بدون خلاصۀ ویرایش |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''خانه'''</big>؛ بنایی برای سکونت و زندگی انسان بهویژه اعضای یک خانواده.<br> | <big>'''خانه'''</big>؛ بنایی برای سکونت و زندگی انسان بهویژه اعضای یک خانواده.<br> | ||
خانه، منزل، بیت (در زبان عربی) جایی است که آدمی در آن [[زندگی]] میکند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانه، سایت واژهیاب.]</ref> برخی خانه را فضای خصوصی زندگی انسان معنا کردهاند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> واژه خانه در [[زبان فارسی]] پهلوی بهصورت «خانَک» و در ایرانِ قدیم نیز به «آهَنه»<ref>معین، حاشیه بر ج۲ برهان قاطع، 1361ش، ص۷۰۸، حاشیۀ۲.</ref> و «سرا» معروف بوده است.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۱۵۳. </ref> این واژه، در گذشته، بهمعنای اتاق بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> فرهنگ نفیسی، مترادفهایی همچون سرا، اطاق / اتاق، منزل، بیت، مسکن، مقام، عمارت، حولی، مکان، چادر، خیمه، خرگاه، سراپرده و شامیانه را نیز برای خانه معرفی کرده است.<ref>نفیسی، فرهنگ، ۱۳۴۳ش، ذیل واژه خانه.</ref> برخی، واژۀ خانه را بهصورت پسوند مکان نیز به کار میبرند. افراد، با استفاده از این پسوند، در کنار اسم اشخاص، اسم مصدر، اسم اشیا و نیز صفت، اسم مکان میسازند؛ مانند بُتخانه (بُت + خانه). برخی از زبانشناسان، کاربرد واژه خانه در جایگاه پسوند را نادرست دانسته و آن را تنها یک اسم میدانند.<ref>محمودی بختیاری، «تکواژ خانه و عملکرد معنایی آن در ساخت واژۀ زبان فارسی»، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۳-۱۹۰.</ref> | خانه، منزل، بیت (در [[زبان عربی]]) جایی است که آدمی در آن [[زندگی]] میکند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خانه، سایت واژهیاب.]</ref> برخی خانه را فضای خصوصی زندگی انسان معنا کردهاند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> واژه خانه در [[زبان فارسی]] پهلوی بهصورت «خانَک» و در ایرانِ قدیم نیز به «آهَنه»<ref>معین، حاشیه بر ج۲ برهان قاطع، 1361ش، ص۷۰۸، حاشیۀ۲.</ref> و «سرا» معروف بوده است.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۱۵۳. </ref> این واژه، در گذشته، بهمعنای اتاق بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> فرهنگ نفیسی، مترادفهایی همچون سرا، اطاق / اتاق، منزل، بیت، مسکن، مقام، عمارت، حولی، مکان، چادر، خیمه، خرگاه، سراپرده و شامیانه را نیز برای خانه معرفی کرده است.<ref>نفیسی، فرهنگ، ۱۳۴۳ش، ذیل واژه خانه.</ref> برخی، واژۀ خانه را بهصورت پسوند مکان نیز به کار میبرند. افراد، با استفاده از این پسوند، در کنار اسم اشخاص، اسم مصدر، اسم اشیا و نیز صفت، اسم مکان میسازند؛ مانند بُتخانه (بُت + خانه). برخی از زبانشناسان، کاربرد واژه خانه در جایگاه پسوند را نادرست دانسته و آن را تنها یک اسم میدانند.<ref>محمودی بختیاری، «تکواژ خانه و عملکرد معنایی آن در ساخت واژۀ زبان فارسی»، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۳-۱۹۰.</ref> | ||
==ابعاد فرهنگی خانه== | ==ابعاد فرهنگی خانه== | ||
در ساختار فرهنگی مردم ایران، خانه، یک فضای خصوصی است که یک خانواده در آن زندگی میکند. در طراحی و ساخت خانهها نیز اصل محرمیت برای افراد [[خانواده]] در نظر گرفته میشود تا اعضای خانواده از دید نامحرم محفوظ بمانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> کارشناسان بر این باورند که خانۀ ایرانی، یکی از پیچیدهترین پدیدههای فرهنگی است که با نکات و مسائل بسیاری همچون محیطزیست، ساختار زندگی، معیارهای اجتماعی، بنیادهای خانوادگی، سنتها، عقاید، باورها و حیات مذهبی آدمی در ارتباط است. این رابطۀ تنگاتنگ، در طول زمان، شکل گرفته، تکامل یافته و هالهای از قداست نیز بر اطراف آن کشیده شده است.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۳-۱۴۴ و ۱۶۸.