@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.
+{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری.
-قاجاریه، زمام حکومت [[ایران]] را به مدت ۱۳۰ سال در یک دوران تاریخی مهم به‌دست گرفت. آثار و پیامدهای حکومت قاجار تا امروز در سبک زندگی مردم باقی مانده است؛ سرزمین‌های بسیاری از خاک ایران جدا شد و استعمار خارجی و استبداد داخلی، باعث غارت ثروت‌های مادی و معنوی کشور، تزریق حس حقارت عمومی، از بین‌رفتن غرور ملی و عقب‌ماندگی ایران شد. در این دوره که مواجهه با فرهنگ و تمدن غربی، موجب تحول در اندیشه و آداب‌ورسوم ایرانیان شده بود، عالمان دینی برای حفظ [[دین]] و فرهنگ، به فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گسترده روی آوردند و در حفظ، گسترش و تداوم پاک‌زیستی ایرانیان، نقش اساسی ایفا کردند.
+قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست [[آقامحمدخان قاجار]] بنیان نهاده شد و بر [[ایران]] حکومت کرد. این سلسله که ریشه در [[ایل قاجار]] داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرج‌ومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورهٔ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات [[امیرکبیر]] و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی [[مجلس شورای ملی]] به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.
-== تاریخچه ==
+== معرفی ==
-ایل قاجار در زمان حملهٔ مغول به مناطق داخلی ایران آمدند و در زمان [[صفویه]] توسط شاه‌عباس به‌عنوان نیروی دفاعی به کار گمارده شدند. برخی طوایف آنها در اواخر حکومت‌های [[صفویه]]، افشاریه و زندیه برای به قدرت‌رسیدن تلاش کردند و از میان آنها، آغامحمدخان که در [[شیراز]] اسیر دربار زند بود، بعد از مرگ کریم‌خان زند، آزاد شد، به شمال ایران رفت و با تصرف [[گیلان]]، [[مازندران]]، زنجان و [[کردستان]]،<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref> سرانجام در ۱۲۰۰ق در [[تهران]] بر تخت شاهی نشست.<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتح‌علی‌شاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref>
+قاجاریه خاندانی پادشاهی بود که از سال ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به قدرت رسیدن [[آقامحمدخان قاجار]] آغاز شد و تا سال ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با خلع آخرین شاه قاجار و روی کار آمدن رضاخان پهلوی ادامه یافت. در این میان، شش شاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: [[فتحعلی‌شاه]]، [[محمدشاه]]، [[ناصرالدین‌شاه]]، [[مظفرالدین‌شاه]]، [[محمدعلی‌شاه]] و [[احمدشاه]]. این سلسله حدود ۱۳۰ سال دوام آورد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، ۱۳۸۷ش، ص۴۱، ۱۱۷ و ۵۱۹.</ref>
-وی پس از آن با پیروزی کامل بر حاکمان زند و دیگر مدعیان قدرت، در ۱۲۱۰ق در تهران به عنوان پادشاه ایران به‌صورت رسمی تاج‌گذاری کرد و به این ترتیب حکومت سلسلهٔ قاجاریه آغاز شد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۰.</ref> پس از او، ۶ نفر دیگر از خاندان قاجاریه به نام‌های «فتح‌علی‌شاه»، «محمدشاه»، «ناصرالدین‌شاه»، «مظفرالدین‌شاه»، «محمدعلی‌شاه» و «احمدشاه» به پادشاهی رسیدند<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲.</ref> و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کردند.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref> احمدشاه آخرین شاه قاجاریه با کودتای «رضاخان پهلوی» و «سیدضیاءالدین طباطبایی» از پادشاهی برکنار شد و در ۱۳۰۴ش مجلس مؤسسان، انقراض کامل قاجاریه را اعلام کرد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref>
+== بنیانگذار ==
+بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان قاجار (حدود ۱۱۵۵–۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، ریاست تیرهٔ قوانلو را بر عهده گرفت<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و حدود ۱۶ سال را در دربار [[کریم‌خان زند]] با احترام سپری کرد و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/جریان-شناسی-نخبگانی-در-ایران-معاصر-مطالعه-موردی-دوره-قاجار پریزاد و هادی‌منش، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> وقتی از بیماری و مرگ نزدیک کریم‌خان آگاه شد، در ۱۱۹۳ق از [[شیراز]] گریخت و به [[شمال ایران]] رفت و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر [[گیلان]]، [[مازندران]] و [[زنجان]] چیره شد.