پیش‌نویس:فیلترینگ: تفاوت میان نسخه‌ها

فیلترینگ؛ سازوکاری فنی و حقوقی برای محدودسازی دسترسی به محتوای ناهنجار با هدف پیشگیری وضعی از جرم و حفظ امنیت فضای مجازی.        

پالایش یا فیلترینگ اینترنت به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که با هدف محدود کردن دسترسی کاربران به محتوای غیرقانونی، غیراخلاقی یا مخل امنیت ملی اعمال می‌گردد. این فرایند در نظام حقوقی ایران به عنوان راهکاری برای «پیشگیری وضعی از جرم» شناخته می‌شود که با هدف صیانت از ارزش‌های فرهنگی و حفظ امنیت ملی، تحت نظارت شورای عالی فضای مجازی اجرا می‌گردد. با این حال، اجرای این سیاست‌ها با چالش‌های جدی نظیر آسیب به اقتصاد دیجیتال، کاهش امنیت کاربران به دلیل رواج فیلترشکن‌ها و ایجاد شکاف در دسترسی آزاد به اطلاعات روبه‌رو شده است. در سطح بین‌المللی نیز بسیاری از کشورها، به‌ویژه در سال‌های اخیر، قوانین سخت‌گیرانه‌ای را برای محافظت از سلامت روان کودکان و نوجوانان در فضای مجازی وضع کرده‌اند. با این حال، تحلیل‌گران به وجود نوعی تناقض در سیاست‌های رسانه‌ای فرامرزی اشاره دارند که در آن، پلتفرم‌های بدون محدودیت به عنوان ابزاری در جنگ نرم برای تغییر نگرش‌های فرهنگی در جوامع هدف به‌کار گرفته می‌شوند.        

== '''مفهوم‌شناسی''' ==

پالایش یا فیلترینگ اینترنت به معنای ایجاد محدودیت در دسترسی کاربران به محتوا یا وب‌سایت‌هایی است که بر اساس قوانین، مقررات یا معیارهای اخلاقی و سیاسی، نامناسب تشخیص داده می‌شوند.<ref>[https://civilica.com/note/1002/ صنعتی، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، 1403ش.]</ref> این فرایند از نظر حقوقی نوعی '''«'''پیشگیری وضعی از جرم'''»''' محسوب می‌شود که با سلب ابزار و فرصت از مجرمان بالقوه، از وقوع جرایم در فضای مجازی جلوگیری می‌کند.<ref>[https://journal.refah.ac.ir/article_726111_fed2e56ee0eb3583b3faff485afec490.pdf نصرالهی، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، 1403ش، ص22.]</ref> فیلترینگ به روش‌های فنی مختلفی از جمله دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS)، مسدود‌سازی آدرس‌های IP و بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) انجام می‌گیرد.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور»، 1403ش، ص60.]</ref> در سال‌های اخیر، مفهوم '''«'''فیلترینگ هوشمند'''»''' نیز مطرح شده است که به جای مسدود کردن کامل یک دامنه یا پلتفرم، تنها بخش‌های حاوی محتوای مجرمانه را از دسترس خارج کرده و اجازه دسترسی به سایر بخش‌ها را به کاربران می‌دهد.<ref>[https://www.chaponashr.ir/core/media/contents/1614157902.pdf احمدی دستجردی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، 1399ش، ص28.]</ref> همچنین در نگاهی نوین، رسانه و فضای مجازی به عنوان ابزار قدرت و شکل‌دهی به ارزش‌ها نگریسته می‌شوند که می‌توانند به عنوان سلاحی در جنگ نرم برای تغییر نگرش جوامع هدف به کار روند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

== '''وضعیت فیلترینگ در ایران''' ==

در ایران، فرایند پالایش فضای مجازی از اوایل دهه هشتاد با مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز شد و با تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در سال 1388ش، ساختاری قانونی یافت.<ref>[https://journal.refah.ac.ir/article_725475_7b0808f2ecaa709e65444140a5e910f4.pdf نصراللهی، «تحلیل تاریخی ـ حقوقی تنظیم مقررات پالایش فضای مجازی در ایران»، 1402ش، ص80.]</ref> پلتفرم‌های پرمخاطبی نظیر تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ در دوره‌های مختلف به دلایل امنیتی و سیاسی مسدود شده‌اند.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی )فروش آنالین( کسب و کارهایاینترنتی کشور»، 1403ش، ص82.]</ref> گزارش‌های جهانی نشان می‌دهد که ایران در کنار کشورهایی مانند چین و کره شمالی، بالاترین سطح از محدودیت‌های اینترنتی و فیلترینگ را اعمال می‌کند.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی )فروش آنالین( کسب و کارهایاینترنتی کشور»، 1403ش، ص70.]</ref>  

شورای عالی فضای مجازی که در سال 1390ش تأسیس شد، اکنون به عنوان نقطه کانونی سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در این حوزه فعالیت می‌کند و مصوبات آن برای تمامی دستگاه‌ها لازم‌الاجرا است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85698139/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4 حمیدپور، «شورای عالی فضای مجازی، مساله فیلترینگ و تداخل صلاحیت‌ها در گردش آزاد اطلاعات»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در کنار این محدودیت‌های داخلی، ایران هدف سیاست‌های رسانه‌ای غرب نیز قرار دارد که از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای و پلتفرم‌های بدون فیلتر، محتوای متفاوتی را برای کاربران ایرانی فراهم می‌کنند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== '''تبعات و چالش‌ها''' ===

