شخصیت‌پردازی فرهنگی

شخصیت‌پردازی فرهنگی
طراحی شخصیت رستم پهلوان ایرانی اثر مرتضی محمد
پادکست مقاله | 🡇 noicon

شخصیت‌پردازی فرهنگی؛ ساخت و پرداخت شخصیت با تکیه بر عناصر هویت فرهنگی.

شخصیت‌پردازی فرهنگی فرایند خلق و پرورش شخصیت‌هایی است که فرهنگ، شالوده و جوهر هویت، باورها و رفتار آن‌ها را تشکیل می‌دهد. در این رویکرد، شخصیت جدای از بستر فرهنگی‌اش معنا نمی‌یابد و فرهنگ همچون جریانی زنده در تمام لایه‌های وجودی او جاری است. این امر باعث خلق شخصیت‌هایی عمیق، باورپذیر و وابسته به زمینه اجتماعی خاص می‌شود و یک کاراکتر ساده را به نمادی فرهنگی تبدیل می‌کند که ارزش‌های جامعه را بازتاب داده و الگوهای رفتاری مطلوب را ترویج می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

شخصیت‌پردازی فرهنگی، هنر خلق و پرورش کاراکترهایی است که رگ‌های‌شان از خون فرهنگ یک جامعه می‌تپد. در این فرایند، شخصیت‌ها به‌عنوان تجسم ارزش‌ها، باورها، تنش‌ها و خاطرات جمعی شکل می‌گیرند. این کاراکترها از یک سو آیینهٔ هویت جمعی هستند و از سوی دیگر، قطب‌نمایی برای جهت‌دهی به نسل‌های آینده. شخصیت‌پردازی فرهنگی، پلی است بین گذشته و حال که از طریق قصه‌گویی، حافظهٔ فرهنگی را زنده نگه می‌دارد و الگوهای رفتاری مطلوب را ترویج می‌کند. این فرایند، شخصیت را از یک تیپ ساده به یک نماد فرهنگی مبدل می‌سازد. یک قهرمان انیمیشنی، شخصیت یک رمان یا بازی ویدیویی، می‌تواند حامل پیام‌های عمیق هویتی باشد؛ تا جایی که کودکان با عروسک‌ها و شخصیت‌های کارتونی همذات‌پنداری می‌کنند و در بزرگ‌سالی از اسطوره‌ها و قهرمانان فرهنگی الهام می‌گیرند.

الگوهای متمایز در شخصیت‌پردازی فرهنگی

شیوهٔ شخصیت‌پردازی فرهنگی در جهان، تحت تأثیر فلسفهٔ اجتماعی هر تمدن، الگوهای متفاوتی را ایجاد کرده است:

• الگوی آمریکایی: تمرکز بر جذابیت جهانی، روایت‌های هیجانی و اقتصادی قدرتمند. شخصیت‌ها غالباً فردگرا، قهرمان‌محور و در نهایت به کالاهای تجاری فراگیر تبدیل می‌شوند، مانند سوپرمن یا مرد عنکبوتی.
• الگوی ژاپنی: عمق‌بخشی فلسفی و روان‌شناختی در انیمه و مانگا. تأکید بر روابط اجتماعی پیچیده، مسئولیت‌پذیری جمعی، سنت‌ها و هستی‌شناسی، مانند شخصیت‌های فیلم‌های هایائو میازاکی.
• الگوی ایرانی: تأکید بنیادین بر تربیت، الگوسازی اخلاقی و معنوی. هدف در این الگو، خلق شخصیت‌هایی است که ارزش‌های تمدنی و بومی را بازتاب دهند و زمینهٔ همذات‌پنداری کودکان و نوجوانان با میراث خود را فراهم کنند.

انتقال پیام در شخصیت‌پردازی فرهنگی

شخصیت‌پردازی فرهنگی به دو شیوهٔ مستقیم و غیرمستقیم پیام را منتقل می‌کند.

• روش مستقیم: پیام از طریق گفتار شخصیت، تک‌گویی‌های درونی یا توصیف صریح نویسنده منتقل می‌شود. مانند بیان مستقیم یک باور یا ارزش توسط کاراکتر.
• روش غیرمستقیم: در این روش که هنرمندانه‌تر و تأثیرگذارتر است مخاطب خود از طریق مشاهده، عناصر کاراکتر را کشف و تفسیر می‌کند. این انتقال از طریق ابزارهای قدرتمندی صورت می‌گیرد:

1. کنش و رفتار: واکنش شخصیت به چالش‌ها، بزرگ‌ترین گویای ارزش‌های درونی او است.
2. گفتگو و زبان: لهجه، اصطلاحات و سطح زبان، هویت طبقاتی و جغرافیایی شخصیت را فاش می‌کند.
3. ظاهر و پوشش: لباس، آرایش و طراحی بصری، نماد وضعیت اجتماعی، حرفه و حتی باورهای شخصیت است.
4. نام‌گذاری: نام یک شخصیت می‌تواند حامل بار معنایی و تاریخی عمیقی باشد.
5. زبان هنرهای بصری و صوتی: استفاده هوشمندانه از رنگ‌های نمادین، فرم‌های هندسی خاص در طراحی، لهجه در دوبله و موسیقی متن، می‌تواند پیام هویتی را در کسری از ثانیه به مخاطب منتقل کند.

