بی‌بی مریم بختیاری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|بی‌بی مریم بختیاری}}'''، نویسنده و از زنان مبارز و فعال در نهضت مشروطه.

== تولد و خانواده ==

بی‌بی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در چهارمحال و بختیاری متولد شد.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بی‌بی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> او دختر حسین‌قلی‌خان ایلخانی، بزرگ‌ترین حکمران منطقه و بی‌بی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل چهارلنگ بود. خانوادهٔ بی‌بی مریم از بانفوذترین خاندان‌های ایران در دوره قاجار به‌شمار می‌آمدند. او شش برادر و یازده خواهر از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او نقش‌های کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند، ازجمله: علی‌قلی‌خان سردار اسعد (از رهبران انقلاب مشروطه)، نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه (دو دوره نخست‌وزیر ایران)، اسفندیارخان سردار اسعد اول، امیرقلی‌خان، علی‌قلی‌خان سردار اسعد دوم، حاج خسروخان سردار ظفر و یوسف‌خان امیرمجاهد.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بی‌بی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان.]</ref><ref>[https://namnamak.com/فرهنگ-و-هنر/چهره-ها/بیوگرافی-بی-بی-مریم «زندگی‌نامه بی بی مریم  بانوی سردار بختیاری و همسرش»، وب‌سایت نم‌نمک]</ref> حسین‌قلی‌خان پدر بی‌بی مریم، در ۹ سالگی او به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار و با اشارهٔ ظل‌السلطان حاکم مستبد اصفهان به قتل رسید. پس‌از مرگ پدر شرایط سختی بر خانواده حاکم شد، اما بی‌بی مریم با وجود مشکلات زیاد توانست با حمایت‌ها و تشویق‌های برادران تحصیل‌کردۀ خود، خواندن و نوشتن را فرا بگیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/910215/%d8%a8%db%8c-%d8%a8%db%8c-%d9%85%d8%b1%db%8c%d9%85-%d8%a8%d8%ae%d8%aa%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%b3%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1-%d9%85%d8%b4%d8%b1%d9%88%d8%b7%d9%87-%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%87 بهبهانی، «بی بی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، 1389ش، ص64.]</ref> 

بی‌بی‌مریم دو بار [[ازدواج]] کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علی‌قلی‌خان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزده‌سالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بی‌بی‌مریم همراه نبود، به صلاح‌دید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلی‌خان چهارلنگ علیه حکومت قاجار و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نام‌های محمدعلی‌خان، علی‌مردان‌خان و سهراب‌خان بود.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری الف.]</ref>

 

بی‌بی‌مریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، به‌دلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتح‌الله‌خان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنج‌ها و سختی‌های بسیاری برای او همراه بود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3975194/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> وی در خاطرات خود نوشته است که «مرد باید عقل و شرف داشته باشد، مال دنیا برای مرد همه‌وقت هست ولی فزونی ثروت نزد نامرد خاکستر است». او همچنین در نوشته‌ای خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی» است.<ref>بختیاری، خاطرات، 1382ش، ص48.</ref> علی‌مردان‌خان بختیاری، فرزند دوم بی‌بی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1145079/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «سردار مریم بختیاری که بود؟»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

همسران او علی‌قلی‌خان چهارلنگ و فتح‌الله‌خان سردار ارشد بودند.  

بی بی مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود [[زنان]] زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را می‌نوشت. کتاب خاطرات بی بی مریم سال‌ها بعد از درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/پژوهشگر-تاریخ-بی-بی-مریم-بختیاری-سنت-و-مدرنیته-را-درهم-آمیخت جعفری نژاد، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی‌مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگذاری جمهوری اسلامی ایران، 6 یهمن 1399ش]</ref>