اعمال سیاست‌های فیلترینگ تبعات اقتصادی سنگینی بر کسب‌وکارهای اینترنتی داشته است، به طوری که برآوردها حاکی از خسارت‌های روزانه چندین میلیون دلاری به اقتصاد دیجیتال کشور است.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی )فروش آنالین( کسب و کارهایاینترنتی کشور»، 1403ش، ص214.]</ref> با توجه به اینکه بخش بزرگی از تجارت اجتماعی بر بستر پلتفرم‌هایی نظیر اینستاگرام شکل گرفته، مسدود‌سازی این شبکه‌ها موجب افت شدید فروش و معیشت بسیاری از خانوارها شده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/1019031-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B4-%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF «کسب‌وکارهای اینستاگرامی در ایران، قربانی خاموش فیلترینگ»، وب‌سایت شرق.]</ref> از سوی دیگر، چالش رواج گسترده فیلترشکن‌ها (VPN) مطرح است که علاوه بر کاهش امنیت کاربران و افزایش خطر سرقت اطلاعات، هزینه‌های هنگفتی را به سبد خانوار تحمیل کرده و اثربخشی کلی سیستم پالایش را زیر سؤال برده است.<ref>[https://civilica.com/note/1002/ صنعتی، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، 1403ش]</ref> همچنین، بحث‌هایی پیرامون '''«'''اینترنت طبقاتی'''»''' مطرح شده که می‌تواند منجر به ایجاد شکاف در دسترسی آزاد به اطلاعات بر اساس جایگاه اجتماعی افراد شود.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی )فروش آنالین( کسب و کارهایاینترنتی کشور»، 1403ش، ص86.]</ref>

== '''وضعیت فیلترینگ در جهان''' ==

تقریباً در تمام کشورهای جهان، فیلترینگ اینترنت به دلایلی مانند حفظ امنیت ملی و ثبات سیاسی اعمال می‌شود. در سال ۲۰۲۵، موج تازه‌ای از قوانین سخت‌گیرانه در غرب برای محدودسازی دسترسی کودکان و نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی آغاز شده است؛ از جمله سوئیس، بریتانیا و فرانسه که ممنوعیت دسترسی برای افراد زیر ۱۵ یا ۱۶ سال را در دستور کار قرار داده‌اند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> در آمریکا نیز ایالت‌هایی مانند فلوریدا و یوتا قوانین محدودکننده‌ای برای سن دسترسی به پلتفرم‌های اجتماعی تصویب کرده‌اند تا از بحران سلامت روان نوجوانان جلوگیری کنند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> اتحادیه اروپا نیز در اسناد رسمی خود، بر ضرورت حفاظت از کودکان در برابر الگوریتم‌های اعتیادآور تأکید کرده است.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> این در حالی است که رویکرد اروپا در گذشته عمدتاً بر مقابله با پورنوگرافی کودکان، تروریسم و نقض کپی‌رایت متمرکز بوده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170201143003-10103-20.pdf بابازاده مقدم، «پالایش(فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، 1395ش، ص138.]</ref> کشورهایی نظیر ترکیه نیز محدودیت‌های گسترده‌ای را برای حفظ هویت ملی و مقابله با نفوذ بیگانگان اعمال می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170201143003-10103-20.pdf بابازاده مقدم، «پالایش(فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، 1395ش، ص146.]</ref>

== '''تناقض در سیاست‌های رسانه‌ای فرامرزی''' ==

بر اساس گزارش‌های تحلیل‌گران، تناقضی معنادار در سیاست‌های رسانه‌ای کشورهای غربی وجود دارد؛ در حالی که این کشورها قوانین سخت‌گیرانه‌ای را برای حفاظت از کودکان خود در فضای مجازی وضع می‌کنند، رویکردی کاملاً معکوس را در قبال ایران در پیش گرفته‌اند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> دولت‌های غربی با بودجه‌های کلان از شبکه‌های ماهواره‌ای و رسانه‌های اجتماعی فارسی‌زبان حمایت می‌کنند که بدون هیچ‌گونه محدودیت سنی، سبک زندگی خاصی را ترویج می‌دهند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>  

طبق تحلیل‌های مراکز پژوهشی مانند RAND، این پلتفرم‌ها به عنوان ابزاری در '''«'''جنگ نرم'''»''' برای تغییر نگرش جوامع هدف، با تمرکز بر نهاد خانواده، زنان و بازتعریف هویت فرهنگی عمل می‌کنند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> این دوگانگی نشان می‌دهد که محتوایی که در غرب برای کودکان «مضر» تشخیص داده شده و با دیوار قانونی محدود می‌گردد، هم‌زمان به صورت «آزاد» و بی‌ضابطه در اختیار کاربران دیگر جوامع قرار می‌گیرد.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

==پانویس==

* احمدی دستجردی، مهدی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، انتشارات ارسطو، ۱۳۹۹ش.

* حاجی‌پور کندرود، علی، «گردش آزاد اطلاعات و تداخل صلاحیت‌ها در رویه شورای عالی فضای مجازی»، ایرنا، ۴ دی ۱۴۰۳ش.

* کاوند، فاطمه، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1404ش.

* «کسب‌وکارهای اینستاگرامی در ایران، قربانی خاموش فیلترینگ»، وب‌سایت شرق، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1404ش.