تهران: تفاوت میان نسخه‌ها

==تقسیمات کشوری تهران==

اطلس کلان‌شهر تهران، 1384ش، ج1 ص45 و 48.</ref> شهرستان تهران، بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای 3 بخش (مرکزی، کن و آفتاب)، 1 شهر (شهر تهران) و 4 دهستان (سیاهرود، سولقان، آفتاب و خلازیر) است.<ref>[https://www.amar.org.ir/ درگاه ملی آمار ایران.]</ref>

شهرستان تهران، بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای 3 بخش (مرکزی، کن و آفتاب)، 1 شهر (شهر تهران) و 4 دهستان (سیاهرود، سولقان، آفتاب و خلازیر) است.<ref>[https://www.amar.org.ir/ درگاه ملی آمار ایران.]</ref>  

استان تهران، از سمت غرب به استان البرز (دشت کویر و دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز)، از سمت شمال به استان [[مازندران]]، از سمت غرب به استان قزوین، از سمت جنوب به استان قم، از سمت جنوب‌غرب به استان مرکزی و از سمت شرق نیز به استان سمنان راه دارد.<ref>اطلس گیتاشناسی، استان‌های ایران، 1383ش، ج1، ص95؛{{سخ}} اطلس راهنمای استان‌های ایران، 1381ش.</ref> استان تهران، بر اساس تقسیمات کشوری ۱۳۹۵ش، دارای ۱۶ شهرستان (اسلامشهر، پاکدشت، پیشوا، ملارد، قدس، بهارستان، قرچک، [[تهران]]، پردیس، [[دماوند]]، رباط کریم، ری، شمیرانات، شهریار، فیروزکوه و [[ورامین]]) و ۴۵ شهر است.

در استان تهران، رودخانه‌های دائمی و فصلی متعددی از رشته‌کوه البرز سرچشمه گرفته و در سطح این استان جریان می‌یابند. از آن جمله می‌توان به رودخانه‌های همیشگی [[کرج]] (۲۴۵ کیلومتر)، جاجرود (۱۴۰ کیلومتر)، لار (۷۰ کیلومتر)، حبله‌رود (۲۴۰ کیلومتر) و طالقان رود (۱۰۵ کیلومتر) اشاره کرد. امروزه، بر روی برخی از این رودخانه‌ها، سدهایی ساخته شده تا بتوان با کنترل و حفاظت این منابع آبی، به تأمین آب استان تهران و شهرهای اطراف پرداخت. از جمله [[چشمه|چشمه‌های]] موجود در این استان نیز چشمه اعلاء دماوند، چشمه آب‌علی هراز، چشمه وله در گچسر، چشمه شاه دشت کرج، چشمه تیزآب، چشمه گله‌گیله و [[چشمه‌علی|چشمه علی]] در شهرری هستند.

==جمعیت تهران==

==تاریخ تهران==

باستان‌شناسان، اسنادی از سکونت دیرینه انسان در منطقه تهران یافته‌اند. آب فراوان و شرایط زیست‌محیطی مناسب، از دیرباز این منطقه را مورد توجه اقوام مختلف قرار داده است. در منطقه چشمه‌علی در ری، نشانه‌های زندگی انسان از 8 هزار سال پیش پیدا شده است.<ref>کامبخش‌فرد، نگاهی به تهران در سه هزار سال پیش، ۱۳۸۰ش، ص8.</ref> تمدن انسان‌ها در این منطقه و مناطق دروس و قیطریه، به‌دلیل استفاده از سفال‌های قرمزرنگ به «تمدن سفال قرمز» معروف است.<ref>کامبخش‌فرد، «کاوش در قبور باستانی قیطریه»، ۱۳۴۸ش، ص67.</ref> در تمدن پسینی این منطقه، از سفال‌های به رنگ خاکستری استفاده می‌شد و مناطق بیشتری از تهران مانند تهرانپارس، فشاپویه، حصارک شمیران، پل رومی، اوین، فرودگاه امام خمینی، دروس، عباس‌آباد، قیطریه و بوستان پنجم سلطنت‌آباد در بر می‌گرفت.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱۲؛ <br />