== فعالیت‌ها ==

تأثیرات و آموزش‌هایی که بی بی مریم از پدرش «حسینقلی خان ایلخانی بختیاری» و برادرش «علیقلی خان سردار اسعد بختیاری» پذیرفت، راه او را به سوی آینده باز کرد و موجب شد که با کوشش خستگی‌ناپذیر و پایداری کم نظیرش به عنوان یکی از مبارزترین سرداران آزادی‌خواه ایرانی شناخته شود. بی بی مریم هر چند در جامعه آن زمان به دنیا آمد و در سنین نوجوانی بدون اینکه نقشی درازدواجش داشته باشد مجبور به [[ازدواج]] شد اما توانست عمق مشکلات و مسائل [[زن]] ایرانی را درک کند. برای همین سکوت تاریخی زنان را می‌شکند و لب به اعتراض می‌گشاید. بی‌بی مریم خواستار از میان رفتن سنت‌های رایج مردانه زمان خود همچون سنت ناف بُری، ازدواج اجباری، نداشتن حق [[طلاق]] و برخوردار نبودن زنان از حق آموزش شد.<ref>[https://www.alef.ir/news/3980627037.html «(بی‌بی مریم) را بیشتر بشناسیم»، سایت جامعه خبری- تحلیلی الف، 27 شهریور 1398ش]</ref>

وی که دوران کودکی، نوجوانی و جوانی خود را در دشوارترین شرایط زندگی ایلی سپری کرده بود به خوبی توانسته بود مهارت‌های رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را بیاموزد و در مبارزات آزادی‌خواهانه خود به کار بگیرد. بی‌بی مریم طی جنگ جهانی اول به همراه عده‌ای از خوانین جانب آلمانی‌ها را گرفت. برخلاف عده‌ای از خوانین بختیاری چون سردار محتشم، سردار ظفر و «سردار جنگ» که از متفقین و انگلیسی‌ها حمایت کردند. این شیرزن بختیاری در حمایت از متحدین و آلمان‌ها به شعار و حرف اتکا نکرد؛ بلکه اسلحه به دست گرفت و با انگلیسی‌ها و روس‌ها جنگید.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/پژوهشگر-تاریخ-بی-بی-مریم-بختیاری-سنت-و-مدرنیته-را-درهم-آمیخت جعفری نژاد، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی‌مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، سایت خبرگذاری جمهوری اسلامی ، 6 بهمن 1399ش]</ref>

او همچون خیلی از مردان ملی و وطن‌دوست دریافته بود که با بهره‌گیری از کمک متحدین به ویژه آلمان می‌توان به منافع روسیه و انگلیس ضربه زد و مقدمات اخراج آنها را از ایران فراهم کرد. نمی‌توان بی‌بی مریم و دیگر میهن دوستان ایران، طی جنگ جهانی اول را وابسته به آلمان دانست بلکه در آن روزگار عملی‌ترین راه جنگیدن با دشمنان دیرینه ایران یعنی روس و انگلیس و رهایی از چنگال آنها، همکاری با دشمن قدرتمند آنها یعنی آلمان بوده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1145079/سردار-مریم-بختیاری-که-بود «سردار مریم بختیاری کی بود؟»، سایت خبری تابناک، 22 مهر 1401ش]</ref>

پس از جریان به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی‌شاه و تعطیلی مشروطه، برخی از مشروطه‌خواهان دستگیر و برخی فراری شدند، در این دوره برخی جنبش‌های مردمی شکل گرفت، بختیاری‌ها در [[اصفهان]] قدرت را در دست گرفتند و به سمت [[تهران]] روانه شدند. در رشت محمدعلی‌خان تنکابنی و در [[تبریز]] هم ستارخان و باقرخان این راه را در پیش گرفتند. نقش بی‌بی‌مریم بختیاری در این برهه از تاریخ بسیار پررنگ است؛ او معتقد بود تا زمانی که [[قاجار]] بر ایران حکومت می‌کند، هیچ پیشرفتی حاصل نمی‌شود و با تشویق برادران خود و سخنرانی حماسی بسیار معروفش، سربازان بختیاری را برای فتح تهران تشویق کرد. در منابع آمده است که بی‌بی مریم در سخنرانی خود بیان کرد که اگر سربازان بختیاری شهید شوند، زنان بختیاری راهشان را ادامه می‌دهند. پس از حرکت سربازان به سمت تهران، بی‌بی‌مریم نیز درنگ نکرد و به همراه برخی از تفنگ‌داران به سمت تهران رفت و در خانهٔ پدری آقا حسین ثقفی ماندگار شد. همچنین در روزی که میان بختیاری‌ها و سربازان حکومتی در میدان بهارستان جنگ درگرفت، همراه با تفنگ‌داران بر روی پشت‌بام خانه‌ای که به میدان اشراف داشت رفت و وارد درگیری مسلحانه و رودررو با سربازان حکومت شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/84198192/ «بی‌بی‌مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1399ش.]</ref>