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref><ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> او با متحد کردن تیره‌های گوناگون قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، ازجمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، بیشتر ایالات ایران را به‌دست آورد و [[تهران]] را پایتخت خود قرار داد.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴</ref> سرانجام در ۱۲۰۹ق [[لطف‌علی‌خان زند]] را شکست داد و به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران تاج‌گذاری کرد و دودمان قاجاریه را بنیان نهاد.<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶</ref>
-== اهمیت و جایگاه تاریخی ==
+== عوامل پیروزی ==
+پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمرده‌اند؛ ازجمله:
-=== سلطهٔ بیگانگان بر ایران ===
+* پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دوره‌های [[صفوی]] و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برای‌شان به‌همراه داشت؛<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref>
-در دوران قاجاریه، بیگانگان به‌خصوص انگلیس و روسیه بر فرهنگ و سیاست کشور سلطه پیدا کردند و امتیازهای اقتصادی زیادی را به دست گرفتند؛ برای مثال امتیاز ایجاد [[راه‌آهن ایران|راه‌آهن]]، خط‌های تلگراف، کشتیرانی در رودخانه‌های ایران، بهره‌برداری از معدن‌ها و جنگل‌های کشور، آبیاری و حق تقدم در امتیاز بانک، احداث جاده و ایجاد کارخانه، از جمله امتیازهایی بود که حاکمان تنها در یک قرارداد به «بارون جولیوس دورویتر» سرمایه‌دار یهودی تبعهٔ انگلیس و صاحب خبرگزاری رویترز دادند. واگذاری امتیاز تنباکو به یک شرکت انگلیسی در زمان ناصرالدین شاه از دیگر قراردادها بود که با فتوای مشهور «میرزای شیرازی» لغو شد و در تاریخ به‌عنوان یک حرکت انقلابی به ثبت رسید.<ref>مزینانی، سرگذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، 1393ش، ص۴۸.</ref>
+* ساختار ایلی منسجم و سواره‌نظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر می‌کرد؛<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref>
+* همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دوره‌های افشاریه و زندیه؛
+* موقعیت استرآباد، پایگاه اولیهٔ قاجارها، که دوری از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی ترکمن را برای آنان فراهم و به استقلال عمل‌شان کمک کرد؛<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref>
+* رهبری آقامحمدخان در سرکوب مدعیان محلی و شکست زندیان<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نبود رقیبی یکپارچه و نیرومند پس از مرگ کریم‌خان که خلأ سیاسی بزرگی پدید آورده بود.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref>
-=== آشفتگی فرهنگی ===
+== اقتدار سیاسی ==
-محققان دورهٔ قاجاریه را دورهٔ پیدایش نابسامانی‌های فرهنگی، جدال بین دو سبک زندگی ایرانی و غربی و رواج تدریجی فرهنگ مدرن و تغییرات اساسی در سبک زندگی ایرانی توصیف کرده‌اند. گرایش به سبک زندگی غربی سبب شد که ایران دست‌خوش بحران هویتی و عقب‌ماندگی شود. در این دوره، بر خلاف دوران صفویه، توجه به علوم نقلی کمتر و گرایش به علوم غربی بیشتر شد و این ناسازگاری فرهنگی به عقب‌ماندگی ایران منجر شد.<ref>شریفی شکوه، «وضعیت فکری و فرهنگی ایران در عصر قاجار»، 1397ش، ص128-129.</ref>
+مشروعیت و اقتدار سیاسی قاجاریه بر سه اصل استوار بود:
-=== رویدادهای مهم ===
+* قدرت نظامی و غلبه: قاجارها با شمشیر به قدرت رسیدند و تسخیر حاکمیت را دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/گذری-مبانی-چهار-گانه-مشروعیت-سلسله-قاجار «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>
-[[پرونده:قاجاریه۳.jpg|جایگزین=پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز|بندانگشتی|پرداخت غرامت از سوی ایران به روسیه در تبریز (اثر کارل بگروف ۱۸۲۸)]]
+* ساختار عمودی قدرت: نظریهٔ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref>
-تاریخ‌نگاران، رویدادهای عهد قاجار را شامل سه دوره دانسته‌اند: از سلطنت آغامحمدخان (۱۲۱۰–۱۲۱۱ق) و فتحعلی‌شاه (۱۲۱۲–۱۲۵۰ق) به‌عنوان دورهٔ اول یاد می‌شود که در آن جنگ‌های ایران و روس، عهدنامهٔ گلستان و ترکمنچای و الحاق بخش‌های زیادی از ایران به روسیه، کشته‌شدن سفیر روسیه در ایران و جنگ‌های ایران و عثمانی اتفاق افتاده است.
