ناشی از نبود تجربهٔ کافی و بی‌اعتمادی به تجارب والدین است، آنان را از درک واقع‌گرایانهٔ زندگی دور ساخته است. این رویکرد، نگاه آنان به ازدواج را با خیال‌پردازی و آرمان‌گرایی افراطی آمیخته می‌سازد. بر پایۀ این طرز فکر یا ازدواج به‌دلیل نیافتن همسر ایده‌آل، انجام نمی‌شود؛ یا در صورت وقوع، بر پایهٔ احساسات زودگذر شکل گرفته و به شکست و سرخوردگی عاطفی منجر می‌شود.<ref>رجبی، عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن، 1385ش، ص41.</ref>

با افزایش سطح تحصیلات، به‌طور خاص در بین زنان، تمایل به ازدواج در سنین بالاتر افزایش می‌یابد. زنان تحصیل‌کرده به‌دنبال فرصت‌های شغلی و استقلال اقتصادی بیشتر هستند و ممکن است ازدواج را به بعداز اتمام تحصیلات و یافتن شغل مناسب موکول کنند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Article/View/10094/افزايش-سن-ازدواج-و-مقابله-با-آن/?SearchText=افزایش%20سن%20ازدواج&LPhrase= رجبی، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات]؛ [https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1745070 رحمانی‌پور و همکاران، «عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی].</ref> تحقیقات نشان داده است که یکی از عوامل بالا رفتن سن ازدواج، تحصیلات است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/ازدواج-هراسی-مهم-ترین-عامل-افزایش-سن-ازدواج نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

دخترانی که شاغل می‌شوند، به واسطۀ استقلال مالی و [[رضایت شغلی]] که به دست می‌آورند، انگیزۀ کمتری برای ازدواج دارند. علاوه‌بر این، اشتغال می‌تواند منجر به افزایش تعداد خواستگاران و در نتیجه، عدم احساس نیاز به عجله در ازدواج شود. این موضوع، به‌ویژه در جوامع غربی، به‌طور فزاینده‌ای دیده می‌شود و پیامدهایی مانند افزایش سن ازدواج یا حتی ماندن تا آخر عمر در وضعیت مجردی داشته است. در ایران نیز، این پدیده تا حدی مشاهده می‌شود و ممکن است در آینده چالش‌هایی را در زمینه ازدواج ایجاد کند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Article/View/10094/افزايش-سن-ازدواج-و-مقابله-با-آن/?SearchText=افزایش%20سن%20ازدواج&LPhrase= رجبی، «عوامل افزایش سن ازدواج و راهبردهای کاهش آن»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات].</ref>

* '''تجرد بالا:''' حرکت به‌سمت افزایش سنّ ازدواج، احتمال تجرد قطعی را به‌ویژه برای دختران افزایش می‌دهد. با انتقال از گروه سنّی ۲۹–۲۵ سال به ۳۰ سال و بالاتر، شانس ازدواج دختران بر مبنای تقاضای پسران برای ازدواج، به‌شدت کاهش می‌یابد. براساس نتایج برخی تحقیقات، احتمال این‌که دختری در سنّین ۳۴–۳۰ سالگی ازدواج کند حدود نصف احتمال ازدواج دختری در سنین ۲۹–۲۵ سالگی است و اگر این دختر در گروه سنّی ۳۵ تا ۳۹ سالگی قرار گیرد این احتمال به یک‌پنجم کاهش خواهد یافت. اگر سنّ زن به همین ترتیب به گروه‌های سنّی بالاتر انتقال یابد، شانس ازدواج او به‌میزان بیشتری کاهش خواهد یافت تا جایی‌که در ۵۰ سالگی، این شانس به صفر نزدیک می‌شود. براساس برآوردهای موجود، کاهشی که در عمومیت ازدواج مقطع‌به‌مقطع از سرشماری ۱۳۸۵ش تا ۱۳۹۵ش آغاز شده، تا ۴۰ سال آینده ادامه خواهد یافت و نسبت زنانی را که تا ۵۰ سالگی هرگز ازدواج نخواهند کرد تا بیش از ۲۰درصد در ۱۴۳۵ش افزایش خواهد داد.<ref>[https://resalat-news.com/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%9F/ طباطبایی، «چرا سن ازدواج بالا رفت؟»، وب‌سایت روزنامۀ رسالت.‌]</ref>

* '''کاهش فرزندآوری:''' ازدواج در سنین بالاتر، به‌طور طبیعی سن باروری را کاهش می‌دهد. این امر می‌تواند منجر به کاهش نرخ باروری و افزایش [[سالمندی]] جمعیت شود.<ref>[https://resalat-news.com/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%9F/ طباطبایی، «چرا سن ازدواج بالا رفت؟»، وب‌‎سایت روزنامۀ رسالت.]</ref> کاهش فرزندآوری پیامدهای منفی متعددی برای جامعه به‌ دنبال دارد که ازجملهٔ آنها کمبود نیروی کار جوان، افزایش بار مالی بر روی سیستم‌های مراقبت‌های بهداشتی و رفاهی و به‌طور کلی، برهم خوردن تعادل جمعیتی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/419299/fa محمودیان، «سن ازدواج در حال افزایش‏: بررسی عوامل پشتیبان»، ۱۳۸۳ش، ص۲۸].</ref>