او در جنگ جهانی اول نیز طرفدار دولت‌های آلمان و عثمانی بود و در مقابل به مبارزه با دولت‌های روس و [[انگلیس]] می‌پرداخت. وی در این جنگ کنسول آلمان در [[اصفهان]] را از چنگ سربازان روس نجات داد و مدت‌ها در خانهٔ خود پناه داد. امپراتور آلمان نیز با شنیدن این جریان، تمثال جواهرنشان خود را همراه هدایای دیگر به‌پاس قدردانی از او برایش فرستاد و بی‌بی‌مریم از آن پس به «سردار مریم» مشهور شد.<ref>بختیاری، خاطرات، 1382ش، ص93.</ref> گفتنی است که خانهٔ او نیز همواره پناهگاه افرادی چون وحید دستگردی و فرخی یزدی بود.<ref>[https://www.ical.ir/ical/fa/Content/_/سردار-بیبی-مریم-بختیاری-سردار-آزادگی-به-روایت-اسناد-منتشر-نشده15163 «سردار بی‌بی مریم بختیاری سردار آزادگی»، کتابخانه، موزه و اسناد رسمی مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1395.]</ref>

سردار مریم که در سال ۱۲۸۸ خورشیدی در نبرد آزادسازی اصفهان به همراه خواهرش «بی بی لیلی» فرماندهی یک ستون سواره نظام بختیاری را بر عهده داشت، در گیر و دار جنگ جهانی اول (مردادماه ۱۲۹۳ تا آبان ماه ۱۲۹۷ خورشیدی)، نیز که ایران از هر سو مورد تجاوز نیروهای انگلیس و روس قرار داشت، با نیروهایش به نبرد با استعمارگران پرداخت. در سال ۱۲۹۵ خورشیدی که «ویلهم واسموس» افسر آلمانی با سربازانش در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسی‌ها مبارزه می‌کرد، مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان و مبارزه با اشغالگران انگلیسی به تنگستان روانه کرد. در سال ۱۲۹۷ خورشیدی و زمانی که نیروهای اشغالگر روسیه و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب یک گروه لژیون ارتش آلمان و تعدادی از نمایندگان سیاسی آلمان پرداختند، سردار مریم که می‌خواست با پشتیبانی متحدین و به ویژه آلمانی‌ها به مبارزه با استعمارگران روسی و انگلیسی بپردازد، با نیروهای زیر فرماندهی خود در منطقه تیران و کرون در برابر نیروهای مشترک انگلیس و روس ایستادند و پس از جنگی سخت، آنها را به عقب‌نشینی وادار کردند و لژیون آلمانی را نجات داده و با خود به پایگاهشان در «سورشجان» درمنطقه بختیاری برده و پناه دادند و پس از مدتی از راه خاک عثمانی، آنان را از ایران خارج بردند.<ref>[https://hampafile.ir/بی-بی-مریم-بختیاری/ «زندگینامه بی بی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، همپا فایل]</ref>