نام [[تهران]]، برای نخستین‌بار در اثری از محمد بن حماد رازی، در سده 3ق آمده است. این سند نشان می‌دهد که در سده‌های نخستین ورود اسلام، قریه‌ای در ایران به‌نام تهران وجود داشته است.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱4.</ref> پژوهشگران، تهران را تا پیش از حمله مغول، روستایی نامعتبر دانسته‌اند که در مقایسه با تجریش، ونک (ایوان) و دولاب، از شهرت کمتری برخوردار بوده است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص35.</ref>

===تهران در قرن ۶ قمری===

===تهران در قرن ۷ قمری===

===تهران در قرن ۸ قمری===

===تهران در قرن ۹ قمری===

===تهران در قرن ۱۰ قمری===

هسته مرکزی [[مسجد جامع]] تهران، در زمان حکومت شاه عباس دوم، در ۱۰۷۲ق، بنا شد. این مسجد، در دوره قاجاریان توسعه یافت. آخرین پادشاهان صفوی نیز در تهران قصری ساختند که به‌نام «عمارت سلطانی» معروف بود.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص38.</ref> در این دوران، تهران، دستخوش وقایع سیاسی و اجتماعی بسیاری بود.

===تهران در قرن ۱۲ قمری===

پس از سقوط اصفهان به دست محمود افغان در ۱۱۳۵ق، تهران نیز به تصرف اشرف افغان درآمد<ref>Lockhart, The Fall of the Ṣafavīd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, 1958, P19; Hanway, The Revolutions of Persia, 1753, V.II, P224-225.</ref> و به‌مدت ۵ سال پایگاه نظامی او در برابر مخالفانش بود. افغان‌ها بناهایی مانند بخش‌هایی از ارگ سلطنتی و دروازه اسدالدوله را ساختند.<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص828.</ref> این دروازه در دوره ناصرالدین شاه به‌نام «دروازه دولت» تغییرنام یافت.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص46-47.</ref> اشرف افغان در ۱۱۴۲ق شکست خورد و تهران توسط نادرشاه تحت کنترل درآمد.<ref>Hanway, The Revolutions of Persia, 1753, V.II, P229.</ref> سپس کریم‌خان زند تهران را مرکز حکومت خود قرار داد و ساختمان‌های حکومتی مهمی ساخت.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۷–۸.</ref> در نهایت، آقامحمدخان قاجار پس از چندین تلاش، تهران را تسخیر و در ۱۲۰۰ق آن را پایتخت کرد.<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص848.</ref>

===تهران در قرن ۱۳ قمری===

===پیدایش آثار تاریخی در تهران===

==جغرافیای تهران==

بخش کن، در شمال غربی این شهرستان، ناحیه‌ای کوهستانی است که رود «سولقان» نیز در آن جریان دارد.<ref>جعفری، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، 1379ش، ج1، ص316-317.</ref> از جمله کوه‌های بلند موجود در این بخش می‌توان به «پهن حصار»، «رَندان»، «گندم چال»، «بندعیش» و «بندحصار» اشاره کرد. این کوه‌ها، بلندترین قله‌های شهرستان تهران محسوب می‌شوند. همچنین، کوه‌های «توچال»، «سوهانک»، «کلک‌چال» و «دارآباد» در شهرستان شمیرانات نیز در مناطق شمالی این شهرستان واقع شده‌اند.<ref>فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، 1379ش، ج4.</ref>

تهران، از جمله شهرستان‌های واقع در کوهپایه‌های البرز مرکزی است. این شهرستان، دشتی هموار است که با حرکت از سمت شمال به جنوب آن، شاهد کاهش ارتفاعات و افزایش دما در آن خواهیم بود. بخش کن، در شمال غربی این شهرستان، ناحیه‌ای کوهستانی است که رود «سولقان» نیز در آن جریان دارد.<ref>جعفری، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، 1379ش، ج1، ص316-317.</ref> از جمله کوه‌های بلند موجود در این بخش می‌توان به «پهن حصار»، «رَندان»، «گندم چال»، «بندعیش» و «بندحصار» اشاره کرد. این کوه‌ها، بلندترین قله‌های شهرستان تهران محسوب می‌شوند. همچنین، کوه‌های «توچال»، «سوهانک»، «کلک‌چال» و «دارآباد» در شهرستان شمیرانات نیز در مناطق شمالی این شهرستان واقع شده‌اند.<ref>فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، 1379ش، ج4.</ref>