+* فقه سیاسی شیعه: تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت. شاهان قاجار با تأکید بر شعائر مذهبی درصدد جلب حمایت علمای دین برآمدند، اما با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانهٔ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت افزایش یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref>
-دورهٔ دوم شامل سلطنت محمدشاه (۱۲۵۰–۱۲۶۴ق) و ناصرالدین‌شاه (۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ق) می‌شود که نخست‌وزیری قائم‌مقام فراهانی و [[امیرکبیر]]، به وجودآمدن فرقهٔ «بابیه»، جداشدن [[هرات]] از ایران، نفوذ انگلیسی‌ها و روس‌ها و واگذاری امتیازات زیاد به آنها و قتل ناصرالدین‌شاه به دست «میرزارضا کرمانی» در این دوره رخ داده است.
+== ساختار قدرت ==
+ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> و صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی به شمار می‌رفتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> با [[انقلاب مشروطه]]، ساختار سیاسی به‌سوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] پیش رفت. مجلس با تصویب نظام‌نامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/مجلس-شورای-ملی شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/تاثیر-مولفه-های-سرمایه-اجتماعی-بر-روند-شکل-گیری-و-پیروزی-انقلاب-مشروطه-ایران همراهی، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه‌شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref>
-زمان حکومت مظفرالدین‌شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴ق)، محمدعلی‌شاه (۱۳۲۴–۱۳۲۷ق) و احمدشاه (۱۳۲۷–۱۳۴۴ق) دورهٔ سوم است که سفرهای خارجی شاهان با قرض‌گرفتن از دولت‌های مختلف برای هزینهٔ سفر، صدور فرمان مشروطیت و تبدیل حکومت به سلطنت مشروطه در دورهٔ مظفرالدین‌شاه، به توپ‌بستن «مجلس شورای ملی» توسط محمدعلی‌شاه، قرارداد ۱۹۰۷م و تقسیم ایران میان روس و انگلیس از رویدادهای مهم این مقطع زمانی است.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، 1380ش، ص ۸۴۸–۸۶۲.</ref>
+== شیوهٔ حکمرانی ==
+شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندان‌سالاری و پیوندهای [[خویشاوندی]] استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره می‌کردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد می‌کرد، اما به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام می‌شد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما به‌دلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض می‌کردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref>
-در اواخر دورهٔ قاجار، تحقیر ملی، تزریق حس ناتوانی و حقارت عمومی و بی‌هویتی توسط سیاست‌های مداخله‌گر استعماری و استبداد داخلی، بر مردم ایران تحمیل شد و زمینهٔ عقب‌ماندگی کشور را فراهم کرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45639 «بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
+ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سواره‌نظام و تفنگ‌داران قبیله‌ای، نیروهای خود را سازمان می‌دادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
-== نظام سیاسی قاجاریه ==
+== رویدادهای مهم ==
-در دورهٔ قاجاریه، شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت و تمام جزئیات حکومتی مانند تصمیم‌های سیاسی مهم و عزل و نصب‌ها را بدون محدودیت انجام می‌داد. شاهزادگان، درباریان، رؤسای ایلات بزرگ و حکام محلی، در ردهٔ دوم قدرت سیاسی بودند.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref>
+{| class="wikitable"
+|'''دوره'''
+|'''رویدادهای مهم'''
+|-
+|'''آقامحمدشاه'''
+|یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۴۰.</ref>
+|-
+|'''فتحعلی‌شاه'''
+|جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
+|-
+|'''محمدشاه'''
+|لشکرکشی به [[هرات]] و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/اوضاع-سیاسی-دوره-محمد-شاه-قاجار اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref>
+|-
+|'''ناصرالدین‌شاه'''