خبر نجات لژیون آلمانی به کمک سردار مریم بختیاری، امپراتور آلمان «ویلهم دوم» را برآن داشت که به پاس این شجاعت، بالاترین نشان امپراتوری آلمان یعنی «صلیب آهنین» را همراه با یک حکم و تصویر میناکاری و الماس نشان برای سردار مریم ارسال کند. خانه سردار مریم همیشه پناهگاه آزادی‌خواهان بود. در دوران جنگ جهانی اول نیز که «ملییون» ایران به مخالفت با اشغالگران روس و انگلیس پرداختند و از سیاست‌های آلمان و عثمانی حمایت می‌کردند با تضعیف دولت عثمانی و تسلط انگلیسی‌ها بر بغداد، گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون علی اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، وحید دستگردی و… به خانه سردار مریم پناه بردند. دکتر «محمد مصدق» هم یکی دیگر از آزادی خواهان نامی بود که پس از گریز از دست عوامل استبداد، مدتی به نزد قوم بختیاری رفت. دکتر مصدق هنگامی که در سوم اسفند ماه سال ۱۲۹۹خورشیدی زیر فشار انگلیسی‌ها توسط سید ضیاء از حکومت فارس عزل شد، از اصفهان به بختیاری رفت و میهمان سردار مریم شد. از این روی دکتر مصدق تا پایان عمر همواره از سردار مریم و قوم بختیاری به نیکی یاد می‌کرد. سرانجام به دستور رضا شاه پهلوی در سال ۱۳۱۶ خورشیدی در اصفهان آخرین برگ از زندگی سردار مریم رقم خورد. پیکرش در آرامگاه «تخت فولاد» اصفهان در تکیه میرفندرسکی به خاک سپرده شد و خانه او را که در اصفهان در چهارراه قصر ابتدای خیابان شیخ بهایی واقع بود بنا به وصیت خودش به اداره فرهنگ هدیه دادند که در محل آن مدرسه «رودابه» احداث شد. مریم بختیاری از دوران جوانی تا آخرین لحظات عمر آرزو داشت روزی با نگاه به آینده در روزنامه خاطراتش به صورت سؤالی سخت و سنگین با نسل پس از خود در میان گذاشته بود. او در آن سال‌ها، شاید از ما که امروز این نوشته‌ها را می‌خوانیم، پرسیده بود: «... ای کسانی که روزنامه مرا مطالعه می‌نمایید، اگر در عصر شما «ایران» وطن عزیز مرا و خودتان را دیدید به دانش و علم نورانی و مشعشع شده و قدم در راه و خاک آزادی گذاشتید یا در سایه علم و تمدن زندگانی نمودید از من بیچاره که یگانه آرزویم تمدن ایران است، یادی بنمایید. آیا ساعتی که من در قعر گور خوابیده‌ام شما… آزادید؟ با کمال سرفرازی قدم‌های شمرده شمرده می‌زنید؟ ...»<ref>[https://www.gisoom.com/book/11072804 بختیاری، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، 1382ش]</ref>

=== امور خیریه ===

بی‌بی مریم به خیریه‌ها و فقرای [[اصفهان]] کمک می‌کرد. وی پنجاه نفر از افراد بی‌بضاعت را تحت پوشش و حمایت خود گرفته بود. شرایط توزیع ارزاق عمومی بین مردم نیازمند که از گرسنگی و قحطی زیادی رنج برده و تلف می‌شدند، بسیار وخیم و دردناک بود، در همین زمان، اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ [[ایران]] در شهر اصفهان توسط بی‌بی‌مریم و چندین نفر از علمای شیعهٔ این شهر تأسیس شد؛ اما به دلیل اینکه فضای کار مردانه بود و باید کسی مدام به محلات فقیرنشین سرکشی و رسیدگی می‌کرد، پسر ۱۹ سالهٔ خود را برای بررسی، سرکشی و رسیدگی به اوضاع مردم به محلات می‌فرستاد تا از آخرین وضعیت مردم شهر مطلع شود. اقدامات خیریه و سرکشی به فقرا تحت پوشش و نام این خیریه، رساندن ارزاق عمومی [[نان]] و [[گندم]] و غذاهای گرم به مردم از جملهٔ این خدمات بود.<ref>[http://www.imna.ir/news/388164/ «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش دوم»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1398ش.]</ref>