===ناهمواری‌های استان تهران===

[[پرونده:602663 812.jpg|alt=رودخانه دربند|بندانگشتی|رودخانه رفاهی تفریحی دربند]]از جمله جریان‌های آبی طبیعی شهر تهران می‌توان به رودخانه‌های دربند (جعفرآباد)، حصارک (کن)، درکه، گلابدره، دارآباد و [[فرحزاد]] اشاره کرد که رودخانه‌هایی کوچک، کم‌آب و فصلی هستند. آب موجود در این رودخانه‌ها، در تأمین آب شهری تهران هیچ نقشی نداشته و تنها در آب‌یاری باغ‌های روستاهای اطراف آن‌ها استفاده می‌شوند. در سال‌های اخیر، متخصصان به فکر ساخت سدهایی بر روی برخی از این رودخانه‌ها هستند تا در تأمین آب شهری از آن‌ها استفاده کنند.<ref>محمودیان، نگاهی به تهران از آغاز تاکنون، 1384ش، ج1، ص115-119.</ref> رودهای جاری در این شهرستان، همگی از ارتفاعات جنوبی رشته‌کوه البرز سرچشمه می‌گیرند. رودخانه «دارآباد» با درازای 15 کیلومتر، از رودخانه‌های مستقل [[دریاچه نمک قم|دریاچه نمک]] محسوب می‌شود که از کوه‌های «سیاه‌آب» و «دارآباد» سرچشمه گرفته و تا بخش‌های جنوبی تهران جریان دارد. این رودخانه، در نهایت، به دشت‌های جنوبی شهرستان تهران فرو می‌ریزد.<ref>فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، 1383ش، ج3، ص19.</ref> رودخانه «جعفرآباد (اوسون)» نیز از زیرشاخه‌های رودخانه جاجرود است که از کوه‌های توچال و کلک‌چال نشأت گرفته و به سمت شهر ری جریان یافته است. این رودخانه در حوالی دهکده تخته‌چنگی به رودخانه جاجرود ختم می‌شود.<ref>افشین، رودخانه‌های ایران، تهران، 1373ش، ج2، ص492.</ref> رودخانه‌های «درکه» و «کن» نیز از دیگر رودخانه‌های فصلی این شهرستان محسوب می‌شوند.

==اقلیم تهران==

#باد محلی نسیم [[توچال]]؛

#بادهای منطقه‌ای جنوبی و جنوب‌شرق؛

#بادهای غربی (که معمولاً منجر به پاک شدن هوای تهران می‌شود).<ref>جغرافیای استان تهران، 1382ش، ج1، ص9.</ref>

شهرستان تهران، دارای ویژگی‌های آب‌و‌هوایی متنوعی است. در قسمت جنوبی این شهرستان، آب‌و‌هوایی گرم و خشک، در نواحی مرکزی آب‌و‌هوایی معتدل و در نواحی شمالی نیز آب‌و‌هوایی متمایل به سرد وجود دارد.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، 1370ش، ج38، ص71.</ref>

==اقتصاد تهران==

[[جمعیت]] زنان شاغل در تهران، نسبت به سایر شهرهای ایران در حدود دوبرابر است که یکی از دلایل آن، افزایش سریع سطح [[تحصیل زنان|تحصیلات زنان]] در این کلان‌شهر است. این موضوع، علاوه‌بر [[اشتغال زنان]]، تغییراتی را در جغرافیای اجتماعی شهر تهران ایجاد کرده است.<ref>اطلس کلان‌شهر تهران، 1384ش، ج1، ص129-130.</ref> بر اساس آمار منتشر شده در سال ۱۳۹۵ش، سهم تهران در تولید ناخالص داخلی ایران حدود ۲۱ درصد بوده که بیانگر نقش مهم این شهر در اقتصاد ایران است.[[پرونده:North of tehran.jpg|جایگزین=نمای تهران|بندانگشتی|352x352پیکسل|سراسرنمایی از تهران در طول روز (فروردین ۱۳۹۸)]]

==گردشگری در تهران==

==ادبیات تهران==

===بازگشت ادبی===

===شعر در تهران پیش از مشروطه===

#'''نیمه دوم قرن ۱۲ق تا اوایل سده ۱۳ق'''؛ سبک سروده‌های این دوره، سبک «عراقی_[[اصفهان|اصفهانی]] جدید» بوده که آن را محصول فعالیت‌های دو انجمن ادبی به نام‌های «انجمن مشتاق» و «انجمن نشاط» می‌دانستند.