</ref> | در ساختار فرهنگی مردم ایران، خانه، یک فضای خصوصی است که یک خانواده در آن زندگی میکند. در طراحی و ساخت خانهها نیز اصل محرمیت برای افراد [[خانواده]] در نظر گرفته میشود تا اعضای خانواده از دید نامحرم محفوظ بمانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> کارشناسان بر این باورند که خانۀ ایرانی، یکی از پیچیدهترین پدیدههای فرهنگی است که با نکات و مسائل بسیاری همچون محیطزیست، ساختار زندگی، معیارهای اجتماعی، بنیادهای خانوادگی، سنتها، عقاید، باورها و حیات مذهبی آدمی در ارتباط است. این رابطۀ تنگاتنگ، در طول زمان، شکل گرفته، تکامل یافته و هالهای از قداست نیز بر اطراف آن کشیده شده است.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱۴۳-۱۴۴ و ۱۶۸.</ref> | ||
| خط ۹: | خط ۱۰: | ||
==معماری خانه== | ==معماری خانه== | ||
===ایران باستان=== | ===ایران باستان=== | ||
نخستین خانههای کشف شده در تحقیقات باستانشناختی، در | نخستین خانههای کشف شده در تحقیقات باستانشناختی، در [[ایران]]، مربوط به کشفیات محوطۀ باستانی تپههای سیَلک کاشان است. این خانهها، کوچک، متراکم و فاقد [[حیاط]] بودهاند.<ref>مجیدزاده، «تپهقبرستان، یک مرکز صنعتی در آغاز شهرنشینی در فلات مرکزی ایران»، ۱۳۶۹ش، ص۴-۵.</ref> مورخان، تاریخ ساخت این خانهها را به چهار هزار سال پیش از میلاد نسبت دادهاند. آنها بر این باورند که معماری این دوره، تغییرات بسیاری را به خود دیده است؛<ref>گیرشمن، سیلک کاشان، ۱۳۷۹ش، ج1، ص83.</ref> زیرا، اولین خانهها، کلبههایی ساخته شده از نی و شاخوبرگ درختان بودند که روی آنها را گِلاندود میکردند.<ref>گیرشمن، سیلک کاشان، ۱۳۷۹ش، ج1، ص78.</ref> پس از مدتی، چینه ها، جایگزین کلبههای کهن شدند. این خانهها، دارای دری بودند که بر روی پاشنه میچرخید.<ref>گیرشمن، سیلک کاشان، ۱۳۷۹ش، ج1، ص79-80.</ref> چینهها نیز پس از مدتی، جای خود را به خشتها دادند. | ||
===دورۀ اسلامی=== | ===دورۀ اسلامی=== | ||
در سدههای نخست حضور اسلام در ایران، جلال و شکوه خانههای سنتی ایرانی و معماری آنها، همواره مورد تحسین بوده است. در آن دوران، مصالح بیشتر خانههای شهری، از گِل بوده و بنای ساختمان نیز از سنگ و گچ ساخته میشد.<ref>اصطخری، مسالک الممالک، ۱۹۲۷م، ص123 و 126-127.</ref><br> | در سدههای نخست حضور اسلام در ایران، جلال و شکوه خانههای سنتی ایرانی و معماری آنها، همواره مورد تحسین بوده است. در آن دوران، مصالح بیشتر خانههای شهری، از گِل بوده و بنای ساختمان نیز از سنگ و گچ ساخته میشد.<ref>اصطخری، مسالک الممالک، ۱۹۲۷م، ص123 و 126-127.</ref><br> | ||
| خط ۲۴: | خط ۲۶: | ||
کارشناسان، خانههای سنتی ساختهشده در ایران را به سه گروه، شامل خانههای شهری، روستایی و عشایری تقسیم کردهاند. | کارشناسان، خانههای سنتی ساختهشده در ایران را به سه گروه، شامل خانههای شهری، روستایی و عشایری تقسیم کردهاند. | ||
# خانههای شهری: برخی از خانههای شهری که مختص دولتمردان و قدرتمندان بود، از معماری عالی و فضاهای متعددی برخوردار بوده است. این خانهها، بهدلیل داشتن سردرهای مجلل و آجری، به «سردر آجری» معروف بودند. در نقطۀ مقابل، خانههای شهری دیگری بودند که خاص اقشار کمدرآمد بوده و از معماری ساده و مصالح خشت و گلی برخوردار بودند که به «سردر خشتی» معروف شدند.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج1، ص241.</ref> | # خانههای شهری: برخی از خانههای شهری که مختص دولتمردان و قدرتمندان بود، از معماری عالی و فضاهای متعددی برخوردار بوده است. این خانهها، بهدلیل داشتن سردرهای مجلل و آجری، به «سردر آجری» معروف بودند. در نقطۀ مقابل، خانههای شهری دیگری بودند که خاص اقشار کمدرآمد بوده و از معماری ساده و مصالح خشت و گلی برخوردار بودند که به «سردر خشتی» معروف شدند.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج1، ص241.