== دیدگاه‌ها ==

=== توصیه به آگاهی و علم‌آموزی ===

در دوران [[قاجار]] که مردان هم کمتر اهل تحصیل و کسب علم و دانش بودند، سردار مریم زنی باسواد بود. او اندیشهٔ رهایی مردم از جهل و بی‌سوادی را داشت و بارها در مورد بی‌سوادی، ناآگاهی و جهل در مردم و به‌ویژه زنان هشدار می‌داد. همچنین او یکی از علت‌های تأخیر رشد و تعالی زنان [[ایران]] نسبت به زنان کشورهای پیشرفته را این می‌دانست که زنان به حقوق خود آشنایی ندارند و نسبت به حقوق اولیه خود ناآگاه هستند. وی از زنان درخواست می‌کرد که با فراگیری علم و دانش از چنگال جهل و ستم رها شوند؛ چرا که برای داشتن جامعه‌ای بالنده، رشدیافته و متعالی، زنان آن جامعه نیز باید باسواد و آگاه به تمامی مسائل باشند. سردار مریم علت ناآگاهی و آشنا نبودن زنان نسبت به حقوق اولیه خود را جامعه‌ای بسته و پر از خفقان می‌دانست که به زنان اجازهٔ رشد و بالندگی نداده است.<ref>[http://www.imna.ir/news/388164/ «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش دوم»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1398ش.]</ref>

== آثارشناسی ==

سریال «بانوی سردار» به کارگردانی پرویز شیخ طادی؛ نمایشی از داستان زندگی قهرمانانه بی بی مریم بانوی سردار بختیاری است.

== درگذشت ==

او در سال ۱۳۱۶ش و سه سال پس از اعدام فرزند ارشدش، علی‌مردان خان، در شهر [[اصفهان]] درگذشت.<ref>[https://www.iribnews.ir/00DWMn «سردار بی‌بی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1400ش.]</ref> مقبرهٔ او در تکیهٔ میرفندرسکی معروف به تکیهٔ بختیاری‌های آرامستان تخت فولاد اصفهان قرار دارد.<ref>[http://takhtefoulad.ir/TakhteFoolad/Pages/Mashahir.aspx?ItemId=1665 «بی‌بی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعۀ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید: 20 خرداد 1401ش.]</ref>

* «(بی‌بی مریم» را بیشتر بشناسیم)»، سایت جامعه خبری - تحلیلی الف، ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ش

* «(سردار مریم بختیاری) که بود؟»، ساین تابناک، ۲۲ مهر ۱۴۰۱ش

* «بی بی مریم بختیاری»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش

* «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۸.

* «بی‌بی مریم سردار مریم بختیاری»، پایگاه مجموعهٔ تخت فولاد اصفهان، تاریخ بازدید:۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.

* بهبهانی، سروناز، «بی بی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، مجله گزارش، شماره 219، 1389ش.

* «زندگینامه بی بی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، همپا فایل

* «زندگینامه سردار بی‌بی مریم بختیاری +تصاویر»، خبرگذاری برنا، ۲۸ مهر ۱۴۰۱ش

* «زندگی‌نامه بی بی مریم بانوی سردار بختیاری و همسرش»، سایت نم نمک، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش

* «سردار بی‌بی مریم بختیاری سردار آزادگی»، کتابخانه، موزه و اسناد رسمی مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۵.

* «سردار مریم بختیاری که بود؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1401ش.

* «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: 22 شهریور 1402ش.

* «شیربچه، بی بی مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری فارس، ۱۷ آذر ۱۴۰۰ش

* «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش اول»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۸ش.

* «نگاهی اجمالی به زندگی سردار مریم بختیاری/ بخش دوم»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.

* بختیاری، بی‌بی مریم، خاطرات، ویرایش غلامعباس نوروزی، تهران، آنزان، ۱۳۸۲ش.

* بختیاری، مریم، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، ویراستار: غلامعباس نوروزی، نشر انزان، تهران، ۱۳۸۲ش

* جعفری نژاد، عاطفه، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی‌مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگذاری جمهوری اسلامی، ۶ بهمن ۱۳۹۹ش