+|واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل [[امیرکبیر]]، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref><ref>[https://ensafnews.com/350528/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%8C-%D8%A2%D8%AE%D8%A7%D9%84-%D9%88-%DA%AF%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D9%82%D8%B1/ «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز.]</ref>
+|-
+|'''مظفرالدین‌شاه'''
+|صدور فرمان مشروطیت و تأسیس [[مجلس شورای ملی]]، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref>
+|-
+|'''محمدعلی‌شاه'''
+|به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
+|-
+|'''احمدشاه'''
+|اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی<ref>[https://www.iichs.ir/fa/gallery/3363/2/preview/ موسوی، «احمدشاه از کودکی تا سلطنت»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر]</ref>
+|}
-در این روزگار شرایط سیاسی و اجتماعی کشور به گونه‌ای بود که مردم ایران هیچ تضمینی برای جان، مال و ناموس خود در برابر دستگاه استبدادی شاه نداشتند. اکثر مردم در فقر و نادانی به سر می‌بردند که در ادبیات آن روزگار ازجمله اشعار «آیینهٔ عبرت» از [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] و خاطرات آن دوره بازتاب پیدا کرده است. تاریخ‌نگاران (داخلی و خارجی) همگی از استبداد و ستم شاهان در حق مردم سخن گفته‌اند.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب؛ درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر، ۱۳۷۸ش، ص13-14.</ref>
+== دستاوردها و چالش‌ها ==
-سلاطین قاجار همهٔ زمین‌های ایران را ملک خود می‌دانستند؛ شاه حق داشت هر نوع زمینی را به هر یک از هواداران خود بدهد و هیچ‌کس جرئت اظهار نظر در برابر او را نداشت. اگر کسی مخالفت می‌کرد خون او هدر بود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، ۱۳۷۵ش، ص71-72.</ref>
+=== دستاوردها ===
+پس‌از سقوط [[صفویه]] و پیش از شکل‌گیری حکومت قاجاریه، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده بود و مرزهای پایداری نداشت؛ اما قاجارها توانستند ثبات نسبی را بازگردانند و مرزهای منسجمی ایجاد کنند که حس هویت ملی را تقویت کرد. قدرت مرکزی با عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، احداث خطوط تلگراف و رشد تهران، پایتخت جدید، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجار، به آشنایی ایران با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
-امیران و حاکمان محلی نیز که بیشتر آنها از فرزندان و بستگان شاه و در جای‌جای کشور پراکنده بودند، با لقب‌های مختلف که برای آنان شخصیت و منزلت اجتماعی به همراه می‌آورد، همه‌کاره بودند و هر گونه ستم را برای خود مجاز می‌دانستند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref>
+=== چالش‌ها ===
+قدرت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با پیروزی در جنگ‌ها و تنظیم عهدنامه‌ها، ارادهٔ خود را بر ایران تحمیل کردند و بخش‌هایی از کشور، مانند قفقاز را از ایران جدا ساختند. با وجود تلاش‌ها، اصلاحات مؤثر از سوی حکومت صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی ایجاد نشد. همچنین ورود کالاهای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران به‌جز فرش، آسیب زد و اقتصاد سنتی را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
-== مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و نظامی ==
+=== رشد غرب‌گرایی ===
-قاجاریه در طول حیات خود، با رویدادهای مهمی مواجه بود که هر یک، مسیر تاریخ ایران را دگرگون کرد. مهم‌ترین این رویدادها عبارتند از:
+در اواخر قاجار، گرایش به غرب رشد چشمگیری یافت. عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست از روسیه، بر ضرورت ایجاد ارتش به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی، روشنفکران و تجددخواهان تحصیلکردهٔ غرب، به نقد سنت پرداختند و از طریق روزنامه‌ها، انجمن‌ها و رساله‌های انتقادی، غرب‌گرایی را در ایران ترویج کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/721115-روزگار-قاجار-مساله-مدرنیته «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
-جنگ‌های ایران و روسیه (۱۲۱۸–۱۲۲۸ق و ۱۲۴۲–۱۲۴۳ق): دو جنگ بزرگ با امپراتوری روسیه که به شکست ایران و از دست دادن سرزمین‌های قفقاز (گرجستان، داغستان، ارمنستان و جمهوری‌های کنونی قفقاز جنوبی) انجامید.