عرصه‌های شخصیت‌پردازی فرهنگی

بازنمایی شخصیت پوریای ولی در انیمیشن ایرانی پهلوانان

شخصیت‌پردازی فرهنگی در رسانه‌های مختلف، جلوه‌های گوناگونی می‌یابد:

• سینما و فیلم‌نامه: فراتر از تیپ‌سازی، نیازمند پرداخت لایه‌های درونی، تضادهای اخلاقی و تحول شخصیت است. دیالوگ، ابزاری ظریف برای نشان‌دادن بافت فرهنگی است. در سینمای ایران، با وجود آثاری دربارهٔ مفاخر ملی و قهرمانان دفاع مقدس، نقدهایی دربارهٔ کم‌بودگی پرداخت روان‌شناختی عمیق و باقی‌ماندن در سطح کلیشه‌ها مطرح است.
• ادبیات داستانی: موفقیت آن در گرو همذات‌پنداری عمیق مخاطب با باورها و آرمان‌های شخصیت است. محورهای کلیدی شامل: باورهای مذهبی به عنوان موتور محرکه، تلفیق ویژگی‌های فردی و اجتماعی، نمایش تحول فکری و انطباق دقیق زبان و رفتار با بستر فرهنگی شخصیت است.
• انیمیشن: شخصیت‌پردازی در انیمیشن، فرآیندی تخصصی برای خلق کاراکترهایی است که ضمن جذابیت بصری، حامل هویت فرهنگی باشند و خیال‌پردازی در این رسانه در راستای تقویت این هویت به‌کار گرفته می‌شود. تکنیک‌های فیلم‌نامهٔ انیمیشن بر جزئیاتی مانند نمود ظاهری، سرزمین و عمق روان‌شناختی شخصیت متمرکز است. در این حوزه، بر لزوم فعال بودن شخصیت‌ها، پرداخت عمیق به خاستگاه اجتماعی و فرهنگی آن‌ها و پرهیز از آرمان‌گرایی محض تأکید می‌شود.
• بازی‌های ویدیویی و سرگرمی: از پرقدرت‌ترین رسانه‌ها برای درگیرکردن مخاطب، استفاده از اسطوره‌ها، ادبیات و هنر بومی در طراحی دنیای بازی و شخصیت‌های آن، می‌تواند تجربه‌ای عمیقاً فرهنگی خلق کند.

کارکردهای شخصیت‌پردازی فرهنگی

فراخوان رویداد پارس‌آرا

شخصیت‌پردازی فرهنگی، نقش‌های حیاتی ایفا می‌کند:

• ایجاد انسجام هویتی: تقویت حس تعلق و غرور ملی.
• جنگ روایت‌ها: مقابله با تهاجم فرهنگی و ارائه روایت‌های بومی در برابر روایت‌های مسلط جهانی.
• بازتولید ارزش‌ها: انتقال میراث اخلاقی و فرهنگی به نسل جدید.
• الگوسازی: ارائه مدل‌های رفتاری مطلوب و الهام‌بخش.

رویداد پارس‌آرا

شورای فرهنگ عمومی کشور در سال ۱۴۰۲ش در راستای حمایت از هویت‌سازی کودک و نوجوان، رویداد پارس‌آرا را در قالب مسابقه‌ای ملی با هدف کشف و شناسایی شخصیت‌ها برگزار کرد. رویداد پارس‌آرا در حوزه کودک و نوجوان، یک رقابت ملی برای خلق و توسعه شخصیت‌های فرهنگی جذاب و بومی است. در این رویداد، دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی با همکاری نهادهایی مانند حوزه هنری و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، بر طراحی شخصیت‌هایی متمرکز است که ریشه در فرهنگ ایرانی-اسلامی داشته و توانایی ایجاد همذات‌پنداری و الگوسازی برای مخاطب جوان را دارا باشند. پارس‌آرا با تأکید بر حل چرخه معیوب تولید محصولات فرهنگی در کشور، در پی ایجاد پیوند بین هنرمندان و کسب‌وکارهای فرهنگ‌بنیان است. در این مسیر، پس از تکمیل طرح‌ها، حقوق مالکیت فکری اثر برای خالقان آن ثبت می‌شود و در مرحله بعد، طرح‌های برتر به فعالان اقتصادی حوزه فرهنگ ارائه می‌شوند تا نمونه‌سازی و تولید انبوه محصولات از انیمیشن و کتاب تا بازی و عروسک را آغاز کنند.