#'''نیمه اول سده ۱۳ق تا اوایل سده ۱۴ق (دوره کمال و پختگی)'''؛ این دوره با تأسیس سومین انجمن ادبی، به‌نام «انجمن خاقان» آغاز شد. پژوهشگران، حمایت فتحعلی شاه از شاعران را دلیل پویایی شعر در این دوره دانسته‌اند.<ref>زرین‌کوب، نقد ادبی، ۱۳۶۱ش، ج2، ص628.</ref> در تذکره گلشن، اسامی ۴۸ تن از فرزندان فتحعلی شاه که شعر می‌گفتند، آمده است.<ref>Brown, A Literary History of Persia, 1959, V.IV, P298-299.</ref> پس از فتحعلی شاه که خود شاعری نامدار بود، مظفرالدین شاه نیز به رسم پدر، شاعران را محترم می‌داشت.<ref>حکمت، «شعر فارسی در عصر معاصر»، ۱۳۲۶ش، ص۴۲.</ref> ناصرالدین شاه قاجار نیز شعر می‌گفت و محافل ادبی بسیاری را با حضور شاعران برتر تهران و ایران برگزار می‌کرد.<ref>معیرالممالک، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، بی‌تا، ص۱۲۵.</ref> از جمله شاعران این دوره می‌توان به ادیب پیشاوری، ادیب‌الممالک فراهانی، محمدحسین فروغی و فتح‌الله خان شیبانی اشاره کرد. فروغی، یغما و شیبانی، از مدیحه‌سرایی دوری می‌کردند<ref>زرین‌کوب، سیری در شعر فارسی، ۱۳۶۷ش، ص۱۷۶–۱۷۸.</ref> و برخی مانند شیبانی و یغما، در اشعار خود، رویکرد اعتراضی داشتند. از دیگر رخدادهای شعر در تهران می‌توان به شعرخوانی و [[نقالی]] در قهوه‌خانه‌ها،<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۷۱ش، ج2، ص170.

===نثر در تهران پیش از مشروطه===

#'''ساده‌نویسی'''؛<ref>اته، تاریخ ادبیات فارسی، ۱۳۳۷ش، ص۲۸۰.</ref>

#'''دشوارنویسی'''؛ این سبک شامل نثرنویسی به‌شیوه گذشتگان یا نثر مصنوع (سبک نوشتاری سده‌های ۶ و ۷ ق) و نیز سبک نثرنویسی پرتکلف و ملال‌آور (مشابه با نثر روزگار مغول) است،<ref>همایی، مقدمه بر حبیب السیر خواندمیر، ۱۳۳۳ش، ج1، ص38-39.</ref>

#'''سبک بینابین'''؛ در این سبک نگارشی، به آیات و روایات اشاره شده و از لغات و ترکیبات [[زبان عربی|عربی]] نیز استفاده شده است.<ref>شمیسا، سبک‌شناسی نثر، ۱۳۸۳ش، ص۲۱۵–۲۱۶.</ref>

===شعر در تهران پس از مشروطه===

#شعر عروضی؛

#شعر نیمه عروضی ([[نیما یوشیج|نیمایی]]، آزاد)؛

#شعر غیر عروضی (سپید، موج نو)؛ شعری که از نظر وزن، تابع موازین و معیارهای عروضی نیست.

#غزل نوتصویری؛ غزل‌هایی که قالب شعری آن‌ها سنتی، اما زبان و تخیل شاعر نو است.

===شعر عروضی===

===شعر نو===

===نثر در تهران پس از مشروطه===

#'''آثار تألیفی'''؛ مانند رساله مجدیه.

#'''ترجمه'''؛ مانند ترجمه [[هزار و یک شب]].