+== فهرست شاهان قاجار ==
+{| class="wikitable"
+|'''نام'''
+|'''تولد و والدین'''
+|'''حکومت'''
+|'''صدراعظم‌ها'''
+|'''تاریخ و علت مرگ'''
+|'''مدفن'''
+|-
+|'''آقامحمدشاه'''
+|۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد
-عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای: این دو پیمان، مرزهای شمالی ایران را به‌نفع روسیه تغییر داد و ایران را به پرداخت غرامت‌های سنگین و پذیرش کاپیتولاسیون برای اتباع روس وادار ساخت.
+محمدحسن‌خان و جیران خانم<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref>
+|۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی
--جنگ‌های ایران و عثمانی: درگیری‌های مرزی با دولت عثمانی که در دوره‌هایی با میانجیگری قدرت‌های اروپایی به‌پایان می‌رسید.
+۱۱۹۳–۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱–۱ فروردین ۱۱۷۵ش)
--فتوحات و از دست رفتن هرات: تلاش برای بازپس‌گیری هرات از افغانستان که با مخالفت انگلستان مواجه شد و نهایتاً به عقب‌نشینی ایران انجامید.[۱۴]
+رمضان ۱۲۱۰–۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵–۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|حاج ابراهیم اعتمادالدوله<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445244/اولین-صدر-اعظم-قاجار-حاج-ابراهیم-خان-کلانتر-اعتماد-الدوله امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»،  ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.]</ref>
+|۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی
-نهضت تنباکو (۱۳۰۹–۱۳۱۰ق): اعتراضات گستردهٔ مردمی و فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی که به لغو امتیاز انحصار تنباکو به یک شرکت انگلیسی انجامید.[۱۵]
+توسط خدمتکارانش کشته شد.<ref>امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷–۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.</ref>
+|حرم علی بن ابی‌طالب، نجف<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
+|-
+|'''فتحعلی‌شاه'''
+|۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان
-انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش): جنبشی که به محدودیت قدرت شاه و ایجاد مجلس شورای ملی انجامید و نظام سیاسی ایران را از استبداد مطلقه به مشروطه سلطنتی تبدیل کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1021479/fa#downloadbottom دهقانی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، ۱۴۰۱ش، ص۲۰۵.]</ref>
+حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم
+|۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱–۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق
-کودتای ۱۲۹۹ش و انقراض قاجار: با حمایت انگلستان، رضاخان پهلوی و سیدضیاءالدین در ۳ اسفند ۱۲۹۹ش کودتا کردند و زمینهٔ سقوط قاجاریه و پیدایش پهلوی فراهم آمد.[۱۷]
+(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶–۱ آبان ۱۲۱۳ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|حاج ابراهیم اعتمادالدوله
-== نظام سیاسی و اداری ==
+میرزا شفیع مازندرانی
-نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت. صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند.[۱۸] از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، نهادهایی چون دارالفنون و وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد.[۱۹] با انقلاب مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا و شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنی‌های دربار و نفوذ خارجی مواجه گردید.[۲۰]
-== اقتصاد، فرهنگ و روابط خارجی ==
+محمدحسین‌خان صدر اصفهانی<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۱۰.</ref>
-اقتصاد قاجاریه، همچون دوره‌های پیشین، بر پایهٔ کشاورزی، دامداری و صنایع دستی استوار بود. با ورود سرمایه‌داران خارجی و تأسیس بانک شاهنشاهی (۱۳۰۶ق) و بانک استقراضی روس (۱۳۰۸ق)، اقتصاد ایران به شبکهٔ مالی بین‌المللی پیوست، اما این امر به افزایش وابستگی به بیگانگان و خروج سرمایه انجامید.[۲۱] در عرصهٔ فرهنگ، نفوذ غرب در معماری، نقاشی، پوشاک، آموزش و ادبیات به‌تدریج رخنه کرد و جریان‌هایی چون باستان‌گرایی، ناسیونالیسم و نثر نوین فارسی پدید آمدند.[۲۲] روابط خارجی قاجار، که با دو قدرت بزرگ روسیه و انگلستان، بیشترین چالش را داشت، با عهدنامه‌های تحمیلی، واگذاری امتیازات، و دخالت بیگانگان در امور داخلی همراه بود و به‌تدریج استقلال سیاسی و اقتصادی ایران را تضعیف کرد.