منابع

• آزاددل، عادل و دیگران، «بررسی و تطبیق عنصر شخصیت‌پردازی در رمان‌ها «اللص و الکلاب» اثر نجیب محفوظ و «بار دیگر شهری که دوست می‌داشتم» اثر نادر ابراهیمی»، یازدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، دانشگاه گیلان، ۱۳۹۵ش.
• «ادبیات، هنر و میراث فرهنگی، عوامل مؤثر بر شخصیت‌پردازی»، پایگاه خبری کودک و نوجوان، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تاریخ بارگذاری: ۱۲ دی ۱۳۹۸ش.
• «اما و اگرهای شخصیت‌پردازی مفاخر فرهنگی- اجتماعی در جشنوارهٔ چهل‌ودوم فجر»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: ۲۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
• اشرفی، سمانه، «شخصیت‌پردازی در فیلمنامه انیمیشن با ۵ تکنیک حرفه‌ای»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
• ایرانی، ناصر، هنر رمان، تهران، آبانگاه، ۱۳۶۴ش.
• «بازارپردازی فرهنگی/ نیمهٔ پنهان درآمدزایی در صنعت سینما و انیمیشن»، وب‌سایت نمافر، تاریخ بارگذاری: ۲۵ مهر ۱۴۰۰ش.
• «به شخصیت‌پردازی در راستای مکتب سلیمانی نیاز داریم»، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۹ دی ۱۴۰۱ش.
• بهمنی، کیوان، «انیمه، بازتابی از فرهنگ ژاپن»، وب‌سایت سایبرپروژه، تاریخ بارگذاری: ۲۸ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «پارس‌آرا؛ رویدادی برای طراحی شخصیت در محصولات فرهنگی»، وب‌سایت شورای فرهنگ عمومی کشور، تاریخ انتشار: ۲۱ دی ۱۴۰۲ش.
• «چهره‌پردازی از شخصیت‌های دینی و فرهنگی جامعه ضروری است»، خبرگزاری رسا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ اسفند ۱۳۸۸ش.
• حیدریان کرویه، مهدی و گلپایگانی، علیرضا، «مقالهٔ ترویجی شخصیت‌پردازی در مجموعه‌های انیمیشن دفاع مقدس بر مبنای سه مجموعهٔ شجاعان، همسنگران و حماسهٔ یک دلاور»، فصلنامهٔ علمی مطالعات دفاع مقدس، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۴، پیاپی ۱۶، ۱۳۹۷ش.
• درگاهی، پردیس و سربخش، رضا، «تحلیل نقش صدا و موسیقی روایی در انیمیشن‌های سینمایی موزیکال ایرانی (با مطالعهٔ موردی انیمیشن ببعی قهرمان)»، نخستین همایش ملی مطالعات پویانمایی و فیلم کودک و نوجوان، ۱۴۰۴ش.
• رازدشت تازکند، زینب، «سیاست‌گذاران فرهنگی خیلی دیر به بحث شخصیت‌پردازی فرهنگی ورود کردند»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: ۲۳ دی ۱۴۰۲ش.
• رضایی، فریبا، «به شخصیت‌پردازی در راستای مکتب سلیمانی نیاز داریم»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ آبان ۱۴۰۴ش.
• زریابی یکتا، حسن، «شاخص‌های طراحی بصری شخصیت در انیمیشن‌های تلویزیونی از دید مخاطبین کودک»، رسانه‌های دیداری و شنیداری، دورهٔ ۱۶، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۱ش.
• «شخصیت‌پردازی در داستان: راهنمای کامل خلق شخصیت‌های به‌یادماندنی»، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی و هنری راوی، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
• «شخصیت‌پردازی در داستان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بارگذاری: ۳ آذر ۱۳۸۷ش.
• «شخصیت‌پردازی در فیلمنامه و ویژگی‌های یک شخصیت‌پردازی خوب»، وب‌سایت گسترش فرهنگ اندیشهٔ مانا، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۴ش.
• «شخصیت‌های بومی کلید پیوند عاطفی کودکان با فرهنگ ایرانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: ۲۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• میرصادقی، جمال، عناصر داستان، چ۳، تهران، سخن، ۱۳۷۶ش.
• نصر اصفهانی، محمدرضا و شمعی، میلاد، «تحلیل عنصر شخصیت در رمان جای خالی سلوچ»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال ۵، ۱۳۸۶ش.
• یونسی، ابراهیم، هنر داستان‌نویسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۱ش.