#'''روزنامه'''؛ شامل روزنامه‌هایی مانند «اختر» در استانبول که توسط مهاجرین ایرانی نوشته می‌شدند.<ref>پروین، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان، ۱۳۷۷ش، ج1، ص246-330.</ref>

==پانویس==

{{آغاز منابع}}

* * «چرا تهران پایتخت شد؟»، سایت تاریخ ایران، تاریخ بارگذاری: 21 فروردین 1396ش.

* «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی»، دانشنامه دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 9 خرداد 1401ش.

* ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق لسترنج و نیکلسن، کیمبریج، بی‌نا، ۱۳۳۹ق.

* اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمۀ رضازاده شفق، تهران، هیرمند، ۱۳۳۷ش.

* آرین‎‌پور، یحیى، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.

* اسکرس، جنیفر، م.، «نقش معماری در پیدایش تهران»، تهران پایتخت دویست ساله، به‌تحقیق شهریار عدل و برنار اوکارد، ترجمۀ احمد سیدی و فاطمه وثوقی خزایی، تهران، ۱۳۷۵ش.

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، 1383ش.

* اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآة البلدان، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.

* افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، 1373ش.

* بهرام سلطانی، کامبیز، اندازه‌گیری آلودگی هوای تهران، آبادی، تهران، س ۳، شماره ۱۲، ۱۳۷۳ش.

* پروین، ناصرالدین، تاریخ روزنامه ‎نگاری ایرانیان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۷ش.

*تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۷ش.

* «تمدن ۳ هزار ساله ایران زیر برج‌های تهران»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ بارگذاری: ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ش.

* جعفری، عباس، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، 1379ش.

* «چرا تهران پایتخت شد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۱ فروردین ۱۳۹۶ش.

* حکمت، علـی‎اصغر، «شعر فارسـی در عصـر معاصر»، نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران، تهران، ۱۳۲۶ش.

* خانلری، پرویز، «نثر فارسی در دورۀ اخیر»، نخستین کنگرۀ نویسندگان ایران، تهران، ۱۳۲۶ش.

* دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۸ش.

* ذکاء، یحیى، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹ش.

* راوندی، محمد، راحة الصدور، به‌تحقیق محمداقبال، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۳ش .

* زرین‎کوب، عبدالحسین، سیری در شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۶۷ش.

* زرین‌کوب، عبدالحسین، نقد ادبی، تهران، مؤسسه فرهنگی مدرسه برهان، ۱۳۶۱ش.

* زرین‎کوب، عبدالحسین، سیری در شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۶۷ش.

* سام‎میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به‌تحقیق رکن‎ الدین همایون فرخ، تهران، کتابخانه ملی ایران، ۱۳۴۷ش.

* شفیعی کدکنی، محمدرضا، ادبیات فارسی، به‌تحقیق حجت ‎الله اصیل، تهران، نی، ۱۳۷۸ش.

* شمیسا، سیروس، سبک‎شناسی شعر، تهران، فردوس، ۱۳۷۴ش.

* شمیسا، سیروس، سبک‎‌شناسی نثر، تهران، میترا، ۱۳۸۳ش.

* صفا، ذبیح ‎الله، مختصری در تاریخ تحول نظم و نثر پارسی، تهران، ققنوس، ۱۳۶۳ش.

* عدل، شهریار، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، تهران پایتخت دویست ساله، به‌تحقیق شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش.

* کامبخش‌فرد، سیف‌الله، نگاهی به تهران در سه هزار سال پیش، ترجمۀ کلود کرباسی، تهران، سازمان میراث فرهنگی و کردشگری، ۱۳۸۰ش.

* «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی»، دانشنامه دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 9 خرداد 1401ش.

* افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، 1373ش.

* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، 1383ش.

* جعفری، عباس، دایره‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، 1379ش.

* فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، 1370ش.

* فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، 1383ش.

* Clavijo, R.G., Narrative of the Embassy, tr. C.R., Markham, New Delhi, 2001.

* Hanway, J., The Revolutions of Persia, London, 1753.

* Lockhart, L., The Fall of the Ṣafavīd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, Cambridge, 1958.

* Brown, E. G., A Literary History of Persia, Cambridge, 1959.

* Rypka, J., History of Iranian Literature, Dordrecht, 1968.