-== علل افول و سقوط قاجاریه ==
+عبدالله خان امین‌الدوله
-دلایل متعددی در افول و انقراض قاجاریه نقش داشتند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
-ضعف دیوان‌سالاری و فساد اداری: نظام اداری سنتی و مبتنی بر خویشاوندی و رشوه، کارآمدی دولت را به شدت کاهش داده بود.[۲۴]
+الله‌یار خان آصف‌الدوله
-نفوذ بیگانگان و وابستگی اقتصادی: قراردادها و امتیازهای واگذارشده به روسیه و انگلستان، استقلال اقتصادی و سیاسی ایران را تضعیف کرد.[۲۵]
+عبدالله خان امین‌الدوله<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۲۰.</ref>
+|۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان
-ناتوانی در اصلاحات اساسی: با وجود تلاش‌های اصلاحی (مانند امیرکبیر و سپهسالار)، دولت قاجار نتوانست به‌طور بنیادین ساختارهای کهنه را تغییر دهد.[۲۶]
+مرگ طبیعی
+|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
+|-
+|'''محمدشاه'''
+|۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز
-بحران‌های مالی و قحطی: قحطی‌های گسترده (به‌ویژه در ۱۲۸۷ـ۱۲۹۰ق) و کسری بودجه مزمن، فشار بر مردم و دولت را افزایش داد.[۲۷]
+عباس میرزا و گلبین خانم
+|۱۴ سال
-شکل‌گیری آگاهی عمومی و مشروطه‌خواهی: افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در میان روشنفکران، روحانیان و بازرگانان، مطالبهٔ تغییر را به جنبش مشروطه و سپس سرنگونی قاجار انجامید.[۲۸]
+۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق
-ضعف نظامی و وابستگی به نیروی خارجی: ارتش قاجار، از زمان فتح‌علی‌شاه به بعد، در برابر روسیه و انگلستان ناتوان بود و برای حفظ قدرت، به حمایت بیگانگان متکی شد.
+(۱ آبان ۱۲۱۳–۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|قائم‌مقام فراهانی
-دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش، ص۲۰۵.