* ا'''فزایش سالمندی:''' افزایش سالمندی و پیری جمعیت از آثار افزایش سنّ ازدواج می‌تواند باشد. امروزه بسیاری از افرادی که بهنگام ازدواج نمی‌کنند در معرض عبور از سن مناسب برای ازدواج و ورود به مرحله تجرد قطعی و تنهایی تا پایان عمر هستند. افزایش جمعیت سالخورده باعث سنگین‌تر شدن تأمین هزینه‌ها و امکانات و کمتر شدن پس‌اندازها شده و در نتیجه سرمایه‌گذاری عمومی و رشد اقتصادی را کاهش می‌دهد.<ref>[https://ijer.atu.ac.ir/article_8302.html قوی‌دل و میرغیاثی‌مرادی، «پیری جمعیت، امید به‌ زندگی و رشد اقتصادی»، 1396ش، ص160.]</ref>

* '''سخت‌گیری در انتخاب:''' افراد با افزایش سن، تجربیات و دیدگاه‌های بیشتری در زندگی کسب می‌کنند. این امر ممکن است منجر به افزایش معیارها و انتظارات آنها در انتخاب همسر شده و یافتن فردی که تمام این معیارها را به‌طور کامل داشته باشد، دچار چالش کند.<ref>[https://farsnews.ir/fars/news/14000914000617/همسریابی-سخت%E2%80%8Cترین-مرحله-ازدواج-افزایش-سن-ازدواج-و-سخت-شدن-معیارهای «همسریابی، سخت‌ترین مرحله ازدواج، افزایش سن ازدواج و سخت‌شدن معیارهای انتخاب»، خبرگزاری فارس]؛ [https://www.isna.ir/news/99073022045/وسواس-در-انتخاب-با-بالا-رفتن-سن-ازدواج میرمعینی، «وسواس در انتخاب با بالارفتن سن ازدواج»، خبرگزاری ایسنا].</ref>

* '''کاهش نیروی انسانی:''' از اثرات افزایش سنّ ازدواج کاهش نیروی انسانی در جامعه است. با پایین آمدن آمار ازدواج، آمار رشد جمعیت نیز پایین آمده، نیروی انسانی کشور با کاهش مواجه می‌شود. این امر که بر اثر کاهش تشکیل خانواده و فرزندآوری به وجود آمده، به یک مسألهٔ اجتماعی تبدیل شده است. جمعیت یک جامعه، جهت پیشبرد اهداف توسعه‌ای، مهم است و به‌همین دلیل بسیاری از دولت‌ها طرح‌های حمایت از ازدواج به‌هنگام، تشکیل [[خانواده]] و [[فرزندآوری]] را در دستور کار خود قرار می‌دهند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84221424/%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC نیکنام، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سن ازدواج«،‌ خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

بیشتر فقها بر ازدواج در سن بلوغ جنسی تأکید می‌کنند. آیت‌الله طباطبایی یزدی،<ref>طباطبایی یزدی، العروهٔ الوثقی، ج 5، 1414ق، ص490.</ref> امام خمینی،<ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، 1387ش، ص240.</ref> آیت‌الله خویی،<ref>موسوی خوئئ، موسوعه الامام الخوئی، ج 32، 1418ق، ص10.</ref> آیت‌الله گلپایگانی،<ref>موسوی گلپایگانی، هدایةالعباد، ج2، 1371ش، ص304.</ref> آیت‌الله فاضل لنکرانی،<ref>فاضل موحد لنکرانی، رساله توضیح‌المسائل، ۱۳۸۶ش، ص439.</ref> آیت‌الله وحید<ref>وحیدخراسانی، توضیح‌المسائل، 1421ق، ص508.</ref> بهترین سن ازدواج را بلافاصله بعداز بلوغ می‌دانند. آیت‌الله خامنه‌ای، ازدواج در سن بلوغ را جایز می‌داند؛ اما اصرار بر ازدواج زودرس را نمی‌پسندد و اجبار دختران کم سن و سال را نادیده گرفتن حقوق زنان قلمداد کرده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=11400 مقام معظم رهبری در جمع زنان هرمزگان، تاریخ 29/ 11/ 1376]</ref> آیت‌الله مکارم شیرازی افزون‌بر [[بلوغ]]، رشد عقلی و جسمانی را هم برای ازدواج ضروری می‌داند.<ref>مکارم شیرازی، احکام بانوان، ۱۳۸۰ش، ص20.</ref>

ازدواج زودهنگام، در قرن نوزدهم برای '''[[زنان]]''' و مردان ایرانی عرف بوده است. در سال ۱۳۱۴ش با تصویب ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، سن ازدواج وارد حیطۀ قانون مدنی ایران شد. در این قانون حداقل سن ازدواج برای دختران، پانزده سال و برای پسران، هجده سال مشخص شد. اما باوجود تصویب این قانون، سن واقعی ازدواج، تا اواسط قرن نوزدهم پایین بود. در دهه ۱۳۵۰ش، افزایش تقریبی و نسبی سن ازدواج در ایران رخ داد که این افزایش در دهه ۱۳۷۰ش چشمگیر شد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_13256.html کاظمی‌پور، «تحول سن ازدواج در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، 1383ش، ص111.]</ref> دی ۱۳۵۳ش برای هماهنگی قوانین ازدواج با سیاست کنترل موالید، کمترین سن ازدواج برای دختران، هجده و برای پسران، بیست سال تعیین شد. اکنون سن قانونی ازدواج در ایران سیزده سال برای دختران و پانزده سال برای پسران است.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_13256.html بلادی موسوی ، «بررسی تحول ازدواج در ایران»، 1378ش، ص89.]</ref>

* بلادی موسوی، صدرالدین، بررسی تحول ازدواج در ایران، تهران فصلنامه جمعیت، سازمان ثبت احوال، ش ۲۷ و ۲۸، ۱۳۷۸ش.

* مطهری، مرتضی، «امدادهای غیبی در زندگی بشر»، در مجموعه آثار مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.

* نیکنام، معصومه، «ازدواج‌هراسی؛ مهم‌ترین عامل افزایش سنّ‌ازدواج «خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۹ش.