</ref> | ||
# خانههای روستایی: خانه در روستا، ارتباطی تنگاتنگ با نوع معیشت مردم دارد. خانههای روستایی، فضاهای متعددی را برای مشاغلِ رایج در روستا مانند کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایعدستی و تولیدات دیگر دارند. در بسیاری از این خانهها، فضایی مثل ایوان، کارکردهایی متفاوت و چندمنظوره دارد.<ref>حاجیابراهیم زرگر، درآمدی بر شناخت معماری روستایی ایران، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۴-۱۰۶.</ref> در برخی از روستاهای ایران، مانند کندوان در آذربایجان، خانهها از جنس صخره و خاک هستند. بسیاری از خانهها نیز در دل کوهها کنده شدهاند.<ref>همایون، «روستای کندوان»، ۱۳۵۶ش، ص۱۵۷-۲۱۶.</ref> گاهی، خانههای روستاییان، بهمنظور ایمن ماندن از حملۀ مهاجمان، در درون یک قلعه ساخته میشدند.<ref>صفینژاد، مونوگرافی ده طالبآباد، ۱۳۵۵ش، ص۴۶-۷۲.</ref> | # خانههای روستایی: خانه در روستا، ارتباطی تنگاتنگ با نوع معیشت مردم دارد. خانههای روستایی، فضاهای متعددی را برای مشاغلِ رایج در روستا مانند کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایعدستی و تولیدات دیگر دارند. در بسیاری از این خانهها، فضایی مثل ایوان، کارکردهایی متفاوت و چندمنظوره دارد.<ref>حاجیابراهیم زرگر، درآمدی بر شناخت معماری روستایی ایران، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۴-۱۰۶.</ref> در برخی از روستاهای ایران، مانند [[روستای کندوان|کندوان]] در آذربایجان، خانهها از جنس صخره و خاک هستند. بسیاری از خانهها نیز در دل کوهها کنده شدهاند.<ref>همایون، «روستای کندوان»، ۱۳۵۶ش، ص۱۵۷-۲۱۶.</ref> گاهی، خانههای روستاییان، بهمنظور ایمن ماندن از حملۀ مهاجمان، در درون یک قلعه ساخته میشدند.<ref>صفینژاد، مونوگرافی ده طالبآباد، ۱۳۵۵ش، ص۴۶-۷۲.</ref> | ||
# خانههای عشایری: در جوامع عشایری، بهدلیل سبک زندگی آنها که کوچندگی است، خانهها از جنس سیاهچادر بوده تا به آسانی و همراه با خانواده منتقل شوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | # خانههای عشایری: در جوامع عشایری، بهدلیل سبک زندگی آنها که کوچندگی است، خانهها از جنس سیاهچادر بوده تا به آسانی و همراه با خانواده منتقل شوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240698/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کریمی، «خانه»، سایت دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
===مصالح ساختمانی=== | ===مصالح ساختمانی=== | ||
تعامل پیچیدۀ خانه و محیطزیست در نقاط مختلف ایران، منجر به شکلگیری تمدنهای مختلفی شده است. برای مثال، تمدنِ مناطق جنگلی ایران را میتوان «تمدن چوب» نامید؛ زیرا بنیادِ ساخت خانهها و سایر فناوریهای سنتی از چوب است. «تمدن سنگ» در مناطق کوهستانی و «تمدن خاک» نیز در مناطق مرکزی ایران به وجود آمد.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱60-161.</ref> در برخی از مناطق دیگر مانند بلوچستان، اقلیم، نقش پررنگی در شکلگیری خانهها نداشته و خانهها از جنسهای مختلفی مانند سیاهچادر، خشت و گِل، آجر و خانههایی از نی و گل ساخته میشوند.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱59.</ref> | تعامل پیچیدۀ خانه و محیطزیست در نقاط مختلف ایران، منجر به شکلگیری تمدنهای مختلفی شده است. برای مثال، تمدنِ مناطق جنگلی ایران را میتوان «تمدن چوب» نامید؛ زیرا بنیادِ ساخت خانهها و سایر فناوریهای سنتی از چوب است. «تمدن سنگ» در مناطق کوهستانی و «تمدن خاک» نیز در مناطق مرکزی ایران به وجود آمد.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱60-161.</ref> در برخی از مناطق دیگر مانند بلوچستان، اقلیم، نقش پررنگی در شکلگیری خانهها نداشته و خانهها از جنسهای مختلفی مانند سیاهچادر، خشت و گِل، آجر و خانههایی از نی و گل ساخته میشوند.<ref>کریمی، «بررسی اجمالی نظریههای گوناگون در مورد شکل کلی مسکنهای سنتی و بومی»، ۱۳۶۵ش، ص۱59.</ref> | ||