+حاجی میرزا آقاسی<ref>افشاری، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، 1376ش، ص۱۰۱–۱۰۶</ref>
+|۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش
+نقرس<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1115211-مرگ-محمدشاه-به-دلیل-بیماری «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
+|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
+|-
+|'''ناصرالدین‌شاه'''
+|۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز
+محمدشاه و ملک‌جهان خانم
+|۴۸ سال
+۶ شوال ۱۲۶۴–۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق
+(۲۲ شهریور ۱۲۲۷–۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۱۴۵.</ref>
+|[[امیرکبیر]]
+میرزا آقاخان نوری<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/356118/میرزا-آقاخان-نوری-و-مرده-ریگ-اصلاحات-امیر-کبیر شعبانی و صنعتی، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، 1395ش، ص۲۰۸.]</ref>
+میرزا محمدخان سپهسالار
+میرزا یوسف مستوفی‌الممالک
+میرزا حسین‌خان سپهسالار
+میرزا یوسف مستوفی‌الممالک
+امین‌السلطان<ref>[https://www.psri.ir/?id=h4pkse9x «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
+|۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری
+به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۶.]</ref>
+|[[حرم عبدالعظیم حسنی]]، شهرری<ref>فرهمند، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری»، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۸.</ref>
+|-
+|'''مظفرالدین‌شاه'''
+|۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز
+ناصرالدین‌شاه و شکوه‌السلطنه
+|۱۰ سال
+۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳–۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق
+(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵–۱۲ دی ۱۲۸۵ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|امین‌السلطان
+امین‌الدوله<ref>امین‌الدوله، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، 1341ش، ص424.</ref>
+محسن مشیرالدوله
+امین‌السلطان
+عین‌الدوله<ref>[https://psri.ir/?id=po0i47mn «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
+|۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران
+حمله قلبی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۹.]</ref>
+|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
+|-
+|'''محمدعلی‌شاه'''
+|۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز
+مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک
+|۲ سال و ۷ ماه
+۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴–۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق
+(۱۲ دی ۱۲۸۵–۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|نصرالله مشیرالدوله
+افخم
+امین‌السلطان
+احمد مشیرالسلطنه
+ناصرالملک
+نظام‌السلطنه
+احمد مشیرالسلطنه
+کامران میرزا<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
+سعدالدوله<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۵۹۶، ۶۱۰َ، ۶۱۳، ۶۱۴ و ۶۱۷.</ref>
+|۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا
+مرگ طبیعی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۱۱.]</ref>
+|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
+|-
+|'''احمدشاه'''
+|۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز
+محمدعلی‌شاه و ملکه جهان
+|۱۶ سال
+۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷–۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق
+(۲۵ تیر ۱۲۸۸–۹ آبان ۱۳۰۴ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
+|فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه
+|۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه
+ورم کلیه<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3359657-مرگ-آخرین-شاه-قاجار «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
+|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
+|}
+== انقراض ==
+سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمت‌هایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، به‌تدریج قدرت را به دست گرفته بود، در [[۳ آبان|سوم آبان]] ۱۳۰۲ش به نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در [[۹ آبان|نهم آبان]] ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در [[۲۲ آذر]] ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/انتقال-قدرت-از-قاجاریه-به-پهلوی واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]</ref><ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/برخی-زمینه-های-سقوط-سلسله-قاجار پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref>
 == پانویس ==
+{{پانویس}}
+== منابع ==
+{{آغاز منابع}}
+* آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۶۹ش.
+* اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
+* اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
+* افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، ۱۳۷۶ش.
+* بیستمین همایش بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
+* امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلهٔ گوهر، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
+* امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
+* «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
+* باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
+* «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
+* پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دورهٔ قاجار»، مجلهٔ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۷، ۱۴۰۲ش.
+* پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
+* پاکروان، آمینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
+* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۷۵ش،
+* پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
+* «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
+* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
+* «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
+* رئوفت، رحیم، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
+* رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
+* «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
+* «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
+* ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
+* سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
+* سرجان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
+* سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (۱۳۵۷–۱۲۹۹)،'' تهران، نشر کویر، ۱۳۸۴ش.
+* شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
+* شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش.
+* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
+* «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
+* فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
+* «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
+* قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴
+* «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
+* کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمهٔ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
+* «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
+* کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامهٔ تنی چند از شاهان قاجار»، مجلهٔ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره ۲۷۵ و ۲۷۶، ۱۳۸۹ش.
+* «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
+* «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
+* «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
+* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
+* معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
+* معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
+* موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
+* «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
+* واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلهٔ علوم سیاسی ۱۳۸۲ شماره ۲۴، ۱۳۸۲ش.
+* همراهی و دیگران، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران از ۲۶۶ تا ۲۸۱)، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
+{{پایان منابع}}

قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها